# Παθητικοί χρόνοι και ποιητικό αίτιο

> Ἐλύθην, λυθήσομαι, και ποιος έκανε αυτό που έπαθε το υποκείμενο.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/passive-voice

## Τι θα μάθεις

- Να σχηματίζεις και να αναγνωρίζεις τον α΄ και β΄ παθητικό αόριστο και μέλλοντα.
- Να εφαρμόζεις τις αλλαγές του χαρακτήρα του θέματος μπροστά στο -θη- (ἐπέμφθην, ἐτάχθην, ἐπείσθην).
- Να βρίσκεις το ποιητικό αίτιο και τη μορφή του (ὑπό, πρός, παρά + γενική, ή δοτική).
- Να μετατρέπεις μια ενεργητική σύνταξη σε παθητική και το ανάποδο.

## Δύο χρόνοι που ανήκουν μόνο στην παθητική

Τη **μέση φωνή** την έμαθες στην Α΄: λύομαι, ἐλυόμην, λέλυμαι, ἐλελύμην. Οι τύποι
αυτοί σημαίνουν, ανάλογα με το συμφραζόμενο, και «λύνω για τον εαυτό μου» (μέση
διάθεση) και «λύνομαι από κάποιον» (παθητική διάθεση). Γι' αυτό τους λέμε
**μεσοπαθητικούς**: στον ενεστώτα, στον παρατατικό, στον παρακείμενο και στον
υπερσυντέλικο, η παθητική **δεν έχει δικούς της τύπους**.

Σε δύο χρόνους όμως έχει: στον **μέλλοντα** και στον **αόριστο**. Εκεί η μέση
λέει λύσομαι, ἐλυσάμην, ενώ η παθητική λέει **λυθήσομαι, ἐλύθην**.

Ο Αρριανός, όταν περιγράφει πώς παρατάχθηκε ο στρατός του Αλεξάνδρου πριν από τη
μάχη στον Γρανικό, χρησιμοποιεί ξανά και ξανά το ίδιο ρήμα: «ἐχόμενοι δὲ τούτων
**ἐτάχθησαν** οἱ ὑπασπισταὶ τῶν ἑταίρων» (1.14.2): δίπλα σε αυτούς
**παρατάχθηκαν** οι υπασπιστές των εταίρων. Το ἐτάχθησαν είναι παθητικός
αόριστος του τάττω.

> **Κλειδί**
>
> Οι παθητικοί χρόνοι σχηματίζονται με ένα **πρόσφυμα** ανάμεσα στο θέμα και στην
> κατάληξη:
>
> - **α΄ παθητικός** αόριστος και μέλλοντας: **-θη-** · ἐ-λύ-**θη**-ν, λυ-**θή**-σομαι
> - **β΄ παθητικός** αόριστος και μέλλοντας: **-η-** · ἐ-γράφ-**η**-ν, γραφ-**ή**-σομαι
>
> Κάθε ρήμα κάνει συνήθως τον έναν από τους δύο. Η σημασία είναι η ίδια.

## Ο α΄ παθητικός αόριστος: ἐλύθην

|          | Οριστική | Υποτακτική | Ευκτική  | Προστακτική |
| -------- | -------- | ---------- | -------- | ----------- |
| α΄ εν.   | ἐλύθην   | λυθῶ       | λυθείην  | —           |
| β΄ εν.   | ἐλύθης   | λυθῇς      | λυθείης  | λύθητι      |
| γ΄ εν.   | ἐλύθη    | λυθῇ       | λυθείη   | λυθήτω      |
| α΄ πληθ. | ἐλύθημεν | λυθῶμεν    | λυθεῖμεν | —           |
| β΄ πληθ. | ἐλύθητε  | λυθῆτε     | λυθεῖτε  | λύθητε      |
| γ΄ πληθ. | ἐλύθησαν | λυθῶσι(ν)  | λυθεῖεν  | λυθέντων    |

Απαρέμφατο **λυθῆναι** · μετοχή **λυθείς, λυθεῖσα, λυθέν** (γεν. λυθέντος).

Ο **παθητικός μέλλοντας** παίρνει το ίδιο θέμα και καταλήξεις μέλλοντα μέσης:
**λυθήσομαι**, λυθήσῃ (-ει), λυθήσεται, λυθησόμεθα, λυθήσεσθε, λυθήσονται ·
ευκτική λυθησοίμην · απαρέμφατο λυθήσεσθαι · μετοχή λυθησόμενος. Υποτακτική και
προστακτική δεν έχει, όπως κάθε μέλλοντας.

## Τι παθαίνει ο χαρακτήρας μπροστά στο θ

Όταν το θέμα τελειώνει σε σύμφωνο, το σύμφωνο αλλάζει μπροστά στο **θ**:

| Χαρακτήρας          | Γίνεται | Παραδείγματα                                                     |
| ------------------- | ------- | ---------------------------------------------------------------- |
| π, β, φ (χειλικά)   | **φ**   | πέμπω → ἐπέμφθην · λείπω → ἐλείφθην · λαμβάνω (λαβ-) → ἐλήφθην   |
| κ, γ, χ (λαρυγγικά) | **χ**   | ἄγω → ἤχθην · τάττω (ταγ-) → ἐτάχθην · πράττω (πραγ-) → ἐπράχθην |
| τ, δ, θ (οδοντικά)  | **σ**   | πείθω → ἐπείσθην · ψεύδω → ἐψεύσθην                              |

Μερικά ρήματα παίρνουν ένα **σ** πριν από το θη, χωρίς να είναι οδοντικόληκτα:
κελεύω → ἐκελεύσθην, ἀκούω → ἠκούσθην.

Το **τάττω** (θέμα ταγ-) εξηγεί όλη την παράταξη του Αρριανού: ἐ-τάγ-θη-σαν →
**ἐτάχθησαν**, με το γ να γίνεται χ μπροστά στο θ. Το ίδιο και τα σύνθετα:
«**προετάχθησαν** δὲ αὐτῷ τοῦ μὲν δεξιοῦ Φιλώτας ...» (1.14.1).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε τον παθητικό τύπο*

## Ο β΄ παθητικός αόριστος: ἐγράφην

Μερικά ρήματα δεν παίρνουν **θη** αλλά σκέτο **η**, και ο χαρακτήρας τους δεν
αλλάζει:

- γράφω → **ἐγράφην**, γραφήσομαι
- κόπτω (κοπ-) → **ἐκόπην**, κοπήσομαι
- βλάπτω (βλαβ-) → **ἐβλάβην**
- στέλλω (σταλ-) → **ἐστάλην**
- φαίνομαι (φαν-) → **ἐφάνην** (φάνηκα)

Κλίνεται όπως ο α΄ παθητικός. Η μόνη διαφορά είναι το β΄ ενικό της
προστακτικής: **γράφη-θι** (όχι -τι).

Στον Γρανικό, οι πρώτοι Μακεδόνες που βγήκαν στην όχθη «**κατεκόπησαν** πρὸς
αὐτῶν» (1.15.3): **κατακόπηκαν** από τους Πέρσες. Το κατεκόπησαν είναι β΄
παθητικός αόριστος του κατακόπτω. Και ο Αλέξανδρος, μετά τη μάχη, έστειλε στην
Αθήνα λάφυρα και διέταξε επίγραμμα «**ἐπιγραφῆναι**» (1.16.7), να χαραχτεί: β΄
παθητικό απαρέμφατο του ἐπιγράφω.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος χρόνος;*

## Ποιος το έκανε; Το ποιητικό αίτιο

Όταν ένα ρήμα είναι σε **παθητική διάθεση**, το υποκείμενο δέχεται μια ενέργεια.
Το πρόσωπο ή το πράγμα που κάνει την ενέργεια λέγεται **ποιητικό αίτιο**.

| Μορφή                            | Πότε                                                                  | Παράδειγμα                                                      |
| -------------------------------- | --------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------- |
| **ὑπό + γενική**                 | η συνηθέστερη                                                         | Οἱ πολέμιοι ἐδιώχθησαν **ὑπὸ τῶν ἱππέων**. (δικό μας)           |
| **πρός, παρά, ἀπό, ἐκ + γενική** | σπανιότερα                                                            | οἱ πρῶτοι ... κατεκόπησαν **πρὸς αὐτῶν** (Αρριανός 1.15.3)      |
| **δοτική** χωρίς πρόθεση         | με παρακείμενο, υπερσυντέλικο, και με ρηματικά επίθετα σε -τός, -τέος | Ταῦτα **ἡμῖν** πέπρακται. (Αυτά έχουν γίνει από εμάς· δικό μας) |

Στην ήττα των Περσών ο Αρριανός βάζει δύο ποιητικά αίτια στην ίδια φράση: οι
Πέρσες «**πρὸς τῶν ἱππέων** ἐξωθούμενοι, πολλὰ δὲ καὶ **πρὸς τῶν ψιλῶν** ...
βλαπτόμενοι» (1.16.1): σπρώχνονταν από τους ιππείς και έπαθαν πολλά και από τους
ελαφρά οπλισμένους. Εδώ το ρήμα είναι **ενεστώτας**, που δεν έχει ξεχωριστό
παθητικό τύπο. Το ποιητικό αίτιο σου λέει ότι η διάθεση είναι παθητική.

## Από την ενεργητική στην παθητική

| Ενεργητική σύνταξη                                      | Παθητική σύνταξη                                                     |
| ------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------------------------- |
| Ὁ βασιλεὺς (υποκ.) τοὺς στρατιώτας (αντικ.) **ἔταξεν**. | Οἱ στρατιῶται (υποκ.) ὑπὸ τοῦ βασιλέως (ποιητ. αίτιο) **ἐτάχθησαν**. |

Τρία βήματα:

1. Το **αντικείμενο** γίνεται **υποκείμενο** (ονομαστική).
2. Το **υποκείμενο** γίνεται **ποιητικό αίτιο** (ὑπό + γενική).
3. Το **ρήμα** πάει στην παθητική, στον ίδιο χρόνο και την ίδια έγκλιση, και
   συμφωνεί με το νέο υποκείμενο στο πρόσωπο και στον αριθμό.

Στην ενεργητική τονίζεται **ποιος** έκανε κάτι. Στην παθητική τονίζεται **τι
έγινε**, και το ποιητικό αίτιο μπορεί και να λείπει. Γι' αυτό ο Αρριανός λέει
σκέτο «ἐτάχθησαν»: όλοι ξέρουν ποιος παρέταξε τον στρατό.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο παγίδες:
>
> - **Ενεργητικά ρήματα με παθητική σημασία.** Το **ἀποθνῄσκω ὑπό τινος** σημαίνει
>   «σκοτώνομαι από κάποιον», το **πάσχω ὑπό τινος** «παθαίνω από κάποιον». Είναι
>   ενεργητικά στη μορφή, αλλά έχουν ποιητικό αίτιο. Ο Αρριανός λέει για τον
>   Πέρση σατράπη Αρσίτη: «ἀποθνήσκει αὐτὸς **πρὸς αὑτοῦ**» (1.16.3): πέθανε **από
>   το ίδιο του το χέρι**.
> - **Παθητικός τύπος, ενεργητική σημασία.** Το βούλομαι κάνει αόριστο
>   **ἐβουλήθην** (θέλησα), το δύναμαι **ἐδυνήθην** (μπόρεσα), το πορεύομαι
>   **ἐπορεύθην** (πορεύτηκα). Έχουν θη, αλλά το υποκείμενο δεν παθαίνει τίποτα,
>   και ποιητικό αίτιο δεν υπάρχει.

> **Θυμήσου**
>
> - Παθητικοί τύποι ξεχωριστοί από τη μέση: **μόνο** στον αόριστο και στον
>   μέλλοντα.
> - α΄ παθητικός: **-θη-** (ἐλύθην, λυθήσομαι) · β΄ παθητικός: **-η-** (ἐγράφην,
>   γραφήσομαι).
> - Μπροστά στο θ: π, β, φ → **φ** · κ, γ, χ → **χ** · τ, δ, θ → **σ**.
> - Ποιητικό αίτιο: **ὑπό + γεν.** (και πρός, παρά, ἀπό, ἐκ + γεν.) · **δοτική** με
>   παρακείμενο, υπερσυντέλικο, ρηματικά επίθετα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μετάτρεψε σε παθητική σύνταξη: «Οἱ Ἀθηναῖοι τὸν στρατηγὸν ἔπεμψαν.» (δικό μας)

1. Το αντικείμενο **τὸν στρατηγόν** γίνεται υποκείμενο: **ὁ στρατηγός**.
2. Το υποκείμενο **οἱ Ἀθηναῖοι** γίνεται ποιητικό αίτιο: **ὑπὸ τῶν Ἀθηναίων**.
3. Το **ἔπεμψαν** είναι οριστική αορίστου, γ΄ πληθυντικό. Το νέο υποκείμενο είναι
   ενικός, άρα θέλουμε οριστική παθητικού αορίστου, γ΄ ενικό. Θέμα πεμπ- + θη: το π
   γίνεται φ → **ἐπέμφθη**.
4. «**Ὁ στρατηγὸς ὑπὸ τῶν Ἀθηναίων ἐπέμφθη.**» (Ο στρατηγός στάλθηκε από τους
   Αθηναίους.)

### Παράδειγμα 2: Αναγνώρισε τον τύπο και βρες το ποιητικό αίτιο: «καὶ οἱ μὲν πρῶτοι τῶν Μακεδόνων ξυμμίξαντες τοῖς Πέρσαις κατεκόπησαν πρὸς αὐτῶν» (Αρριανός 1.15.3).

1. **κατεκόπησαν**: κατα- + αύξηση ε + κοπ- + **η** + σαν. Το πρόσφυμα είναι σκέτο η,
   χωρίς θ: **β΄ παθητικός αόριστος**, οριστική, γ΄ πληθυντικό, του κατακόπτω.
2. Ποιος τους κατέκοψε; **πρὸς αὐτῶν**: εμπρόθετο, πρός + γενική. Το αὐτῶν είναι
   επαναληπτικό και ξαναλέει **τοῖς Πέρσαις**. Είναι το **ποιητικό αίτιο**.
3. «Και οι πρώτοι από τους Μακεδόνες, που ήρθαν σε επαφή με τους Πέρσες,
   κατακόπηκαν από αυτούς.»

## Ερωτήσεις

1. Σε ποιους χρόνους έχει η παθητική φωνή δικούς της τύπους, διαφορετικούς από της μέσης;
   - Στον μέλλοντα και στον αόριστο
   - Στον ενεστώτα και στον παρατατικό
   - Στον παρακείμενο και στον υπερσυντέλικο
   - Σε όλους τους χρόνους, χωρίς εξαίρεση
2. Το ἐτάχθησαν (Αρριανός 1.14.2) είναι παθητικός αόριστος του τάττω. Γιατί έχει χ;
   - Γιατί το θέμα είναι ταγ-, και το γ γίνεται χ μπροστά στο θ
   - Γιατί το θέμα είναι τατ-, και το τ γίνεται χ μπροστά στο θ
   - Γιατί ο β΄ παθητικός αόριστος παίρνει πάντα χ πριν από το η
   - Γιατί το χ είναι η αύξηση των ρημάτων που αρχίζουν από τ
3. Ποιος από αυτούς τους τύπους είναι β΄ παθητικός αόριστος;
   - ἐγράφην
   - ἐπέμφθην
   - ἐγραψάμην
   - ἐπείσθην
4. Ποια είναι η συνηθέστερη μορφή του ποιητικού αιτίου;
   - ὑπό + γενική
   - ὑπό + αιτιατική
   - διά + γενική
   - σύν + δοτική
5. «Ταῦτα ἡμῖν πέπρακται.» (δικό μας) Γιατί το ποιητικό αίτιο είναι σε δοτική χωρίς πρόθεση;
   - Γιατί το ρήμα είναι παρακείμενος
   - Γιατί το ρήμα είναι σε παθητικό αόριστο
   - Γιατί το ἡμῖν είναι έμμεσο αντικείμενο
   - Γιατί το ρήμα είναι σε μέσο ενεστώτα
6. Ποια είναι η σωστή παθητική σύνταξη του «Οἱ ἱππεῖς τοὺς πολεμίους ἐδίωξαν»; (δικό μας)
   - Οἱ πολέμιοι ὑπὸ τῶν ἱππέων ἐδιώχθησαν.
   - Τοὺς πολεμίους ὑπὸ τῶν ἱππέων ἐδιώχθησαν.
   - Οἱ πολέμιοι ὑπὸ τοὺς ἱππέας ἐδιώχθησαν.
   - Οἱ πολέμιοι ὑπὸ τῶν ἱππέων ἐδιώξαντο.
7. «Πολλοὶ ὑπὸ τῶν πολεμίων ἀπέθανον.» (δικό μας) Τι σημαίνει εδώ το ἀπέθανον;
   - Σκοτώθηκαν· ενεργητικό ρήμα με παθητική σημασία
   - Σκότωσαν· ενεργητικό ρήμα με ενεργητική σημασία
   - Σκοτώθηκαν· παθητικός αόριστος του ρήματος
   - Πέθαναν μόνοι τους· χωρίς ποιητικό αίτιο
8. Το ἐβουλήθην έχει θη, όπως ο παθητικός αόριστος. Τι σημαίνει;
   - Θέλησα· παθητικός τύπος με ενεργητική σημασία
   - Θελήθηκα· παθητικός τύπος με παθητική σημασία
   - Θα θελήσω· παθητικός μέλλοντας του βούλομαι
   - Συμβουλεύτηκα· παθητικός αόριστος του βουλεύω

## Ασκήσεις

1. Γράψε την οριστική α΄ παθητικού αορίστου, α΄ ενικό, του παιδεύω.
2. Γράψε την οριστική α΄ παθητικού αορίστου, γ΄ ενικό, των ρημάτων λείπω, ἄγω, ψεύδω.
3. Αρριανός 1.16.2: «ἐζωγρήθησαν δὲ ἀμφὶ τοὺς δισχιλίους» (πιάστηκαν ζωντανοί γύρω στους δύο χιλιάδες). Ο ενεστώτας είναι ζωγρέω, -ῶ.
   α) Ποιος χρόνος και ποια φωνή είναι το ἐζωγρήθησαν;
   β) Γράψε το απαρέμφατο του ίδιου χρόνου.
4. Μετάτρεψε σε ενεργητική σύνταξη: «Ἡ πόλις ὑπὸ τῶν βαρβάρων ἐβλάβη.» (δικό μας)
5. Μετάτρεψε σε παθητική σύνταξη, με το ρήμα στον παθητικό μέλλοντα: «Ὁ βασιλεὺς τοὺς αἰχμαλώτους εἰς Μακεδονίαν πέμψει.» (δικό μας)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/passive-voice
