# Αριστοτέλης

> Ευδαιμονία, αρετή και η πόλη: ο άνθρωπος ως πολιτικό ζώο.

Αρχαία από μετάφραση, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/aristotle

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς τον Αριστοτέλη στην εποχή του και να ξεχωρίζεις τον τρόπο που ερευνούσε από τον τρόπο του Πλάτωνα.
- Να εξηγείς γιατί για τον Αριστοτέλη η αρετή αποκτιέται με τη συνήθεια και είναι μεσότητα ανάμεσα σε δύο άκρα.
- Να ξεχωρίζεις τα τρία είδη φιλίας (για το συμφέρον, για την ευχαρίστηση, για την αρετή) και να εξηγείς ποιο είναι το τέλειο.
- Να ερμηνεύεις τη φράση «ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο» με βάση το κείμενο των «Πολιτικών».

## Ο μαθητής που διαφώνησε με τον δάσκαλο

Ο **Αριστοτέλης** γεννήθηκε το **384 π.Χ.** στα **Στάγειρα** της Χαλκιδικής.
Ο πατέρας του, ο Νικόμαχος, ήταν γιατρός του βασιλιά της Μακεδονίας. Στα
δεκαεπτά του ήρθε στην Αθήνα και έμεινε στην **Ακαδημία** του Πλάτωνα
**είκοσι χρόνια**, ως τον θάνατο του δασκάλου του (347 π.Χ.). Μετά έζησε
στην Άσσο και στη Λέσβο, όπου μελέτησε ζώα και φυτά, και το 343/2 π.Χ. ο
Φίλιππος Β΄ τον κάλεσε στη Μίεζα για δάσκαλο του νεαρού **Αλεξάνδρου**.

Το **335 π.Χ.** γύρισε στην Αθήνα και ίδρυσε δική του σχολή, το **Λύκειο**.
Επειδή δίδασκε συχνά περπατώντας στον περίπατο, τη στοά της σχολής, οι
μαθητές του λέγονταν **Περιπατητικοί**. Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου (323
π.Χ.) οι Αθηναίοι στράφηκαν εναντίον όσων είχαν δεσμούς με τη Μακεδονία. Ο
Αριστοτέλης έφυγε στη Χαλκίδα, όπου πέθανε το **322 π.Χ.**

*Ο αρχαιολογικός χώρος του Λυκείου, στο κέντρο της Αθήνας. Τα θεμέλια που βλέπεις ανήκουν στην παλαίστρα, τον χώρο όπου γυμνάζονταν οι νέοι. Εδώ, στο γυμναστήριο του Λυκείου, ίδρυσε ο Αριστοτέλης τη σχολή του.*

> **Πώς σώθηκαν τα έργα του**
>
> Τα κείμενα που έχουμε είναι κυρίως **σημειώσεις των μαθημάτων** του στο
> Λύκειο, γι' αυτό είναι πυκνά και χωρίς στολίδια. Τα λογοτεχνικά του έργα,
> που ο Κικέρων θαύμαζε για το ύφος τους, χάθηκαν.

Ο Πλάτων ζητούσε την αλήθεια **πέρα** από τον κόσμο που βλέπουμε. Ο
Αριστοτέλης την έψαξε **μέσα** σε αυτόν: παρατηρούσε, μετρούσε, ταξινομούσε.
Έγραψε για τη λογική, τη φυσική, τα ζώα, την ψυχή, την ηθική, την πολιτική,
την ποιητική και τη ρητορική. Για καθετί ρωτούσε: **ποιος είναι ο σκοπός
του**, το **τέλος** του; Ο σκοπός του ματιού είναι να βλέπει. Ποιος είναι ο
σκοπός του ανθρώπου;

*Προτομή του Αριστοτέλη στο Palazzo Altemps της Ρώμης: ρωμαϊκό αντίγραφο από ελληνικό χάλκινο πρωτότυπο του Λύσιππου. Το κεφάλι είναι αρχαίο· ο ριγέ μανδύας από αλάβαστρο προστέθηκε στα νεότερα χρόνια.*

## Ευδαιμονία και αρετή

Όλοι, γράφει στα *Ηθικά Νικομάχεια*, συμφωνούν ότι το ύψιστο αγαθό είναι η
**ευδαιμονία**: να ζεις καλά και να πράττεις καλά. Διαφωνούν όμως στο τι
είναι. Για τον Αριστοτέλη ευδαιμονία δεν είναι μια στιγμή χαράς, αλλά μια
**ολόκληρη ζωή** που αξιοποιεί ό,τι καλύτερο έχει ο άνθρωπος, τον λόγο, με
**αρετή**.

Και η αρετή δεν είναι κάτι που γεννιέσαι με αυτό ή που το μαθαίνεις από
βιβλίο. Τη χτίζεις όπως μια δεξιότητα:

> «Γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας σώφρονες,
> ανδρείοι κάνοντας ανδρείες.»
>
> — Αριστοτέλης, *Ηθικά Νικομάχεια* Β 1103a34-b2, μετάφραση δική μας

Όπως, λέει, γίνεσαι κιθαριστής παίζοντας κιθάρα, έτσι γίνεσαι δίκαιος
κάνοντας ξανά και ξανά το δίκαιο, ώσπου να γίνει **έξη**, δεύτερη φύση. Η
λέξη «ηθική» βγαίνει από το **ἔθος**, τη συνήθεια.

## Η μεσότητα

Πού βρίσκεται όμως το σωστό; Ο Αριστοτέλης παρατηρεί ότι κάθε αρετή βρίσκεται
**ανάμεσα σε δύο κακίες**: μία από **έλλειψη** και μία από **υπερβολή**. Η
ανδρεία είναι ανάμεσα στη δειλία και στο θράσος. Αυτή είναι η **μεσότητα**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Έλλειψη, μεσότητα ή υπερβολή;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η μεσότητα **δεν** είναι ο μαθηματικός μέσος όρος, ούτε «λίγο απ' όλα». Ο
> Αριστοτέλης λέει ότι είναι μεσότητα **«ως προς εμάς»**: εξαρτάται από τον
> άνθρωπο και την περίσταση. Το σωστό φαγητό για έναν πρωταθλητή της πάλης
> δεν είναι το σωστό για κάποιον που μόλις άρχισε γυμναστική (*Ηθ. Νικ.* Β
> 1106a36-b7). Και μερικές πράξεις, όπως η κλοπή, δεν έχουν «σωστό μέτρο»:
> είναι πάντα λάθος.

## «Η φιλία είναι εντελώς απαραίτητη για τη ζωή»

Στο Ανθολόγιο διδάσκονται φέτος δύο ενότητες του Αριστοτέλη. Η πρώτη είναι
για τη **φιλία**. Η αρχαία λέξη είναι πλατύτερη από τη σημερινή: φιλία είναι
κάθε δεσμός αμοιβαίας αγάπης, ανάμεσα σε φίλους, συγγενείς, συνεργάτες,
συμπολίτες. Πρώτα ο ορισμός:

> «Ας πούμε λοιπόν ότι αγαπώ κάποιον σημαίνει ότι θέλω γι' αυτόν όσα
> θεωρώ καλά, για χάρη του και όχι για χάρη μου, και ότι κάνω ό,τι μπορώ
> για να γίνουν.»
>
> — Αριστοτέλης, *Ρητορική* Β 1380b35-1381a1, μετάφραση δική μας

Και η αξία της: «χωρίς φίλους κανείς δεν θα διάλεγε να ζει, ακόμα κι αν είχε
όλα τα άλλα αγαθά» (*Ηθ. Νικ.* Θ 1155a5-6, μετάφραση δική μας). Ο πλούσιος
και ο ισχυρός χρειάζονται φίλους πιο πολύ από όλους, γράφει, γιατί τι ωφελεί
ο πλούτος αν δεν έχεις σε ποιον να κάνεις καλό;

Ο Αριστοτέλης ξεχωρίζει **τρία είδη φιλίας**, ανάλογα με το τι αγαπάμε στον
άλλον (*Ηθ. Νικ.* Θ 1156a6-b32):

| Είδος                   | Τι αγαπάς                               | Πόσο κρατάει                                 |
| ----------------------- | --------------------------------------- | -------------------------------------------- |
| **Για το συμφέρον**     | ό,τι κερδίζεις από τον άλλον            | όσο υπάρχει το κέρδος                        |
| **Για την ευχαρίστηση** | το ότι περνάς ωραία μαζί του            | όσο υπάρχει η ευχαρίστηση· συχνή στους νέους |
| **Για την αρετή**       | τον ίδιο τον άνθρωπο, τον χαρακτήρα του | όσο μένουν καλοί, δηλαδή πολύ                |

Οι δύο πρώτες είναι φιλίες **«κατά συμβεβηκός»**: δεν αγαπάς τον άλλον για
αυτό που **είναι**, αλλά για κάτι που σου δίνει. Γι' αυτό διαλύονται εύκολα.
Η **τέλεια** φιλία είναι η τρίτη, ανάμεσα σε καλούς ανθρώπους που μοιάζουν
στην αρετή. Είναι σπάνια και θέλει χρόνο: δεν γίνεσαι φίλος, λέει, πριν
«φάτε μαζί το αλάτι», δηλαδή πριν περάσετε πολλά μαζί.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους φιλία είναι;*

## «Φύσει πολιτικὸν ζῷον»

Η δεύτερη ενότητα είναι από τα *Πολιτικά*. Ο Αριστοτέλης ξεκινά από το πώς
γεννήθηκε η πόλη. Πρώτα ενώνονται άντρας και γυναίκα και φτιάχνουν το
**νοικοκυριό** (οἶκος), για τις ανάγκες της κάθε μέρας. Πολλά νοικοκυριά
μαζί φτιάχνουν το **χωριό** (κώμη). Πολλά χωριά μαζί φτιάχνουν την **πόλη**,
που είναι πια **αυτάρκης**. Η πόλη, λέει, «γεννήθηκε για να ζούμε, αλλά
υπάρχει για να ζούμε καλά» (*Πολιτικά* Α 1252b29-30, μετάφραση δική μας).

### Παράδειγμα 1: Διάβασε το κείμενο: γιατί ο άνθρωπος είναι «πολιτικό ζώο»;

1. **Η θέση.** «Είναι φανερό ότι η πόλη ανήκει στα πράγματα που υπάρχουν από τη
   φύση, και ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο» (*Πολιτικά* Α
   1253a2-3, μετάφραση δική μας). «Πολιτικό» εδώ δεν σημαίνει «ασχολείται με
   κόμματα», αλλά **φτιαγμένο για να ζει στην πόλη**, με άλλους.
2. **Το πρώτο επιχείρημα: ο λόγος.** Και οι μέλισσες ζουν μαζί. Ο άνθρωπος όμως
   είναι πολιτικός **περισσότερο** από κάθε μέλισσα, γιατί «μόνο ο άνθρωπος από
   τα ζώα έχει λόγο» (1253a9-10). Η **φωνή** των ζώων δείχνει μόνο πόνο και
   ευχαρίστηση. Ο **λόγος** δείχνει τι συμφέρει και τι βλάπτει, άρα και τι είναι
   δίκαιο και τι άδικο (1253a10-15).
3. **Γιατί αυτό οδηγεί στην πόλη.** Η φύση, λέει, δεν κάνει τίποτα μάταια. Αν μας
   έδωσε λόγο για να συζητάμε για το δίκαιο, μας έφτιαξε για να ζούμε σε
   κοινότητα όπου το δίκαιο **συζητιέται και αποφασίζεται**: στην πόλη.
4. **Το δεύτερο επιχείρημα: όποιος ζει χωρίς πόλη.** Όποιος δεν μπορεί να ζει
   με άλλους, ή δεν χρειάζεται κανέναν επειδή αρκεί στον εαυτό του, «δεν είναι
   μέρος της πόλης· είναι ή θηρίο ή θεός» (1253a27-29). Ο άνθρωπος δεν είναι
   ούτε το ένα ούτε το άλλο, άρα **ολοκληρώνεται μόνο μαζί με τους άλλους**.

Στο ίδιο πρώτο βιβλίο των *Πολιτικών* ο Αριστοτέλης υποστηρίζει και ότι
κάποιοι άνθρωποι είναι «από τη φύση» δούλοι, και ότι οι γυναίκες πρέπει να
υπακούν. Ήταν αντιλήψεις της εποχής του, που ήδη τότε κάποιοι
αμφισβητούσαν, και σήμερα τις απορρίπτουμε. Ένας μεγάλος στοχαστής μπορεί
να έχει δίκιο σε πολλά και άδικο σε άλλα· γι' αυτό τον διαβάζουμε με κρίση,
όπως θα ήθελε κι ο ίδιος.

> **Κλειδί**
>
> Για τον Αριστοτέλη ο άνθρωπος έχει **σκοπό**: να ζήσει καλά, την
> **ευδαιμονία**. Τη φτάνει με την **αρετή**, που τη χτίζει με τη **συνήθεια**
> και που βρίσκεται στη **μεσότητα**, ανάμεσα στην έλλειψη και στην υπερβολή.
> Και δεν τη φτάνει μόνος: χρειάζεται **φίλους**, που τους αγαπά για αυτό που
> είναι, και μια **πόλη**, γιατί είναι από τη φύση του **πολιτικό ζώο** που
> έχει λόγο.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αριστοτέλης** (384–322 π.Χ.), από τα Στάγειρα· 20 χρόνια στην Ακαδημία, δάσκαλος του Αλεξάνδρου, ιδρύει το **Λύκειο** (335) → **Περιπατητικοί**.
> - **Ευδαιμονία** = το ύψιστο αγαθό· η **αρετή** αποκτιέται με το **έθος** (συνήθεια).
> - **Μεσότητα** «ως προς εμάς»: δειλία – **ανδρεία** – θράσος.
> - **Φιλία**: θέλω το καλό του άλλου για χάρη του. Τρία είδη: **συμφέρον, ευχαρίστηση, αρετή**· τέλεια η τρίτη.
> - *Πολιτικά*: οίκος → κώμη → πόλη· ο άνθρωπος **φύσει πολιτικόν ζῷον**, γιατί έχει **λόγο**· ο άπολις είναι «ή θηρίο ή θεός».

## Ερωτήσεις

1. Γιατί οι μαθητές του Αριστοτέλη ονομάστηκαν «Περιπατητικοί»;
   - Ο δάσκαλος δίδασκε συχνά περπατώντας στον περίπατο του Λυκείου
   - Ταξίδευαν από πόλη σε πόλη για να διδάξουν με αμοιβή τους νέους
   - Ακολούθησαν τον Αλέξανδρο με τα πόδια ως τις Ινδίες ως επιστήμονες
   - Η σχολή τους δεν είχε κτίριο και μάθαιναν σε όποιον δρόμο τύχαινε
2. Πώς αποκτά κανείς την αρετή, σύμφωνα με τα «Ηθικά Νικομάχεια»;
   - Κάνοντας ξανά και ξανά πράξεις αρετής, ώσπου να γίνουν συνήθεια
   - Γεννιέται μαζί της, όπως γεννιέται κανείς με γαλανά ή καστανά μάτια
   - Διαβάζοντας τους ορισμούς της σε βιβλία και μαθαίνοντάς τους απέξω
   - Παίρνοντάς την ως δώρο από τους θεούς, αν τους προσφέρει θυσίες
3. Ποια στάση είναι η μεσότητα ανάμεσα στη δειλία και στο θράσος;
   - Η ανδρεία
   - Η σωφροσύνη
   - Η αδιαφορία
   - Η δικαιοσύνη
4. Τι σημαίνει ότι η μεσότητα είναι «ως προς εμάς»;
   - Το σωστό μέτρο εξαρτάται από τον άνθρωπο και την περίσταση
   - Το σωστό είναι πάντα ο μαθηματικός μέσος όρος δύο ποσοτήτων
   - Καθένας αποφασίζει μόνος του τι είναι αρετή, όπως του αρέσει
   - Η αρετή ισχύει μόνο για τους Έλληνες και όχι για τους ξένους
5. Πώς ορίζει ο Αριστοτέλης στη «Ρητορική» το να αγαπάς κάποιον ως φίλο;
   - Να θέλεις το καλό του για χάρη του και να κάνεις ό,τι μπορείς γι' αυτό
   - Να περνάς μαζί του πολλές ώρες και να έχετε τα ίδια ενδιαφέροντα
   - Να σε βοηθά πάντα όταν τον χρειάζεσαι, χωρίς να ζητά αντάλλαγμα
   - Να συμφωνείς μαζί του σε όλα, ώστε να μη μαλώνετε ποτέ μεταξύ σας
6. Γιατί οι φιλίες για το συμφέρον και για την ευχαρίστηση διαλύονται εύκολα;
   - Δεν αγαπάς τον άλλον για αυτό που είναι, αλλά για ό,τι σου δίνει
   - Γίνονται μόνο ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν μένουν στην ίδια πόλη
   - Είναι πάντα ψεύτικες, γιατί κανείς δεν αγαπά πραγματικά κανέναν
   - Οι νόμοι της πόλης απαγόρευαν να κρατούν πάνω από έναν χρόνο
7. Οι μέλισσες ζουν κι αυτές μαζί. Γιατί, κατά τα «Πολιτικά», ο άνθρωπος είναι πολιτικό ζώο περισσότερο από αυτές;
   - Έχει λόγο, με τον οποίο δείχνει το δίκαιο και το άδικο
   - Ζει σε μεγαλύτερες ομάδες από κάθε κυψέλη μελισσών
   - Έχει φωνή, με την οποία δείχνει τον πόνο και τη χαρά
   - Δουλεύει πιο σκληρά και πιο οργανωμένα από τις μέλισσες
8. Ποιος, κατά τον Αριστοτέλη, μπορεί να ζει έξω από κάθε πόλη;
   - Μόνο ένα θηρίο ή ένας θεός
   - Μόνο ένας πολύ σοφός φιλόσοφος
   - Μόνο ένας πλούσιος με πολλούς δούλους
   - Μόνο ένας ναυαγός σε ερημικό νησί

## Ασκήσεις

1. Ποιες τρεις κοινότητες, με τη σειρά, οδηγούν στην πόλη κατά τα «Πολιτικά»;
2. Ο Αριστοτέλης λέει ότι οι νέοι κάνουν συχνά φιλίες για την ευχαρίστηση, και ότι αυτές αλλάζουν γρήγορα. Εξήγησε γιατί.
3. «Χωρίς φίλους κανείς δεν θα διάλεγε να ζει, ακόμα κι αν είχε όλα τα άλλα αγαθά. Και οι πλούσιοι και όσοι έχουν εξουσία φαίνεται πως χρειάζονται φίλους περισσότερο από όλους· γιατί τι όφελος έχει τέτοια ευημερία, αν σου αφαιρεθεί η δυνατότητα να κάνεις καλό;» (Ηθικά Νικομάχεια Θ 1155a5-9, μετάφραση δική μας). Γιατί, κατά τον Αριστοτέλη, ο πλούσιος χρειάζεται φίλους, αφού έχει ό,τι θέλει;
4. Σήμερα πολλοί ζουν πολλές ώρες μόνοι μπροστά σε μια οθόνη, και όμως λένε ότι είναι «συνδεδεμένοι». Θα έλεγε ο Αριστοτέλης ότι τα κοινωνικά δίκτυα κάνουν τον άνθρωπο περισσότερο ή λιγότερο «πολιτικό ζώο»; Στήριξε τη γνώμη σου στο κείμενο των «Πολιτικών».

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-literature/aristotle
