# Ονοματικές δευτερεύουσες

> Ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές: πώς ξεκινούν και τι συντακτική θέση έχουν.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/noun-clauses

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τις ειδικές, τις ενδοιαστικές και τις πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις από τη λέξη που τις εισάγει και από το ρήμα από το οποίο εξαρτώνται.
- Να διακρίνεις την πλάγια ερώτηση ολικής από την πλάγια ερώτηση μερικής άγνοιας.
- Να βρίσκεις τη συντακτική θέση μιας ονοματικής πρότασης: αντικείμενο, υποκείμενο ή επεξήγηση.
- Να χαρακτηρίζεις ονοματικές προτάσεις σε αυθεντικά χωρία του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα.

## Το κείμενο: μια ερώτηση στους Δελφούς

Ο Σωκράτης εξηγεί στους δικαστές του από πού ξεκίνησαν όλα. Ο φίλος του ο
Χαιρεφών πήγε κάποτε στο μαντείο των Δελφών:

> καὶ δή ποτε καὶ εἰς Δελφοὺς ἐλθὼν ἐτόλμησε τοῦτο μαντεύσασθαι \[…] ἤρετο γὰρ
> δὴ **εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος**. ἀνεῖλεν οὖν ἡ Πυθία μηδένα σοφώτερον εἶναι.
>
> Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 21a

**Μετάφραση δική μας:** Και κάποτε πήγε στους Δελφούς και τόλμησε να ζητήσει
χρησμό γι' αυτό \[…]: ρώτησε δηλαδή **αν υπάρχει κάποιος σοφότερος από μένα**. Και
η Πυθία απάντησε ότι κανείς δεν είναι σοφότερος.

Λίγο πιο κάτω, ο Σωκράτης θυμάται πώς σκεφτόταν όταν έφυγε από τον πολιτικό
που νόμιζε ότι ήξερε (το χωρίο το διάβασες στην ενότητα των παραθετικών):

> ἐλογιζόμην **ὅτι τούτου μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ σοφώτερός εἰμι**.
>
> Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 21d

Και ένας άλλος Αθηναίος, ο Ξενοφών, στη μέση της Ασίας, σε μια συνέλευση του
στρατού που έχει χάσει τους στρατηγούς του:

> ἀλλὰ γὰρ δέδοικα **μή**, ἂν ἅπαξ μάθωμεν ἀργοὶ ζῆν καὶ ἐν ἀφθόνοις βιοτεύειν,
> \[…] **μὴ ὥσπερ οἱ λωτοφάγοι ἐπιλαθώμεθα τῆς οἴκαδε ὁδοῦ**.
>
> Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 3.2.25

**Μετάφραση δική μας:** Φοβάμαι όμως μήπως, αν μάθουμε μια φορά να ζούμε
χωρίς δουλειά και μέσα στην αφθονία, \[…] **μήπως ξεχάσουμε, σαν τους
Λωτοφάγους, τον δρόμο για το σπίτι**.

Οι Λωτοφάγοι είναι ο λαός της *Οδύσσειας* που έτρωγε τον λωτό: όποιος τον
δοκίμαζε ξεχνούσε την πατρίδα του.

Τρεις προτάσεις με έντονα γράμματα, τρεις διαφορετικές αρχές: **εἰ**, **ὅτι**,
**μή**. Καμία δεν στέκεται μόνη της, και όλες κάνουν την ίδια δουλειά: είναι
**το αντικείμενο** του ρήματος που τις έχει μπροστά. Τι ρώτησε; *Αν υπάρχει
σοφότερος.* Τι σκεφτόταν; *Ότι είναι σοφότερος.* Τι φοβάται; *Μήπως ξεχάσουν.*

## Γιατί λέγονται ονοματικές

Μια δευτερεύουσα πρόταση λέγεται **ονοματική** όταν πιάνει μια θέση που
αλλιώς θα έπιανε ένα **όνομα**:

| Θέση                                             | Με όνομα                     | Με πρόταση                         |
| ------------------------------------------------ | ---------------------------- | ---------------------------------- |
| **Αντικείμενο**                                  | ἐλογιζόμην **τοῦτο**         | ἐλογιζόμην **ὅτι σοφώτερός εἰμι**  |
| **Υποκείμενο** (σε απρόσωπο ρήμα ή έκφραση)      | δῆλόν ἐστι **τοῦτο**         | δῆλόν ἐστιν **ὅτι σοφώτερός εἰμι** |
| **Επεξήγηση** (σε ουδέτερο δεικτικής αντωνυμίας) | τοῦτο λέγω, **τὴν ἀλήθειαν** | τοῦτο λέγω, **ὅτι σοφώτερός εἰμι** |

Για να χαρακτηρίσεις μια δευτερεύουσα πρόταση πλήρως, λες από πού
**εξαρτάται**, πώς **εισάγεται**, σε ποια έγκλιση **εκφέρεται** και ποια είναι η
**συντακτική θέση** της. Φέτος η εκφορά **δεν** είναι στην ύλη. Μένουν τα άλλα
τρία, και σ' αυτά θα επιμείνουμε.

## Τα τρία είδη

| Είδος                  | Εισάγεται με                                                                                                    | Εξαρτάται από ρήματα που σημαίνουν           | Στα νέα ελληνικά    |
| ---------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------- | ------------------- |
| **Ειδική**             | **ὅτι** (πραγματικό), **ὡς** (υποκειμενικό ή ψεύτικο)                                                           | λέω, ξέρω, σκέφτομαι, αντιλαμβάνομαι, δείχνω | ότι, πως (τάχα)     |
| **Ενδοιαστική**        | **μή** (μήπως), **μὴ οὐ** (μήπως δεν)                                                                           | φοβάμαι, διστάζω, ανησυχώ                    | μήπως, μη(ν)        |
| **Πλάγια ερωτηματική** | **εἰ** (ολικής άγνοιας), ερωτηματικές και αναφορικές λέξεις: τίς, ὅστις, πῶς, ὅπως, ποῦ, ὅπου (μερικής άγνοιας) | ρωτάω, απορώ, εξετάζω, ξέρω, λέω             | αν, ποιος, πώς, πού |

**Ειδική.** Μεταφέρει τι λέει ή τι ξέρει κάποιος. Το **ὅτι** το παρουσιάζει ως
πραγματικό· το **ὡς** ως γνώμη κάποιου, συχνά με υποψία ότι δεν ισχύει: «λέγουσιν
ὡς ἀδικῶ» = λένε πως (τάχα) αδικώ.

**Ενδοιαστική.** Λέει **τι** φοβάται κάποιος. Το **μή** εδώ δεν είναι άρνηση· είναι
το «μήπως»: φοβάμαι **μήπως** γίνει κάτι κακό. Αν φοβάσαι μήπως **δεν** γίνει
κάτι καλό, προσθέτεις οὐ: **μὴ οὐ**. Στον Ξενοφώντα το μή γράφεται δύο φορές,
επειδή μπαίνει ανάμεσα μια μεγάλη υπόθεση· είναι η ίδια πρόταση.

**Πλάγια ερωτηματική.** Μια ερώτηση που δεν τίθεται κατευθείαν, αλλά
μεταφέρεται. Σύγκρινε:

| Ευθεία ερώτηση                    | Πλάγια ερώτηση                            |
| --------------------------------- | ----------------------------------------- |
| Ἆρ’ ἔστι τις σοφώτερος Σωκράτους; | ἤρετο **εἴ τις** σοφώτερος εἴη            |
| Τίς ἐστι σοφώτατος;               | ἤρετο **τίς** (ή **ὅστις**) σοφώτατος εἴη |

Στην πρώτη η απάντηση είναι «ναι» ή «όχι»: πλάγια ερώτηση **ολικής άγνοιας**,
με **εἰ**. Στη δεύτερη ζητείται ένα στοιχείο (ποιος;): **μερικής άγνοιας**, με
ερωτηματική ή αναφορική λέξη.

> **Κλειδί**
>
> Για να βρεις το είδος, κοίτα **δύο** πράγματα μαζί:
>
> 1. **Τη λέξη που ανοίγει** την πρόταση (ὅτι, ὡς · μή, μὴ οὐ · εἰ, τίς, πῶς…).
> 2. **Το ρήμα από το οποίο εξαρτάται** (λέω, ξέρω · φοβάμαι · ρωτώ, απορώ).
>
> Για να βρεις τη συντακτική θέση, ρώτα: **τι** λέει, φοβάται, ρωτάει; Η απάντηση
> είναι η πρόταση, και είναι **αντικείμενο**. Αν το ρήμα είναι απρόσωπο (δῆλόν
> ἐστι, φόβος ἐστί), είναι **υποκείμενο**. Αν εξηγεί ένα τοῦτο, ἐκεῖνο, είναι
> **επεξήγηση**.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι ίδιες μικρές λέξεις κάνουν και άλλες δουλειές, που θα τις δεις στις επόμενες
> ενότητες. Το **ὅτι** μπορεί να είναι και «επειδή», το **εἰ** και το «αν» μιας
> υπόθεσης, το **μή** και απλή άρνηση. Γι' αυτό μη χαρακτηρίζεις από τη λέξη
> μόνη της. Το **εἰ** μετά από «ρώτησε» είναι πλάγια ερώτηση· το **εἰ** μπροστά σε
> μια συνέπεια («αν έρθεις, θα φάμε») είναι υπόθεση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ερώτηση του Χαιρεφώντα*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι πρόταση είναι;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια θέση πιάνει;*

> **Και οι αναφορικές;**
>
> Υπάρχουν και αναφορικές προτάσεις που πιάνουν θέση ονόματος, όπως «οὓς εἶδον
> ἐπαινῶ» (επαινώ αυτούς που είδα). Θα τις δεις μαζί με τις άλλες αναφορικές.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χαρακτήρισε τη δευτερεύουσα πρόταση στο «ἤρετο γὰρ δὴ εἴ τις ἐμοῦ εἴη σοφώτερος».

1. **Εξάρτηση:** από το **ἤρετο** (ρώτησε), ρήμα ερώτησης.
2. **Εισαγωγή:** με το **εἰ**. Η απάντηση στην ερώτηση είναι «ναι» ή «όχι» (υπάρχει
   ή δεν υπάρχει σοφότερος), οπότε είναι πλάγια ερωτηματική **ολικής άγνοιας**.
3. **Συντακτική θέση:** τι ρώτησε; «αν υπάρχει κάποιος σοφότερος». Η πρόταση είναι
   **αντικείμενο** του ἤρετο.

### Παράδειγμα 2: Χαρακτήρισε τη δευτερεύουσα πρόταση στο «δέδοικα μὴ \[…] ἐπιλαθώμεθα τῆς οἴκαδε ὁδοῦ» του Ξενοφώντα.

1. **Εξάρτηση:** από το **δέδοικα** (φοβάμαι), ρήμα φόβου.
2. **Εισαγωγή:** με το **μή**, που εδώ σημαίνει «μήπως», όχι «δεν». Ο ομιλητής
   φοβάται μήπως γίνει κάτι κακό. Είναι **ενδοιαστική**.
3. **Συντακτική θέση:** τι φοβάται; «μήπως ξεχάσουμε τον δρόμο». Είναι
   **αντικείμενο** του δέδοικα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ειδική**: ὅτι, ὡς · από λεκτικά, γνωστικά, αισθητικά, δεικτικά ρήματα.
> - **Ενδοιαστική**: μή, μὴ οὐ · από ρήματα και εκφράσεις φόβου, δισταγμού,
>   ανησυχίας.
> - **Πλάγια ερωτηματική**: εἰ (ολικής), τίς, ὅστις, πῶς, ὅπου… (μερικής) · από
>   ρήματα ερώτησης, απορίας, γνώσης.
> - Θέση: **αντικείμενο** (συνήθως), **υποκείμενο** (σε απρόσωπα), **επεξήγηση**
>   (σε τοῦτο, ἐκεῖνο).

## Ερωτήσεις

1. Γιατί οι ειδικές, οι ενδοιαστικές και οι πλάγιες ερωτηματικές λέγονται «ονοματικές»;
   - Πιάνουν θέση που θα έπιανε ένα όνομα
   - Αρχίζουν πάντα με ένα ουσιαστικό
   - Προσδιορίζουν πάντα ένα ουσιαστικό
   - Λένε πού και πότε έγινε κάτι
2. «Λέγουσιν ὡς ἐγὼ ψεύδομαι.» Τι δείχνει το ὡς αντί για ὅτι;
   - Ότι ο ομιλητής δεν δέχεται τον ισχυρισμό
   - Ότι ο ομιλητής φοβάται τον ισχυρισμό
   - Ότι ο ισχυρισμός είναι ερώτηση
   - Ότι ο ισχυρισμός είναι σίγουρα αληθινός
3. Τι σημαίνει το «φοβοῦμαι μὴ οὐ πείσω»;
   - Φοβάμαι μήπως δεν πείσω
   - Φοβάμαι μήπως πείσω
   - Δεν φοβάμαι ότι θα πείσω
   - Φοβάμαι να μην πείσω κανέναν
4. Ποια πλάγια ερώτηση είναι ολικής άγνοιας;
   - ἤρετο εἰ ὁ ἀδελφὸς πάρεστιν
   - ἤρετο ποῦ ὁ ἀδελφός ἐστιν
   - ἤρετο τίς ὁ ἀδελφός ἐστιν
   - ἤρετο πῶς ὁ ἀδελφὸς ἔχει
5. «Δῆλόν ἐστιν ὅτι οὐκ ἔρχεται.» Ποια είναι η συντακτική θέση της ειδικής;
   - Υποκείμενο του δῆλόν ἐστι
   - Αντικείμενο του δῆλόν ἐστι
   - Επεξήγηση στο δῆλον
   - Κατηγορούμενο του ἐστι
6. Στο «δέδοικα μὴ ἐπιλαθώμεθα τῆς ὁδοῦ», γιατί το μή δεν μεταφράζεται «δεν»;
   - Είναι ενδοιαστικός σύνδεσμος, «μήπως»
   - Είναι άρνηση, αλλά η μετάφραση την αγνοεί
   - Είναι ερωτηματικό μόριο, όπως το εἰ
   - Είναι ειδικός σύνδεσμος, όπως το ὅτι
7. «Τοῦτο ἴσθι, ὅτι οὐδεὶς ἀθάνατός ἐστιν.» Τι δουλειά κάνει η ειδική πρόταση;
   - Επεξήγηση στο τοῦτο
   - Αντικείμενο του ἴσθι
   - Υποκείμενο του ἐστιν
   - Αιτιολογία του ἴσθι
8. Σε ποια φράση το εἰ εισάγει πλάγια ερωτηματική;
   - οὐκ οἶδα εἰ ἀληθῆ λέγεις
   - εἰ ἀληθῆ λέγεις, ἐπαινῶ σε
   - εἰ γὰρ ἀληθῆ λέγοις
   - εἰ ἀληθῆ λέγεις, νικήσεις

## Ασκήσεις

1. «Ἐσκόπει πῶς τοὺς στρατιώτας πείσει.» (δικό μας παράδειγμα) Με ποια λέξη εισάγεται η δευτερεύουσα, και τι είδους είναι;
2. Κάνε πλάγια ερώτηση, εξαρτημένη από το «ἐρωτῶ», την ευθεία ερώτηση «Πάρεστιν ὁ διδάσκαλος;».
3. Συμπλήρωσε τον ενδοιαστικό σύνδεσμο ώστε να σημαίνει «φοβάμαι μήπως δεν έρθουν οι σύμμαχοι»: «φοβοῦμαι … ἔλθωσιν οἱ σύμμαχοι».
4. Πλάτων, Ἀπολογία 21b: ο Σωκράτης, απορημένος από τον χρησμό, λέει: «σύνοιδα ἐμαυτῷ» (ξέρω καλά για τον εαυτό μου) ότι δεν είναι σοφός, και ρωτάει «τί οὖν ποτε λέγει;» (τι ποτέ λοιπόν εννοεί ο θεός;).
   α) Η ερώτηση «τί οὖν ποτε λέγει;» είναι ευθεία ή πλάγια;
   β) Κάνε την πλάγια, εξαρτημένη από το «ἀπορῶ» (απορώ).
   γ) Ολικής ή μερικής άγνοιας είναι η πλάγια ερώτηση που έφτιαξες;
5. «Ἐκεῖνο δέ σε δεῖ μαθεῖν, ὅτι οἱ νόμοι σῴζουσι τὴν πόλιν· ἐξέταζε δὲ καὶ σὺ εἰ ταῦτα ἀληθῆ ἐστιν.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) Χαρακτήρισε την πρόταση «ὅτι οἱ νόμοι σῴζουσι τὴν πόλιν» (είδος και θέση).
   β) Χαρακτήρισε την πρόταση «εἰ ταῦτα ἀληθῆ ἐστιν» (είδος και θέση).

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/noun-clauses
