# Παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων

> Ομαλά, ανώμαλα και περιφραστικά, και ο β΄ όρος της σύγκρισης.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/comparison

## Τι θα μάθεις

- Να σχηματίζεις τα μονολεκτικά παραθετικά των επιθέτων σε -ος, διαλέγοντας σωστά ανάμεσα σε -ότερος και -ώτερος.
- Να αναγνωρίζεις τα ανώμαλα παραθετικά (ἀμείνων, βελτίων, κρείττων, χείρων, μείζων, ἐλάττων, πλείων) και τους συνηρημένους τύπους τους.
- Να σχηματίζεις τα παραθετικά των επιρρημάτων από τα παραθετικά των επιθέτων.
- Να βρίσκεις τον β΄ όρο της σύγκρισης (γενική συγκριτική ή ἤ με την ίδια πτώση) και τη γενική διαιρετική του υπερθετικού σε αυθεντικό κείμενο.

## Το κείμενο: ο Σωκράτης μετράει τη σοφία του

Το μαντείο των Δελφών είχε πει ότι κανείς δεν είναι σοφότερος από τον
Σωκράτη. Εκείνος δεν το πίστεψε, και πήγε να βρει κάποιον σοφότερο. Διάλεξε
έναν πολιτικό με φήμη σοφού, του μίλησε, και έφυγε σκεπτικός:

> πρὸς ἐμαυτὸν δ’ οὖν ἀπιὼν ἐλογιζόμην ὅτι τούτου μὲν τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ
> **σοφώτερός** εἰμι· κινδυνεύει μὲν γὰρ ἡμῶν οὐδέτερος οὐδὲν καλὸν κἀγαθὸν
> εἰδέναι, ἀλλ’ οὗτος μὲν οἴεταί τι εἰδέναι οὐκ εἰδώς, ἐγὼ δέ, ὥσπερ οὖν οὐκ
> οἶδα, οὐδὲ οἴομαι· ἔοικα γοῦν τούτου γε σμικρῷ τινι αὐτῷ τούτῳ **σοφώτερος**
> εἶναι, ὅτι ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι.
>
> Πλάτων, *Ἀπολογία Σωκράτους* 21d

**Μετάφραση δική μας:** Καθώς λοιπόν έφευγα, σκεφτόμουν μέσα μου ότι από αυτόν
τον άνθρωπο εγώ είμαι σοφότερος. Γιατί μάλλον κανένας από τους δυο μας δεν
ξέρει κάτι σπουδαίο· αλλά αυτός νομίζει ότι ξέρει κάτι ενώ δεν ξέρει, ενώ εγώ,
όπως ακριβώς δεν ξέρω, έτσι ούτε νομίζω ότι ξέρω. Φαίνεται λοιπόν ότι είμαι πιο
σοφός από αυτόν κατά κάτι μικρό, κατά τούτο ακριβώς: ότι όσα δεν ξέρω ούτε
νομίζω ότι τα ξέρω.

Δύο φορές το ίδιο επίθετο, **σοφώτερος**, και δύο φορές μια γενική δίπλα του:
**τούτου τοῦ ἀνθρώπου**, **τούτου**. Αυτό είναι το θέμα της ενότητας: πώς φτιάχνεται ο
βαθμός και πώς λέγεται «από ποιον».

## Τρεις βαθμοί, δύο τρόποι

Όπως στα νέα ελληνικά, το επίθετο έχει **θετικό**, **συγκριτικό** και
**υπερθετικό** βαθμό. Οι δύο τελευταίοι λέγονται **παραθετικά**, και
σχηματίζονται με δύο τρόπους:

| Τρόπος           | Συγκριτικός        | Υπερθετικός        |
| ---------------- | ------------------ | ------------------ |
| **Μονολεκτικά**  | σοφώτερος, -α, -ον | σοφώτατος, -η, -ον |
| **Περιφραστικά** | μᾶλλον σοφός       | μάλιστα σοφός      |

Τα περιφραστικά τα σχηματίζει κάθε επίθετο. Για μερικά είναι ο μόνος δρόμος:
επίθετα που δηλώνουν ύλη (λίθινος), τόπο (θαλάσσιος), καταγωγή (πατρικός) ή
μόνιμη κατάσταση (θνητός) δεν έχουν μονολεκτικά παραθετικά. Μια πέτρα δεν
γίνεται «πιο πέτρινη».

## -ότερος ή -ώτερος;

Στα νέα ελληνικά γράφουμε πάντα **-ότερος**: σοφότερος, νεότερος. Τα αρχαία
ξεχωρίζουν, και ο κανόνας κοιτάζει **την παραλήγουσα του θετικού**:

| Παραλήγουσα                                                   | Κατάληξη         | Παράδειγμα            |
| ------------------------------------------------------------- | ---------------- | --------------------- |
| **μακρά** (μακρό φωνήεν ή δίφθογγος)                          | -ότερος, -ότατος | δίκαιος → δικαιότερος |
| **βραχεία** (ε, ο, βραχύ α, ι, υ)                             | -ώτερος, -ώτατος | σοφός → σοφώτερος     |
| **θέσει μακρά** (βραχύ φωνήεν και μετά δύο σύμφωνα ή ζ, ξ, ψ) | -ότερος, -ότατος | σεμνός → σεμνότερος   |

Η σκέψη πίσω από τον κανόνα είναι ο ρυθμός: μετά από μακρά συλλαβή ακολουθεί
βραχύ ο, μετά από βραχεία ακολουθεί μακρό ω, ώστε να μη μαζεύονται πολλές
βραχείες στη σειρά.

Το δύσκολο είναι τα **δίχρονα** α, ι, υ, που δεν φαίνονται στη γραφή αν είναι
μακρά ή βραχέα. Δύο βοήθειες:

- Βραχύ δίχρονο έχουν τα επίθετα σε **-ιος, -ικος, -ιμος, -ινος**, σε
  **-ακος, -αλος, -ανος, -ατος** και σε **-αρος, -υρος**: ἄξιος → ἀξιώτερος,
  δυνατός → δυνατώτερος.
- Μακρό δίχρονο έχουν λίγα, που αξίζει να τα θυμάσαι: **ἰσχυρός** →
  ἰσχυρότερος, **ἀνιαρός** → ἀνιαρότερος.

Τα τριτόκλιτα επίθετα της Β΄ τάξης έχουν δικές τους, πιο εύκολες καταλήξεις:

| Θετικός         | Συγκριτικός     | Υπερθετικός     |
| --------------- | --------------- | --------------- |
| ἀληθής, -ές     | ἀληθέστερος     | ἀληθέστατος     |
| εὐδαίμων, -ον   | εὐδαιμονέστερος | εὐδαιμονέστατος |
| βαρύς, -εῖα, -ύ | βαρύτερος       | βαρύτατος       |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Με ο ή με ω;*

## Τα ανώμαλα: άλλη ρίζα στον συγκριτικό

Μερικά από τα πιο συχνά επίθετα αλλάζουν ρίζα, όπως στα νέα ελληνικά «καλός,
καλύτερος, άριστος». Αυτά τα έξι αξίζει να τα ξέρεις απέξω:

| Θετικός | Συγκριτικός                | Υπερθετικός                   |
| ------- | -------------------------- | ----------------------------- |
| ἀγαθός  | ἀμείνων, βελτίων, κρείττων | ἄριστος, βέλτιστος, κράτιστος |
| κακός   | κακίων, χείρων             | κάκιστος, χείριστος           |
| καλός   | καλλίων                    | κάλλιστος                     |
| μέγας   | μείζων                     | μέγιστος                      |
| μικρός  | ἐλάττων                    | ἐλάχιστος                     |
| πολύς   | πλείων                     | πλεῖστος                      |

Οι συγκριτικοί σε **-ων, -ον** κλίνονται όπως το **σώφρων, σῶφρον**: ὁ βελτίων,
τοῦ βελτίονος, τὸν βελτίονα. Έχουν όμως και **συνηρημένους** τύπους, που στα
κείμενα είναι πολύ συχνοί:

| Ασυναίρετος          | Συνηρημένος  | Πού                                                   |
| -------------------- | ------------ | ----------------------------------------------------- |
| βελτίονα             | **βελτίω**   | αιτ. ενικού αρσ./θηλ., ονομ. και αιτ. πληθ. ουδετέρου |
| βελτίονες, βελτίονας | **βελτίους** | ονομ. και αιτ. πληθ. αρσ./θηλ.                        |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από ποιο επίθετο;*

## Τα παραθετικά των επιρρημάτων

Τα τροπικά επιρρήματα φτιάχνονται από το επίθετο, και τα παραθετικά τους από
τα παραθετικά του επιθέτου:

| Βαθμός      | Πώς                                              | Παράδειγμα |
| ----------- | ------------------------------------------------ | ---------- |
| Θετικός     | σε -ως                                           | σοφῶς      |
| Συγκριτικός | η αιτ. ενικού του ουδετέρου του συγκριτικού      | σοφώτερον  |
| Υπερθετικός | η αιτ. πληθυντικού του ουδετέρου του υπερθετικού | σοφώτατα   |

Τα ανώμαλα ακολουθούν τα ανώμαλα επίθετα: **εὖ, ἄμεινον, ἄριστα** · **κακῶς,
χεῖρον, κάκιστα** · **καλῶς, κάλλιον, κάλλιστα** · **μάλα, μᾶλλον, μάλιστα**.
Από το τελευταίο έρχονται και το «μᾶλλον» και το «μάλιστα» των περιφραστικών.

## Ο β΄ όρος της σύγκρισης

Όταν συγκρίνεις, χρειάζεσαι δύο όρους: ποιος είναι σοφότερος (α΄ όρος) και
**από ποιον** (β΄ όρος). Ο β΄ όρος μπαίνει με δύο τρόπους:

1. **Σε γενική**, που λέγεται **γενική συγκριτική**: «τούτου τοῦ ἀνθρώπου ἐγὼ
   σοφώτερός εἰμι» (από αυτόν τον άνθρωπο).
2. **Με το ἤ** (= παρά), και τότε ο β΄ όρος βρίσκεται **στην ίδια πτώση με τον
   α΄**. Ο Σωκράτης λέει στους δικαστές του: «ἐάν με ἀποκτείνητε \[…] οὐκ ἐμὲ
   μείζω βλάψετε ἢ ὑμᾶς αὐτούς» (Πλάτων, *Ἀπολογία* 30c): αν με σκοτώσετε,
   δεν θα βλάψετε εμένα περισσότερο από εσάς τους ίδιους. Το **ἐμέ** είναι
   αιτιατική, και το **ὑμᾶς αὐτούς** μετά το ἤ είναι επίσης αιτιατική.

Ο υπερθετικός παίρνει συχνά μια γενική που δείχνει **το σύνολο** μέσα από το
οποίο ξεχωρίζει κάτι. Λέγεται **γενική διαιρετική**: «οὗτος ὑμῶν, ὦ ἄνθρωποι,
σοφώτατός ἐστιν» (*Ἀπολογία* 23b): αυτός είναι ο σοφότερος **από εσάς**.

Και ένα τρίτο, μικρό αλλά συχνό: **πόσο** είναι κάποιος ανώτερος. Αυτό το
λέει μια δοτική, η **δοτική του μέτρου** (ή της διαφοράς): «σμικρῷ τινι
σοφώτερος» = σοφότερος κατά κάτι λίγο· «πολλῷ κρείττων» = πολύ καλύτερος.

> **Κλειδί**
>
> Σε κάθε σύγκριση ρώτα τρία πράγματα:
>
> - **Από ποιον;** Γενική συγκριτική, ή ἤ και η ίδια πτώση με τον α΄ όρο.
> - **Μέσα από ποιους;** (μόνο στον υπερθετικό) Γενική διαιρετική.
> - **Πόσο;** Δοτική του μέτρου: πολλῷ, ὀλίγῳ, σμικρῷ.

> **Πρόσεχε**
>
> Μετά το **ἤ** ο β΄ όρος δεν μπαίνει σε γενική· παίρνει την πτώση του α΄ όρου.
> Αν ο α΄ όρος είναι υποκείμενο σε ονομαστική, ονομαστική και ο β΄: «Σωκράτης
> σοφώτερος ἦν **ἢ Μέλητος**». Αν είναι αντικείμενο σε αιτιατική, αιτιατική.
> Και πρόσεξε το **μείζω** της *Ἀπολογίας*: δεν είναι ρήμα σε -ω, είναι ο
> συνηρημένος τύπος του ουδετέρου πληθυντικού **μείζονα** («μεγαλύτερο κακό»,
> δηλαδή «περισσότερο»).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στη φράση «ἔοικα γοῦν τούτου γε σμικρῷ τινι αὐτῷ τούτῳ σοφώτερος εἶναι» βρες τον β΄ όρο της σύγκρισης και το «πόσο».

1. Το επίθετο σε συγκριτικό βαθμό είναι το **σοφώτερος**. Ο α΄ όρος είναι ο
   ίδιος ο Σωκράτης, το εννοούμενο «ἐγώ».
2. Από ποιον είναι σοφότερος; Από τον πολιτικό: **τούτου**, σε γενική χωρίς ἤ.
   Είναι **γενική συγκριτική**.
3. Πόσο σοφότερος; **σμικρῷ τινι**, «κατά κάτι μικρό»: **δοτική του μέτρου**. Το
   **αὐτῷ τούτῳ** εξηγεί ποιο είναι αυτό το μικρό, και η πρόταση «ὅτι ἃ μὴ οἶδα
   οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι» λέει τι ακριβώς είναι.

### Παράδειγμα 2: Γράψε τη φράση «οἱ Ἀθηναῖοι ἀνδρειότεροι ἦσαν τῶν πολεμίων» με ἤ (δικό μας παράδειγμα).

1. Ο α΄ όρος είναι **οἱ Ἀθηναῖοι**, υποκείμενο σε ονομαστική. Ο β΄ όρος, **τῶν
   πολεμίων**, είναι γενική συγκριτική.
2. Με το ἤ ο β΄ όρος παίρνει την πτώση του α΄, δηλαδή ονομαστική: τῶν πολεμίων →
   **οἱ πολέμιοι**.

   «οἱ Ἀθηναῖοι ἀνδρειότεροι ἦσαν **ἢ οἱ πολέμιοι**.»

### Παράδειγμα 3: Σχημάτισε τα παραθετικά του επιθέτου «χαλεπός» και του επιρρήματος «χαλεπῶς».

1. Η παραλήγουσα του **χαλεπός** έχει βραχύ ε, άρα κατάληξη με ω:
   **χαλεπώτερος, χαλεπώτατος**.
2. Το επίρρημα παίρνει τον συγκριτικό από την αιτιατική ενικού του ουδετέρου
   (**χαλεπώτερον**) και τον υπερθετικό από την αιτιατική πληθυντικού του
   ουδετέρου (**χαλεπώτατα**).

   χαλεπῶς → χαλεπώτερον → χαλεπώτατα.

> **Θυμήσου**
>
> - Μακρά ή θέσει μακρά παραλήγουσα: **-ότερος**. Βραχεία: **-ώτερος**.
> - Τα ανώμαλα (ἀμείνων, χείρων, μείζων, ἐλάττων, πλείων…) κλίνονται όπως το
>   σώφρων και έχουν συνηρημένους τύπους: **βελτίω, βελτίους**.
> - Επίρρημα: συγκριτικός = ουδέτερο ενικό (σοφώτερον), υπερθετικός = ουδέτερο
>   πληθυντικό (σοφώτατα).
> - Β΄ όρος: **γενική συγκριτική** ή **ἤ + ίδια πτώση**. Υπερθετικός + **γενική
>   διαιρετική**. «Πόσο»: **δοτική του μέτρου**.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο σωστός συγκριτικός του επιθέτου «ἄδικος»;
   - ἀδικώτερος
   - ἀδικότερος
   - ἀδικέστερος
   - χείρων ἄδικος
2. Γιατί το «λαμπρός» κάνει «λαμπρότερος» και όχι «λαμπρώτερος»;
   - Η παραλήγουσα είναι θέσει μακρά
   - Το α του λαμπρός είναι από φύση μακρό
   - Είναι ανώμαλο επίθετο, σαν το καλός
   - Έτσι γράφεται στα νέα ελληνικά
3. Ποιος τύπος ΔΕΝ είναι συγκριτικός του «ἀγαθός»;
   - χείρων
   - ἀμείνων
   - κρείττων
   - βελτίων
4. Στη φράση «βελτίους ἄνδρες», τι είναι το «βελτίους»;
   - Συνηρημένος τύπος του βελτίονες
   - Γενική ενικού του βελτίων
   - Υπερθετικός του ἀγαθός σε -ους
   - Επίρρημα που προσδιορίζει το ἄνδρες
5. Ποιος είναι ο υπερθετικός του επιρρήματος «δικαίως»;
   - δικαιότατα
   - δικαιότερον
   - δικαιώτατα
   - δικαιοτάτως
6. «Οὐκ ἐμὲ μείζω βλάψετε ἢ ὑμᾶς αὐτούς.» Γιατί το «ὑμᾶς αὐτούς» είναι σε αιτιατική;
   - Μετά το ἤ παίρνει την πτώση του ἐμέ
   - Η αιτιατική είναι η πτώση της σύγκρισης
   - Είναι υποκείμενο του ρήματος βλάψετε
   - Είναι γενική συγκριτική σε άλλη μορφή
7. «Οὗτος ὑμῶν σοφώτατός ἐστιν.» Τι δηλώνει η γενική «ὑμῶν»;
   - Το σύνολο μέσα στο οποίο ξεχωρίζει
   - Αυτόν με τον οποίο συγκρίνεται
   - Σε ποιον ανήκει ο σοφός άνθρωπος
   - Πόσο σοφότερος είναι από τους άλλους
8. Στη φράση «πολλῷ κρείττων ἐστίν» ποια είναι η δουλειά του «πολλῷ»;
   - Λέει πόσο ανώτερος είναι
   - Είναι ο β΄ όρος της σύγκρισης
   - Είναι η γενική διαιρετική του
   - Κάνει τον συγκριτικό περιφραστικό

## Ασκήσεις

1. Γράψε τον συγκριτικό και τον υπερθετικό του επιθέτου «ἀνδρεῖος» (αρσενικό).
2. Γράψε την ονομαστική ενικού αρσενικού του συγκριτικού για τα επίθετα «σαφής», «σώφρων» και «καλός».
3. Γράψε τον συγκριτικό και τον υπερθετικό των επιρρημάτων «εὖ» και «ἀληθῶς».
4. Δικά μας απλά παραδείγματα. Ξαναγράψε κάθε φράση με τον β΄ όρο της σύγκρισης με άλλον τρόπο.
   α) Ἡ ἀρετὴ κρείττων ἐστὶ τοῦ πλούτου.
   β) Τιμῶμεν τοὺς φίλους μᾶλλον ἢ τοὺς ξένους.
5. Στον Θουκυδίδη (1.1.1) διαβάζουμε ότι περίμενε τον πόλεμο «μέγαν τε ἔσεσθαι καὶ ἀξιολογώτατον τῶν προγεγενημένων» (μεγάλο και πιο αξιόλογο από όσους είχαν γίνει πριν).
   α) Σε ποιο βαθμό είναι το «ἀξιολογώτατον» και γιατί έχει ω;
   β) Τι είναι η γενική «τῶν προγεγενημένων»;
   γ) Γράψε τον συγκριτικό και τον υπερθετικό του «μέγαν», στην ίδια πτώση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/comparison
