# Το μόριο ἄν

> Υποθετικό, αοριστολογικό, δυνητικό: μια συλλαβή, τρεις δουλειές.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/particle-an

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις το υποθετικό, το αοριστολογικό και το δυνητικό ἄν από τη θέση του και από την έγκλιση του ρήματος.
- Να αναγνωρίζεις το ἄν μέσα σε συνθέσεις όπως ἐάν, ἤν, ὅταν, ἐπειδάν.
- Να ξεχωρίζεις τη δυνητική ευκτική από τη δυνητική οριστική και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά.
- Να χαρακτηρίζεις το ἄν σε αυθεντικά χωρία του Πλάτωνα.

## Το κείμενο: τρία ἄν σε δύο έργα του Πλάτωνα

Το 399 π.Χ. ο Σωκράτης δικάζεται στην Αθήνα. Στην *Ἀπολογία* ο Πλάτων τον
βάζει να μιλάει στους δικαστές του· στον *Κρίτωνα* τον βρίσκουμε στη φυλακή,
λίγο πριν από την εκτέλεση, να αρνείται να δραπετεύσει. Τρία μικρά χωρία, και
στο καθένα ένα **ἄν**:

> **α.** εὖ γὰρ ἴστε, **ἐάν** με ἀποκτείνητε τοιοῦτον ὄντα οἷον ἐγὼ λέγω, οὐκ ἐμὲ
> μείζω βλάψετε ἢ ὑμᾶς αὐτούς.
>
> Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 30c

**Μετάφραση δική μας:** Να το ξέρετε καλά: αν με σκοτώσετε, ενώ είμαι τέτοιος
όπως σας λέω, δεν θα βλάψετε εμένα περισσότερο από τον εαυτό σας.

> **β.** ἕωσπερ **ἂν** ἐμπνέω καὶ οἷός τε ὦ, οὐ μὴ παύσωμαι φιλοσοφῶν.
>
> Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 29d

**Μετάφραση δική μας:** Όσο ανασαίνω και μπορώ, δεν πρόκειται να σταματήσω να
φιλοσοφώ.

> **γ.** πολλὰ γὰρ **ἄν** τις ἔχοι, ἄλλως τε καὶ ῥήτωρ, εἰπεῖν ὑπὲρ τούτου τοῦ
> νόμου ἀπολλυμένου.
>
> Πλάτων, *Κρίτων* 50b

**Μετάφραση δική μας:** Γιατί πολλά θα μπορούσε να πει κανείς, και μάλιστα ένας
ρήτορας, υπέρ αυτού του νόμου που καταλύεται.

Η ίδια συλλαβή, τρεις διαφορετικές δουλειές. Στο **α** κάνει το «αν» μιας
υπόθεσης. Στο **β** κάνει το «όσο» αόριστο: όσο καιρό κι αν είναι αυτό. Στο **γ**
κάνει το ρήμα «θα μπορούσε». Τα ονόματά τους: **υποθετικό**, **αοριστολογικό**,
**δυνητικό**.

## Το υποθετικό ἄν

- Είναι το ἄν **ενωμένο με το εἰ** (εἰ + ἄν): **ἐάν**, και συντομότερα **ἤν** ή
  **ἄν**.
- Στέκεται **στην αρχή** της δευτερεύουσας υποθετικής πρότασης.
- Το ρήμα του είναι σε **υποτακτική**: ἐάν με **ἀποκτείνητε**.
- Άρνηση **μή**.
- Στα νέα ελληνικά: **αν**.

## Το αοριστολογικό ἄν

- Μπαίνει **δεύτερο**, ακριβώς μετά από **αναφορική αντωνυμία ή επίρρημα**
  (ὅς, ὅστις, ὅπου, ὅπως) ή **χρονικό** ή **τελικό σύνδεσμο** (ἕως, ὡς).
- Το ρήμα είναι σε **υποτακτική**: ἕωσπερ ἂν ἐμπνέω καὶ οἷός τε **ὦ**. Το ὦ
  είναι υποτακτική του εἰμί· το ἐμπνέω, στη μορφή, είναι ίδιο στην οριστική και
  στην υποτακτική, αλλά πάει μαζί με το ὦ.
- Άρνηση **μή**.
- Κάνει το νόημα **αόριστο**, γενικό: «όποιος», «όπου κι αν». Συχνά δεν
  μεταφράζεται· αλλιώς αποδίδεται με «-δήποτε», «τυχόν», «ίσως».
- Κάποτε κολλάει πάνω στον σύνδεσμο: ὅτε + ἄν → **ὅταν**, ἐπειδή + ἄν →
  **ἐπειδάν**, ὁπότε + ἄν → **ὁπόταν**.

Ένα ακόμα από τον *Κρίτωνα* (50b): οι νόμοι ρωτούν αν μπορεί να σταθεί μια
πόλη «ἐν ᾗ **ἂν** αἱ γενόμεναι δίκαι μηδὲν ἰσχύωσιν», όπου οι αποφάσεις των
δικαστηρίων δεν θα έχουν καμία ισχύ. Αναφορική αντωνυμία (ᾗ), ἄν δεύτερο,
υποτακτική (ἰσχύωσιν), άρνηση μηδέν, από το μή: αοριστολογικό.

## Το δυνητικό ἄν

- Πάει με **ευκτική** ή με **οριστική ιστορικού χρόνου** (παρατατικού,
  αορίστου, υπερσυντελίκου). Ποτέ με υποτακτική.
- Η θέση του είναι ελεύθερη: πριν ή μετά το ρήμα.
- Άρνηση **οὐ**.

| Με τι                         | Τι λέει                                            | Στα νέα ελληνικά                  | Παράδειγμα                                                 |
| ----------------------------- | -------------------------------------------------- | --------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| **ευκτική**                   | κάτι δυνατό στο παρόν ή στο μέλλον                 | θα + παρατατικός, θα μπορούσε     | πολλὰ ἄν τις **ἔχοι** εἰπεῖν                               |
| **οριστική ιστορικού χρόνου** | κάτι δυνατό στο παρελθόν, ή κάτι που **δεν** έγινε | θα + παρατατικός ή υπερσυντέλικος | ἐκεῖνος ἂν **ἐνίκησεν** (θα είχε νικήσει, αλλά δεν νίκησε) |

Το δυνητικό ἄν το συνάντησες ήδη στην ευκτική: «γένοι’ ἂν οὐ κακός». Θα το
βρεις και με απαρέμφατο ή μετοχή, όταν κάποιος μεταφέρει πλάγια μια δυνητική
φράση· εκεί αρκεί να το αναγνωρίζεις.

> **Κλειδί**
>
> Τρεις ερωτήσεις, με τη σειρά:
>
> 1. **Ποια έγκλιση έχει το ρήμα;** Ευκτική ή οριστική ιστορικού χρόνου →
>    **δυνητικό**.
> 2. Αν είναι υποτακτική: **είναι το ἄν η πρώτη λέξη** (ή μέσα στο ἐάν, ἤν);
>    → **υποθετικό**.
> 3. **Είναι δεύτερο, μετά από αναφορική λέξη ή σύνδεσμο** (ή μέσα στο ὅταν,
>    ἐπειδάν); → **αοριστολογικό**.

> **Πρόσεχε**
>
> Το σκέτο **ἄν** στην αρχή μιας πρότασης με υποτακτική είναι **υποθετικό**: είναι
> συντομευμένο ἐάν. «**Ἂν** μὴ ἔλθῃς» = «αν δεν έρθεις». Μη σε ξεγελάσει που δεν
> γράφεται ἐάν. Και το αντίθετο: σε μια ερώτηση σαν «τίς **ἂν** ἀντείποι;» το ἄν
> είναι δεύτερο, αλλά το ρήμα είναι ευκτική, και η έγκλιση κρίνει πρώτη: δυνητικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο ἄν;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε το ἄν στη φράση του Κρίτωνα «πολλὰ γὰρ ἄν τις ἔχοι, ἄλλως τε καὶ ῥήτωρ, εἰπεῖν».

1. Ποιο ρήμα πάει με το ἄν; Το **ἔχοι** (το εἰπεῖν είναι απαρέμφατο που εξαρτάται
   από αυτό: «έχει να πει», «μπορεί να πει»).
2. Το ἔχοι έχει χαρακτήρα **-οι-**: ευκτική ενεστώτα. Ευκτική με ἄν σημαίνει
   **δυνητικό ἄν**, και το σύνολο είναι **δυνητική ευκτική**: κάτι δυνατό στο παρόν.
3. Απόδοση: «πολλά **θα μπορούσε** να πει κανείς». Αν ήθελε άρνηση, θα έβαζε οὐ:
   «οὐκ ἄν τις ἔχοι εἰπεῖν».

### Παράδειγμα 2: Τι αλλάζει; «ὃ λέγεις ποιῶ» — «ὃ ἂν λέγῃς ποιῶ» (δικά μας παραδείγματα).

1. Στην πρώτη η αναφορική πρόταση έχει οριστική (λέγεις): «κάνω **αυτό που** λες».
   Μιλάει για ένα συγκεκριμένο πράγμα.
2. Στη δεύτερη μπαίνει **ἄν** δεύτερο μετά την αναφορική αντωνυμία, και το ρήμα
   γίνεται υποτακτική (λέγῃς). Είναι **αοριστολογικό**: «κάνω **ό,τι** πεις»,
   οτιδήποτε κι αν είναι αυτό.

> **Θυμήσου**
>
> - **Υποθετικό**: εἰ + ἄν (ἐάν, ἤν, ἄν), πρώτο, + υποτακτική, μή. «Αν».
> - **Αοριστολογικό**: δεύτερο μετά από αναφορική λέξη ή σύνδεσμο (και μέσα στο
>   ὅταν, ἐπειδάν), + υποτακτική, μή. «-δήποτε».
> - **Δυνητικό**: + ευκτική (δυνατό τώρα) ή + οριστική ιστορικού χρόνου (δυνατό
>   στο παρελθόν, ή αντίθετο του πραγματικού), οὐ. «Θα».

## Ερωτήσεις

1. Από τι προέρχεται ο σύνδεσμος «ἐάν»;
   - Από το εἰ και το ἄν
   - Από το ἐπεί και το ἄν
   - Από το ἐν και το ἄν
   - Από το ὅτε και το ἄν
2. Πού στέκεται συνήθως το αοριστολογικό ἄν;
   - Δεύτερο, μετά από αναφορική λέξη ή σύνδεσμο
   - Πρώτο, στην αρχή της υποθετικής πρότασης
   - Ελεύθερα, πριν ή μετά από το ρήμα του
   - Τελευταίο, στο τέλος της κύριας πρότασης
3. Με ποια έγκλιση ΔΕΝ πάει ποτέ το δυνητικό ἄν;
   - Με υποτακτική
   - Με ευκτική
   - Με οριστική αορίστου
   - Με οριστική παρατατικού
4. Ποιο ἄν κρύβεται στον σύνδεσμο «ἐπειδάν»;
   - Αοριστολογικό
   - Υποθετικό
   - Δυνητικό
   - Κανένα, είναι ένας σύνδεσμος
5. «Ἐκεῖνοι ἂν ἐκινδύνευσαν.» Τι λέει η φράση;
   - Θα είχαν κινδυνέψει, αλλά δεν κινδύνεψαν
   - Μακάρι να κινδυνέψουν εκείνοι
   - Ίσως κινδυνεύουν τώρα εκείνοι
   - Όποιοι κινδυνέψουν, θα είναι εκείνοι
6. Ποια άρνηση παίρνει η πρόταση «ὅστις ἂν ... ἔλθῃ»;
   - μή: ὅστις ἂν μὴ ἔλθῃ
   - οὐ: ὅστις ἂν οὐκ ἔλθῃ
   - οὐδέ: ὅστις οὐδ’ ἂν ἔλθῃ
   - Καμία, δεν παίρνει άρνηση
7. Στο «ἐν ᾗ ἂν αἱ γενόμεναι δίκαι μηδὲν ἰσχύωσιν» (Κρίτων 50b), γιατί το ἄν είναι αοριστολογικό;
   - Είναι δεύτερο μετά από αναφορική και έχει υποτακτική
   - Είναι πρώτο στην πρόταση και έχει υποτακτική
   - Το ρήμα ἰσχύωσιν είναι ευκτική ενεστώτα
   - Η άρνηση μηδέν το κάνει αοριστολογικό
8. Πώς αποδίδεται το «ἡδέως ἂν ἤκουον»;
   - Θα άκουγα ευχαρίστως
   - Αν άκουγα ευχαρίστως
   - Άκουγα πάντα ευχαρίστως
   - Όποτε άκουγα, ευχαρίστως

## Ασκήσεις

1. «Ἢν ταῦτα πράττητε, ἀσφαλεῖς ἔσεσθε.» (δικό μας παράδειγμα) Τι είδους ἄν κρύβεται στο «ἤν»;
2. Από ποιους συνδέσμους και το ἄν φτιάχτηκαν τα «ὅταν» και «ὁπόταν»;
3. Κάνε δυνητική ευκτική αορίστου τη φράση «οὐ πείθω τοὺς δικαστάς» (δικό μας παράδειγμα).
4. Πλάτων, Ἀπολογία 29d: ο Σωκράτης λέει ότι θα συνεχίσει να μιλά «ὅτῳ ἂν ἀεὶ ἐντυγχάνω ὑμῶν» (σε όποιον από εσάς συναντώ κάθε φορά).
   α) Τι είδους ἄν είναι;
   β) Ποια λέξη έρχεται αμέσως πριν από αυτό, και τι μέρος του λόγου είναι;
   γ) Σε ποια έγκλιση είναι το ἐντυγχάνω εδώ;
5. Δικά μας απλά παραδείγματα. Χαρακτήρισε το ἄν και μετάφρασε.
   α) Ὅ τι ἂν κελεύῃς, ποιήσω.
   β) Ἐὰν κελεύῃς, ποιήσω.
   γ) Κελεύσαντος σοῦ, ἐποίησα ἄν.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/particle-an
