# Η έξοδος και ο από μηχανής θεός

> Η φυγή, η αγγελική ρήση και οι Διόσκουροι που λύνουν τον κόμπο (1500-1870).

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/exodos

## Τι θα μάθεις

- Να αφηγείσαι τη φυγή της Ελένης και του Μενελάου όπως την περιγράφει η αγγελική ρήση.
- Να εξηγείς τι είναι ο «από μηχανής θεός» και τι πετυχαίνουν οι Διόσκουροι στο τέλος.
- Να εντοπίζεις στο τέλος τα μεγάλα θέματα του έργου: είναι–φαίνεσθαι, θεοί και τύχη, ευσέβεια.
- Να κρίνεις αν η λύση του έργου είναι πειστική.

## Πριν από το πλοίο

Πριν από την έξοδο υπάρχουν δύο ακόμα κομμάτια (στ. 1369-1511 του αρχαίου
κειμένου· 1500-1652 στο σχολικό βιβλίο):

- Στο **Δ΄ επεισόδιο** ο Μενέλαος βγαίνει από το παλάτι λουσμένος, με
  καινούργια ρούχα και **οπλισμένος** με τα όπλα της «ταφής». Η Ελένη συνεχίζει
  τους **δίσημους λόγους**: «Η σημερινή μέρα θα σου δείξει την ευγνωμοσύνη
  μου» (στ. 1420), λέει στον βασιλιά, και εκείνος την πιστεύει. Ο βασιλιάς
  διατάζει να ετοιμαστεί ο γάμος του.
- Στο **Γ΄ στάσιμο** ο Χορός τραγουδά για το **φοινικικό πλοίο** που θα
  φύγει με τα δελφίνια να χορεύουν γύρω του, και παρακαλεί τους
  **Διόσκουρους**, τους αδελφούς της Ελένης, να τη βοηθήσουν και να διώξουν
  από πάνω της την κακή φήμη, αφού «δεν πήγε ποτέ στους πύργους της Τροίας»
  (στ. 1506-1511).

## Η αγγελική ρήση

Η φυγή δεν γίνεται στη σκηνή. Μας την **αφηγείται** ένας **αγγελιοφόρος**, ένας
από τους ναύτες του βασιλιά που γλίτωσε. Η μεγάλη αυτή διήγηση λέγεται
**αγγελική ρήση** (στ. 1512-1618). Οι τραγωδίες έδειχναν σπάνια βία και
μάχες στη σκηνή· τις διηγούνταν.

Ο αγγελιοφόρος λέει, με σειρά και ζωντάνια:

- Καθέλκυσαν ένα καινούργιο σιδωνιακό πλοίο με πενήντα κουπιά.
- Στην ακτή εμφανίστηκαν Έλληνες ναυαγοί, οι σύντροφοι του Μενελάου, και
  ανέβηκαν «για να τιμήσουν τον νεκρό». Οι Αιγύπτιοι υποψιάστηκαν, αλλά
  σώπασαν, γιατί ο βασιλιάς είχε διατάξει να υπακούν στον ξένο.
- Ο **ταύρος** δεν ήθελε να ανέβει· ο Μενέλαος φώναξε τους Έλληνες να τον
  σηκώσουν στους ώμους.
- Στο ανοιχτό πέλαγος ο Μενέλαος έσφαξε τον ταύρο, και δεν προσευχήθηκε για
  κανέναν νεκρό: ζήτησε από τον Ποσειδώνα να φτάσει σώος στο **Ναύπλιο** με
  τη γυναίκα του.
- Ακολούθησε μάχη πάνω στο πλοίο. Η Ελένη φώναζε από την πρύμνη:

> «Πού είναι η δόξα της Τροίας; Δείξτε τη στους βαρβάρους!» (στ.
> 1603-1604, μετάφραση δική μας)

Ο αγγελιοφόρος κλείνει με ένα πικρό συμπέρασμα:

> «Τίποτα δεν είναι πιο χρήσιμο στους ανθρώπους από μια φρόνιμη δυσπιστία.»
> (στ. 1617-1618, μετάφραση δική μας)

## Ο θυμός του βασιλιά

Ο Θεοκλύμενος καταλαβαίνει ότι τον ξεγέλασαν «γυναικείες τέχνες». Δεν μπορεί
να προλάβει το πλοίο, και στρέφει τον θυμό του στην **αδελφή του**: η Θεονόη
ήξερε και δεν του το είπε. Ορμά να τη σκοτώσει. Ένας **υπηρέτης** του φράζει
τον δρόμο, και αρπάζεται από τα ρούχα του:

> ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: Να σκοτώσω την πιο κακή αδελφή —
>
> ΥΠΗΡΕΤΗΣ: Την πιο ευσεβή, θες να πεις.
>
> ΘΕΟΚΛΥΜΕΝΟΣ: — που με πρόδωσε.
>
> ΥΠΗΡΕΤΗΣ: Ωραία προδοσία: να κάνει το δίκαιο.
>
> (στ. 1632-1633, μετάφραση δική μας)

Ο υπηρέτης είναι έτοιμος να πεθάνει για την κυρία του: «για τους γενναίους
δούλους είναι η πιο ένδοξη τιμή να πεθάνουν για τους αφέντες τους» (στ.
1640-1641).

## Ο από μηχανής θεός

Τη στιγμή που ο βασιλιάς σηκώνει το σπαθί, εμφανίζονται **ψηλά**, πάνω από τη
σκηνή, οι **Διόσκουροι**, Κάστορας και Πολυδεύκης, οι αδελφοί της Ελένης. Στο
θέατρο τέτοιες εμφανίσεις γίνονταν με τη **μηχανή**, έναν ξύλινο γερανό που
σήκωνε τον υποκριτή στον αέρα. Από εκεί βγαίνει η φράση «**από μηχανής
θεός**».

> «Σταμάτα την οργή που σε παρασέρνει άδικα, Θεοκλύμενε.» (στ. 1642-1643,
> μετάφραση δική μας)

*Οι Διόσκουροι εμφανίζονται στον ουρανό καβάλα στα άλογά τους, πάνω από μια φτερωτή Νίκη. Ανάγλυφο του 2ου αιώνα π.Χ. από τη Λάρισα, στο Μουσείο του Λούβρου. Από κάτω οι άνθρωποι τούς έχουν στρώσει τραπέζι. Ψηλά και ξαφνικά, έτσι έρχονται και στο τέλος της Ελένης, με τη μηχανή.*

Οι Διόσκουροι λένε:

1. Η Θεονόη **δεν τον αδίκησε**: τίμησε τους θεούς και τη δίκαιη θέληση του
   πατέρα τους. Η Ελένη έπρεπε να μείνει στο σπίτι του **μόνο ως την πτώση της
   Τροίας**· τώρα πρέπει να γυρίσει στον άντρα της.
2. Η Ελένη θα έχει καλό άνεμο, και οι δύο αδελφοί θα **συνοδεύσουν** το πλοίο
   ως την πατρίδα.
3. Όταν πεθάνει, η Ελένη θα γίνει **θεά** και θα τιμάται μαζί τους. Το νησί
   όπου την ακούμπησε ο Ερμής, απέναντι από την Αττική, θα λέγεται **Ελένη**·
   είναι το νησί που οι αρχαίοι συγγραφείς (Στράβων, Παυσανίας) ονομάζουν
   Ελένη και ταυτίζουμε με τη σημερινή **Μακρόνησο**.
4. Ο **Μενέλαος** θα ζήσει στα **νησιά των Μακάρων**.

Ο Θεοκλύμενος υπακούει αμέσως. Παραιτείται από την Ελένη και επαινεί την αδελφή
του και την Ελένη για το «ευγενικό τους μυαλό» (στ. 1680-1687).

*Η Μακρόνησος, όπως φαίνεται από το Σούνιο. Είναι το νησί που οι αρχαίοι συγγραφείς ονομάζουν Ελένη· στο έργο, οι Διόσκουροι λένε ότι θα πάρει αυτό το όνομα επειδή εκεί ακούμπησε ο Ερμής την Ελένη. Δες πόσο κοντά βρίσκεται στην ακτή της Αττικής.*

### Παράδειγμα 1: Αφού το πλοίο έχει ήδη φύγει, τι χρειάζονται οι Διόσκουροι;

1. **Τι έχει λυθεί ήδη.** Η Ελένη και ο Μενέλαος έχουν ξεφύγει, με το δικό τους
   σχέδιο και τη δική τους μάχη. Η φυγή **δεν** τη χρειάστηκε τον θεό.
2. **Τι μένει ανοιχτό.** Η Θεονόη κινδυνεύει να σκοτωθεί από τον αδελφό της.
   Ο θυμός του βασιλιά απειλεί να κάνει ένα ευτυχισμένο τέλος τραγικό, και να
   τιμωρήσει τη δίκαιη.
3. **Τι κάνουν οι θεοί.** Σταματούν τον φόνο, δικαιώνουν τη Θεονόη, και δίνουν
   στην ιστορία την επίσημη σφραγίδα: η Ελένη ήταν πάντα αθώα και θα τιμάται ως
   θεά. Ό,τι ήταν μόνο φήμη γίνεται, με λόγο θεού, αλήθεια για όλους.
4. **Το συμπέρασμα.** Στην Ελένη ο από μηχανής θεός δεν «σώζει» τους ήρωες·
   **προστατεύει τον δίκαιο** και **κλείνει** την ιστορία. Ο Ευριπίδης δείχνει ότι
   οι άνθρωποι σώθηκαν με τη δική τους εξυπνάδα, και ότι οι θεοί έρχονται στο
   τέλος να βάλουν τάξη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από τον Δ΄ επεισόδιο ως το τέλος*

## Τα τελευταία λόγια

Ο Χορός βγαίνει από την ορχήστρα τραγουδώντας το **εξόδιο άσμα**:

> «Πολλές είναι οι μορφές του θείου, και πολλά οι θεοί τα φέρνουν απρόσμενα·
> όσα περιμέναμε δεν έγιναν, και για όσα δεν περιμέναμε ο θεός βρήκε δρόμο.
> Έτσι τελείωσε κι αυτή η ιστορία.» (στ. 1688-1692, μετάφραση δική μας)

> καὶ τὰ δοκηθέντʼ οὐκ ἐτελέσθη, / τῶν δʼ ἀδοκήτων πόρον ηὗρε θεός.

Πρόσεξε πάλι το ρήμα **δοκῶ**: τα «δοκηθέντα» (όσα νομίσαμε) και τα «ἀδόκητα»
(όσα δεν φανταζόμασταν). Το έργο που άρχισε με «νομίζει πως με έχει — κούφια
ιδέα» (στ. 35-36) τελειώνει με την ίδια ιδέα: ό,τι νομίζουν οι άνθρωποι
σπάνια είναι αυτό που γίνεται.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι ίδιοι πέντε περίπου στίχοι κλείνουν και άλλες τραγωδίες του Ευριπίδη (την
> *Άλκηστη*, την *Ανδρομάχη*, τις *Βάκχες*, και με αλλαγμένο τον πρώτο στίχο τη
> *Μήδεια*). Δεν είναι αντιγραφή από απροσεξία· ήταν μια συνηθισμένη έξοδος του
> Χορού, σαν το «τέλος» στο τέλος μιας ταινίας. Στην Ελένη όμως ταιριάζει
> ιδιαίτερα, γιατί όλο το έργο είναι για το «νομίζω» και το «είναι».

> **Κλειδί**
>
> Η έξοδος δένει όλα τα νήματα. Η φυγή πετυχαίνει χάρη στην **επινοητικότητα**
> της Ελένης και στη **γενναιότητα** του Μενελάου. Ο **από μηχανής θεός** δεν
> λύνει το πρόβλημα των ηρώων, αλλά σώζει τη **δίκαιη** Θεονόη και δίνει στην
> Ελένη αυτό που της έλειπε σε όλο το έργο: **καθαρό όνομα**. Και ο Χορός
> κλείνει με το μάθημα του έργου: οι άνθρωποι ζουν μέσα σε ό,τι **φαίνεται**,
> ενώ η αλήθεια βρίσκει δρόμους που δεν φαντάζονται.

> **Θυμήσου**
>
> - **Δ΄ επεισόδιο**: ο Μενέλαος οπλισμένος· δίσημοι λόγοι. **Γ΄ στάσιμο**:
>   φοινικικό πλοίο, δελφίνια, προσευχή στους Διόσκουρους.
> - **Αγγελική ρήση** (1512-1618): ταύρος, μάχη, «πού είναι η δόξα της Τροίας;»,
>   φυγή προς το Ναύπλιο.
> - Ο **Θεοκλύμενος** θέλει να σκοτώσει τη **Θεονόη**· ένας υπηρέτης τον σταματά.
> - **Διόσκουροι** από μηχανής: δικαιώνουν τη Θεονόη· η Ελένη θα γίνει **θεά**,
>   νησί **Ελένη** (Μακρόνησος)· ο Μενέλαος στα **νησιά των Μακάρων**.
> - **Εξόδιο**: «όσα περιμέναμε δεν έγιναν· για τα απρόσμενα ο θεός βρήκε
>   δρόμο».

## Ερωτήσεις

1. Πώς μαθαίνει το κοινό τη μάχη πάνω στο πλοίο;
   - Τη βλέπει να παίζεται στην ορχήστρα
   - Από τη διήγηση ενός αγγελιοφόρου που γλίτωσε
   - Από τους Διόσκουρους, που την είδαν από ψηλά
   - Από το τραγούδι του Χορού στο Γ΄ στάσιμο
2. Τι παράξενο προσέχει ο αγγελιοφόρος στην προσευχή του Μενελάου όταν σφάζει τον ταύρο;
   - Δεν αναφέρει κανέναν νεκρό· ζητά να φτάσει σώος στο Ναύπλιο
   - Προσεύχεται στους θεούς της Αιγύπτου και όχι στους Έλληνες
   - Ζητά από τους θεούς να τιμωρήσουν την Ελένη
   - Τραγουδά αντί να μιλήσει, σαν να ήταν ο Χορός
3. Γιατί ο Θεοκλύμενος θέλει να σκοτώσει τη Θεονόη;
   - Γιατί εκείνη έδωσε στον Μενέλαο το πλοίο
   - Γιατί ήξερε ότι ήταν εκεί ο Μενέλαος και δεν του το είπε
   - Γιατί ήθελε κι εκείνη να φύγει με την Ελένη
   - Γιατί του είπε ψεύτικη μαντεία για τον γάμο του με την Ελένη
4. Από πού βγαίνει η φράση «από μηχανής θεός»;
   - Από τον γερανό που σήκωνε στον αέρα τον υποκριτή-θεό
   - Από ένα άγαλμα θεού που κινούνταν με μηχανισμό
   - Από το όνομα του χορηγού που πλήρωνε τα σκηνικά
   - Από το ότι οι θεοί έλυναν τα προβλήματα «μηχανικά», χωρίς λόγο
5. Τι κάνουν οι Διόσκουροι που δεν μπορούσαν να κάνουν οι άνθρωποι;
   - Φέρνουν το πλοίο πίσω στην Αίγυπτο
   - Σκοτώνουν τον Θεοκλύμενο για την ασέβειά του
   - Σταματούν τον φόνο της Θεονόης και δικαιώνουν την Ελένη
   - Οργανώνουν τη φυγή, που αλλιώς θα αποτύγχανε
6. Τι προλέγουν οι Διόσκουροι για το μέλλον της Ελένης;
   - Ότι θα ξαναπάει στην Τροία με τον Μενέλαο
   - Ότι θα γίνει θεά και ένα νησί θα πάρει το όνομά της
   - Ότι θα μείνει για πάντα στο παλάτι του Πρωτέα
   - Ότι θα παντρευτεί τον Θεοκλύμενο μετά τον Μενέλαο
7. «Όσα περιμέναμε δεν έγιναν, και για όσα δεν περιμέναμε ο θεός βρήκε δρόμο». Πώς δένει αυτό το κλείσιμο με όλο το έργο;
   - Λέει ότι οι θεοί τιμωρούν πάντα τους άδικους
   - Λέει ότι ο Μενέλαος πέθανε τελικά στη θάλασσα
   - Συνοψίζει το «είναι–φαίνεσθαι»: όσα νόμιζαν δεν ίσχυαν
   - Ζητά από το κοινό να ψηφίσει νικητή τον Ευριπίδη στον αγώνα
8. Τι δείχνει η στάση του υπηρέτη που εμποδίζει τον Θεοκλύμενο να σκοτώσει την αδελφή του;
   - Ότι ένας δούλος μπορεί να κρίνει πιο σωστά από τον βασιλιά του
   - Ότι οι δούλοι ήταν πάντα πιο πιστοί από τους συγγενείς των αφεντικών
   - Ότι ο υπηρέτης ήταν κρυφά σύμμαχος του Μενελάου
   - Ότι ο Θεοκλύμενος δεν έχει πια εξουσία στο παλάτι

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι Διόσκουροι, και τι σχέση έχουν με την Ελένη;
2. Η μάχη στο πλοίο δεν παίζεται στη σκηνή αλλά τη διηγείται ένας αγγελιοφόρος. Εξήγησε τι κερδίζει ο ποιητής με αυτόν τον τρόπο.
3. Ο αγγελιοφόρος λέει: «Από την πρύμνη η Ελένη τους έδινε κουράγιο: Πού είναι η δόξα της Τροίας; Δείξτε τη στους βαρβάρους!» (στ. 1602-1604, μετάφραση δική μας). Γιατί είναι ειρωνικό να επικαλείται η Ελένη «τη δόξα της Τροίας»;
4. Από την αρχαιότητα κάποιοι κατηγορούν τον «από μηχανής θεό» ως εύκολη λύση: ο ποιητής δεν ξέρει πώς να τελειώσει το έργο και φέρνει έναν θεό. Ισχύει αυτή η κριτική για την Ελένη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/exodos
