# Ο πρόλογος: η Ελένη στην Αίγυπτο

> Μια άλλη εκδοχή του μύθου: στην Τροία πήγε ένα είδωλο (1-191).

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/helen-prologue

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι τι μαθαίνουμε στον πρόλογο: πού βρίσκεται η Ελένη, πώς έφτασε εκεί και τι την απειλεί.
- Να εξηγείς τι είναι το είδωλο της Ελένης και ποιος το έφτιαξε.
- Να εντοπίζεις στο κείμενο την αντίθεση «είναι–φαίνεσθαι».
- Να εξηγείς πώς λειτουργεί η τραγική ειρωνεία στη σκηνή με τον Τεύκρο.

## Αρχίζει με ένα ποτάμι

Η παράσταση ανοίγει όχι στη Σπάρτη ούτε στην Τροία, αλλά στην **Αίγυπτο**.
Μπροστά στη σκηνή, που παριστάνει το παλάτι του βασιλιά, υπάρχει ένας
**τάφος**: του παλιού βασιλιά **Πρωτέα**. Πάνω στον τάφο κάθεται, ικέτιδα, μια
γυναίκα. Τα πρώτα της λόγια είναι για το ποτάμι:

> «Αυτά εδώ είναι τα νερά του Νείλου, με τις όμορφες νύμφες του· αντί για
> βροχή από τον ουρανό, ποτίζει τα χωράφια της Αιγύπτου όταν λιώνει το λευκό
> χιόνι.» (στ. 1-3, μετάφραση δική μας)

Ο πρόλογος της Ελένης είναι **ευριπίδειος πρόλογος**: ένα πρόσωπο μιλά μόνο
του (μονόλογος) και λέει στο κοινό όσα πρέπει να ξέρει. Χωρίζεται σε **δύο
σκηνές**: τον μονόλογο της Ελένης (στ. 1-67 του αρχαίου κειμένου) και τη
συνάντησή της με τον **Τεύκρο** (στ. 68-163).

*Ο Νείλος στο Κομ Όμπο, στη νότια Αίγυπτο. Πρόσεξε πόσο στενή είναι η πράσινη λωρίδα: τα χωράφια φτάνουν μόνο ως εκεί που φτάνει το νερό του ποταμού, και αμέσως πίσω αρχίζει η έρημος. Γι' αυτό η Ελένη ανοίγει το έργο με τον Νείλο, που ποτίζει τα χωράφια της Αιγύπτου.*

## Τι μας λέει η Ελένη

Η Ελένη μάς δίνει, με τη σειρά, τρία πράγματα:

1. **Πού είμαστε.** Στην Αίγυπτο, στο παλάτι του Πρωτέα, που πέθανε. Τώρα
   βασιλεύει ο γιος του, ο **Θεοκλύμενος**. Η κόρη του, η **Θεονόη**, ξέρει
   «τα θεία, όσα είναι και όσα θα γίνουν» (στ. 13-14).
2. **Ποια είναι και τι έγινε.** Είναι η Ελένη της Σπάρτης. Μετά την κρίση του
   Πάρη, η **Ήρα**, θυμωμένη που έχασε, δεν άφησε τον Πάρη να πάρει την
   αληθινή Ελένη. Ο **Ερμής** την έφερε, κρυμμένη σε σύννεφο, στην Αίγυπτο, στον
   πιο σώφρονα από τους ανθρώπους, τον Πρωτέα, για να μείνει πιστή στον
   Μενέλαο.
3. **Τι την απειλεί τώρα.** Ο Θεοκλύμενος θέλει να την παντρευτεί με το
   ζόρι. Γι' αυτό κάθεται ικέτιδα στον τάφο του πατέρα του, που την
   προστάτευε.

Η καρδιά του προλόγου είναι το **είδωλο**:

> «Η Ήρα, θυμωμένη που δεν νίκησε τις άλλες θεές, έκανε αέρα τον γάμο μου με
> τον Αλέξανδρο. Δεν έδωσε εμένα στον γιο του βασιλιά Πριάμου, αλλά ένα
> είδωλο ζωντανό, όμοιο με μένα, που το έπλασε από ουρανό. Κι εκείνος νομίζει
> πως με έχει — κούφια ιδέα· δεν με έχει.» (στ. 31-36, μετάφραση δική μας)

Στο αρχαίο κείμενο τα τελευταία λόγια είναι:

> καὶ δοκεῖ μʼ ἔχειν — / κενὴν δόκησιν, οὐκ ἔχων. (στ. 35-36)

Πρόσεξε το ρήμα **δοκεῖ** («νομίζει, του φαίνεται») και τη λέξη **δόκησιν**
(«φαντασία»), που έρχεται αμέσως μετά. Είναι από την ίδια ρίζα: η επανάληψη
τονίζει την πλάνη. Η αλήθεια έρχεται στο τέλος, με δύο λέξεις: **οὐκ ἔχων**,
«χωρίς να με έχει». Στον ίδιο στίχο ο Ευριπίδης βάζει δίπλα δίπλα αυτό που
**φαίνεται** και αυτό που **είναι**. Είναι το θέμα όλου του έργου.

> **Αλέξανδρος**
>
> Ο Πάρις λέγεται και **Αλέξανδρος**. Στην Ελένη ο Ευριπίδης χρησιμοποιεί και τα
> δύο ονόματα.

## Ένα όνομα αντί για μια γυναίκα

Ο πόλεμος, λέει η Ελένη, έγινε επειδή το θέλησε ο **Δίας**, για να
ελαφρύνει τη γη από το πλήθος των ανθρώπων και να φανεί ποιος είναι ο πιο
γενναίος της Ελλάδας (στ. 38-41). Και συνεχίζει:

> «Στον πόλεμο των Φρυγών δεν έγινα εγώ έπαθλο του δόρατος για τους
> Έλληνες, αλλά το όνομά μου.» (στ. 42-43, μετάφραση δική μας)

Χιλιάδες σκοτώθηκαν στις όχθες του Σκάμανδρου, του ποταμού της Τροίας, για
**ένα όνομα**. Και η ίδια, αν και αθώα, είναι «καταραμένη» και **φαίνεται**
πως πρόδωσε τον άντρα της (στ. 52-55). Η Ελένη υποφέρει από τη **φήμη** της:
είναι καλή, αλλά όλοι τη νομίζουν κακή.

> **Κλειδί**
>
> Στον πρόλογο ο Ευριπίδης στήνει την αντίθεση **«είναι–φαίνεσθαι»**. Οι
> άνθρωποι πολέμησαν δέκα χρόνια για κάτι που **φαινόταν** Ελένη αλλά **ήταν**
> σύννεφο· και η αληθινή Ελένη, που **είναι** πιστή, **φαίνεται** προδότρια.
> Από εδώ βγαίνει και το δεύτερο μεγάλο θέμα: η **ματαιότητα του πολέμου**.

## Ο Τεύκρος: ένας μάρτυρας που κάνει λάθος

Στη δεύτερη σκηνή φτάνει ο **Τεύκρος**, αδελφός του Αίαντα, που πολέμησε στην
Τροία. Βλέπει την Ελένη και θυμώνει: νομίζει ότι βλέπει την εικόνα της
γυναίκας που κατέστρεψε τους Αχαιούς, και λίγο έλειψε να της ρίξει βέλος
(στ. 72-77). Ζητά συγγνώμη, και η Ελένη τον ρωτά τα νέα. Μαθαίνει από αυτόν:

- ότι η Τροία κάηκε, πριν από **επτά** χρόνια, μετά από **δέκα** χρόνια
  πολέμου·
- ότι ο **Μενέλαος** χάθηκε σε τρικυμία και **λένε πως πέθανε**·
- ότι η μητέρα της, η **Λήδα**, κρεμάστηκε από ντροπή για τη φήμη της κόρης
  της·
- ότι για τους αδελφούς της, τους **Διόσκουρους**, κυκλοφορούν δύο ιστορίες:
  ότι έγιναν αστέρια και θεοί, ή ότι αυτοκτόνησαν εξαιτίας της.

Και τότε γίνεται ο πιο ειρωνικός διάλογος του προλόγου:

> ΕΛΕΝΗ: Την είδες εσύ τη δύστυχη, ή το λες απ' όσα άκουσες;
>
> ΤΕΥΚΡΟΣ: Όπως βλέπω εσένα, όχι λιγότερο, με τα μάτια μου.
>
> ΕΛΕΝΗ: Κοιτάξτε μήπως είχατε μια φαντασία σταλμένη από θεούς.
>
> \[…]
>
> ΤΕΥΚΡΟΣ: Με τα μάτια μου την είδα· και ο νους βλέπει.
>
> (στ. 117-122, μετάφραση δική μας)

### Παράδειγμα 1: Γιατί η απάντηση του Τεύκρου «όπως βλέπω εσένα» είναι ειρωνική;

1. **Τι εννοεί ο Τεύκρος.** Θέλει να πει ότι είναι απολύτως βέβαιος: είδε την
   Ελένη στην Τροία τόσο καθαρά όσο βλέπει τώρα τη γυναίκα που έχει μπροστά του.
2. **Τι ξέρουμε εμείς.** Από τον μονόλογο ξέρουμε ότι στην Τροία υπήρχε μόνο
   είδωλο, και ότι η γυναίκα που βλέπει τώρα ο Τεύκρος **είναι** η αληθινή
   Ελένη.
3. **Η ειρωνεία.** Χωρίς να το ξέρει, ο Τεύκρος λέει την αλήθεια ανάποδα:
   βλέπει πράγματι την Ελένη «με τα μάτια του», αλλά τώρα, όχι στην Τροία. Και
   τα μάτια του, που τα θεωρεί απόδειξη, τον ξεγέλασαν για δέκα χρόνια.
4. **Το συμπέρασμα.** Αυτό λέγεται **τραγική** (ή δραματική) **ειρωνεία**: το
   κοινό ξέρει κάτι που δεν ξέρει το πρόσωπο, και έτσι τα λόγια του σημαίνουν
   για εμάς περισσότερα από όσα για εκείνον. Ο Ευριπίδης τη χρησιμοποιεί εδώ για
   να δείξει πόσο αναξιόπιστο είναι το «το είδα με τα μάτια μου».

Στο τέλος η Ελένη συμβουλεύει τον Τεύκρο να φύγει γρήγορα, γιατί ο
Θεοκλύμενος σκοτώνει κάθε Έλληνα ξένο που πιάνει (στ. 155). Εκείνος φεύγει
ευχαριστώντας τη, με μια φράση που κλείνει τον πρόλογο με ειρωνεία:

> «Έχεις σώμα όμοιο με της Ελένης, όχι όμως και ίδια ψυχή· είσαι πολύ
> διαφορετική.» (στ. 160-161, μετάφραση δική μας)

*Διαδραστικό στη σελίδα: Είναι ή φαίνεται;*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο Ευριπίδης δεν **καταργεί** τον Τρωικό πόλεμο. Ο πόλεμος έγινε, η Τροία
> κάηκε, οι νεκροί είναι αληθινοί. Αυτό που αλλάζει είναι η **αιτία**: δεν ήταν
> μια άπιστη γυναίκα, αλλά ένα σύννεφο, ένα όνομα και ένα σχέδιο των θεών.
> Αυτό κάνει τον πόλεμο πιο **μάταιο**, όχι λιγότερο πραγματικό.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι αριθμοί στίχων εδώ είναι του **αρχαίου κειμένου**. Στο σχολικό βιβλίο ο
> πρόλογος πιάνει τους στ. **1-191**, γιατί εκεί αριθμούνται οι στίχοι της
> μετάφρασης (1η σκηνή 1-82, 2η σκηνή 83-191).

> **Θυμήσου**
>
> - **Σκηνικό**: Αίγυπτος, παλάτι του Πρωτέα, ο **τάφος** του. Η Ελένη
>   **ικέτιδα** στον τάφο.
> - **Πρόσωπα που μαθαίνουμε**: Πρωτέας (νεκρός), **Θεοκλύμενος** (βασιλιάς,
>   θέλει να την παντρευτεί), **Θεονόη** (μάντισσα).
> - **Είδωλο**: το έπλασε η **Ήρα** από ουρανό· ο **Ερμής** έφερε την Ελένη στην
>   Αίγυπτο.
> - **Είναι–φαίνεσθαι**: «νομίζει πως με έχει — κούφια ιδέα» (35-36)· «το
>   όνομά μου» ήταν το έπαθλο (42-43).
> - **Τεύκρος**: φέρνει τα νέα (Τροία, Μενέλαος, Λήδα, Διόσκουροι)·
>   **τραγική ειρωνεία** στο «με τα μάτια μου την είδα».

## Ερωτήσεις

1. Πού βρίσκεται η Ελένη όταν αρχίζει το έργο;
   - Στην Τροία, στο παλάτι του Πριάμου
   - Στη Σπάρτη, περιμένοντας τον Μενέλαο
   - Στην Αίγυπτο, στον τάφο του Πρωτέα
   - Σε ένα πλοίο που ναυάγησε στη Λιβύη
2. Ποιος έφτιαξε το είδωλο της Ελένης, και γιατί;
   - Η Αφροδίτη, για να δώσει στον Πάρη αυτό που του υποσχέθηκε
   - Η Ήρα, θυμωμένη που έχασε στην κρίση του Πάρη
   - Ο Ερμής, για να κρύψει την Ελένη από τον Μενέλαο
   - Ο Πρωτέας, για να την κρατήσει στο παλάτι του
3. «Κι εκείνος νομίζει πως με έχει — κούφια ιδέα· δεν με έχει» (στ. 35-36). Ποιο θέμα του έργου φαίνεται εδώ;
   - Η αντίθεση ανάμεσα στο «είναι» και στο «φαίνεσθαι»
   - Η τιμωρία του άδικου βασιλιά της Αιγύπτου από τους θεούς
   - Η αγάπη της Ελένης για την πατρίδα της
   - Η αναγνώριση ανάμεσα σε δύο συζύγους
4. Η Ελένη λέει ότι στον πόλεμο δεν έγινε έπαθλο η ίδια, «αλλά το όνομά μου». Τι εννοεί;
   - Ότι οι Τρώες δεν ήξεραν πώς τη λένε
   - Ότι πολέμησαν για κάτι που είχε μόνο το όνομά της
   - Ότι ο Πάρις της άλλαξε όνομα στην Τροία
   - Ότι ο πόλεμος έγινε για να γίνει διάσημη σε όλη την Ελλάδα
5. Γιατί η Ελένη κάθεται ικέτιδα στον τάφο του Πρωτέα;
   - Για να ζητήσει από τον νεκρό βασιλιά να της πει αν ζει ο Μενέλαος
   - Για να γλιτώσει από τον γάμο που της ετοιμάζει ο Θεοκλύμενος
   - Για να τιμωρηθεί που προκάλεσε τον Τρωικό πόλεμο
   - Επειδή εκεί περιμένει το πλοίο που θα τη φέρει στη Σπάρτη
6. Ο Τεύκρος λέει ότι είδε την Ελένη στην Τροία «όπως βλέπω εσένα». Γιατί αυτό είναι τραγική ειρωνεία;
   - Γιατί ο Τεύκρος λέει σκόπιμα ψέματα στην Ελένη
   - Γιατί το κοινό ξέρει ότι μιλά στην αληθινή Ελένη
   - Γιατί ο Τεύκρος δεν πήγε ποτέ στην Τροία
   - Γιατί η Ελένη τον κοροϊδεύει μπροστά στις γυναίκες του Χορού
7. Ποιο από αυτά ΔΕΝ το μαθαίνει η Ελένη από τον Τεύκρο;
   - Ότι η Τροία κάηκε πριν από επτά χρόνια
   - Ότι ο Μενέλαος χάθηκε σε τρικυμία
   - Ότι η μητέρα της η Λήδα κρεμάστηκε
   - Ότι ο Μενέλαος βρίσκεται κιόλας στην Αίγυπτο

## Ασκήσεις

1. Ποιος ήταν ο Πρωτέας, και ποια είναι τα δύο παιδιά του που μαθαίνουμε στον πρόλογο;
2. Εξήγησε γιατί η Ελένη, αν και αθώα, λέει ότι είναι «καταραμένη».
3. Φεύγοντας, ο Τεύκρος λέει στην Ελένη: «Έχεις σώμα όμοιο με της Ελένης, όχι όμως και ίδια ψυχή· είσαι πολύ διαφορετική» (στ. 160-161, μετάφραση δική μας). Τι πιστεύει ο Τεύκρος ότι λέει, και τι ακούει το κοινό;
4. Η Ελένη υποφέρει επειδή όλοι πιστεύουν κάτι ψεύτικο για εκείνη. Είναι πιο δίκαιο να κρίνουμε έναν άνθρωπο από αυτό που λέγεται γι' αυτόν ή από αυτό που κάνει; Χρησιμοποίησε το παράδειγμα της Ελένης.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/helen-prologue
