# Αρριανός: ο χαρακτήρας του Αλεξάνδρου

> Πώς κρίνει ο ιστορικός τον βασιλιά του, πέντε αιώνες μετά.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/arrian-alexander

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις, με τη βοήθεια μετάφρασης, τα χωρία Ζ 28-30 και να λες τι επαινεί και τι δικαιολογεί ο Αρριανός στον Αλέξανδρο.
- Να αναγνωρίζεις στο κείμενο υπερθετικούς βαθμούς, προστακτική γ΄ προσώπου, αναφορικές και υποθετικές προτάσεις.
- Να εξηγείς πώς δουλεύει ο Αρριανός ως ιστορικός: πηγές, κρίση, και πού γίνεται υπερασπιστής.
- Να κρίνεις αν ο επίλογος του Αρριανού είναι ιστορία, έπαινος ή και τα δύο.

## Ο επίλογος ενός ιστορικού

Ο Αλέξανδρος πεθαίνει στη **Βαβυλώνα**, τον Ιούνιο του **323 π.Χ.**, μετά από
λίγες μέρες πυρετού. Ο Αρριανός περιγράφει τις τελευταίες του μέρες στα
κεφάλαια 24-27 του έβδομου, και τελευταίου, βιβλίου. Μετά σταματά την αφήγηση
και κάνει κάτι που δεν έχει κάνει ως εκεί: **κρίνει** τον άνθρωπο ολόκληρο. Τα
τρία κεφάλαια αυτά (Ζ 28-30) είναι ο επίλογος του έργου.

Ο Αρριανός έγραφε στον 2ο αιώνα μ.Χ., σχεδόν πέντε αιώνες μετά τον θάνατο του
Αλεξάνδρου. Είχε μπροστά του δεκάδες βιβλία για τον βασιλιά, που ήδη από τα
χρόνια του διαφωνούσαν μεταξύ τους. Κάποια τον υμνούσαν σαν θεό, κάποια τον
έδειχναν σαν τύραννο. Ο επίλογος είναι η δική του απάντηση.

*Ο Αλέξανδρος στην «ερμή Azara», στο Μουσείο του Λούβρου. Είναι αντίγραφο της ρωμαϊκής εποχής, που πιστεύεται ότι ακολουθεί ένα πορτρέτο του Λυσίππου, του γλύπτη που, όπως γράφει ο Αρριανός, ήταν ο μόνος που έφτιαχνε τα αγάλματα του βασιλιά. Πρόσεξε τα μαλλιά που σηκώνονται πάνω από το μέτωπο: από αυτά τον αναγνωρίζουμε στα πορτρέτα του.*

> **Κλειδί**
>
> Τα αρχαία χωρία είναι από το αυθεντικό κείμενο του Αρριανού (έκδοση A. G.
> Roos, Teubner 1907, μέσω της ψηφιακής βιβλιοθήκης Perseus). Οι **μεταφράσεις
> είναι δικές μας**. Όπου κόβουμε, βάζουμε «...».
>
> Ο επίλογος έχει τρία μέρη: **τι ήταν** ο Αλέξανδρος (28), **τι δικαιολογείται**
> (29), και **πώς πρέπει να τον κρίνει κανείς** (30).

## Τι ήταν (Ζ 28)

> «ἐτελεύτα μὲν δὴ Ἀλέξανδρος τῇ τετάρτῃ καὶ δεκάτῃ καὶ ἑκατοστῇ Ὀλυμπιάδι ἐπὶ
> Ἡγησίου ἄρχοντος Ἀθήνησιν· ἐβίω δὲ δύο καὶ τριάκοντα ἔτη καὶ τοῦ τρίτου μῆνας
> ἐπέλαβεν ὀκτώ, ὡς λέγει Ἀριστόβουλος· ἐβασίλευσε δὲ δώδεκα ἔτη καὶ τοὺς ὀκτὼ
> τούτους μῆνας, τό τε σῶμα κάλλιστος καὶ φιλοπονώτατος καὶ ὀξύτατος γενόμενος
> καὶ τὴν γνώμην ἀνδρειότατος καὶ φιλοτιμότατος καὶ φιλοκινδυνότατος καὶ τοῦ
> θείου ἐπιμελέστατος.» (7.28.1)

«Ο Αλέξανδρος πέθανε στην εκατοστή δέκατη τέταρτη Ολυμπιάδα, όταν άρχοντας
στην Αθήνα ήταν ο Ηγησίας. Έζησε τριάντα δύο χρόνια και πρόλαβε από το
τριακοστό τρίτο οκτώ μήνες, όπως λέει ο Αριστόβουλος. Βασίλευσε δώδεκα χρόνια
και τους ίδιους οκτώ μήνες. Στο σώμα ήταν πανέμορφος, ακούραστος και πολύ
γρήγορος· στο πνεύμα πολύ γενναίος, πολύ φιλόδοξος, έτοιμος για κάθε κίνδυνο,
και πολύ ευσεβής.»

Πρόσεξε πώς ο Αρριανός **χρονολογεί**: με την Ολυμπιάδα και με τον επώνυμο
άρχοντα της Αθήνας, όπως οι παλιοί Έλληνες ιστορικοί. Και πώς **επαινεί**: με
μια σειρά από **υπερθετικούς** σε -τατος και -ιστος, που συνεχίζεται σε όλο το
κεφάλαιο.

> «ἡδονῶν δὲ τῶν μὲν τοῦ σώματος ἐγκρατέστατος, τῶν δὲ τῆς γνώμης ἐπαίνου μόνου
> ἀπληστότατος.» (7.28.2)

«Από τις ηδονές, σε εκείνες του σώματος ήταν πολύ συγκρατημένος· από εκείνες του
πνεύματος, μόνο τον έπαινο δεν χόρταινε ποτέ.»

Στη συνέχεια (28.2-3) ο Αρριανός επαινεί τον **στρατηγό**: ήταν «δεινότατος»
να δει τι πρέπει να γίνει ενώ ήταν ακόμα αθέατο, «δαημονέστατος» να παρατάξει
και να οπλίσει στρατό, «γενναιότατος» να εμψυχώνει τους στρατιώτες και να
διώχνει τον φόβο τους με τη δική του αφοβία. Και τον **άνθρωπο**: «βεβαιότατος»
να κρατά τις συμφωνίες, «φειδωλότατος» για τις δικές του απολαύσεις και
«ἀφθονώτατος» για να ευεργετεί τους άλλους.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σώμα, χαρακτήρας ή στρατηγός;*

> **Γραμματική**
>
> Το «**τό τε σῶμα** ... καὶ **τὴν γνώμην**» είναι **αιτιατική της αναφοράς**:
> «ως προς το σώμα, ως προς το πνεύμα». Τη συνάντησες στους επιρρηματικούς
> προσδιορισμούς.

## Τι δικαιολογείται (Ζ 29)

Ο Αρριανός δεν κρύβει ότι ο Αλέξανδρος έκανε λάθη. Τα κατονομάζει, και τα
εξηγεί:

> «εἰ δέ τι ἐπλημμελήθη Ἀλεξάνδρῳ διʼ ὀξύτητα ἢ ὑπʼ ὀργῆς, ἢ εἴ τι ἐς τὸ
> ὑπερογκότερον προήχθη βαρβαρίσαι, οὐ μεγάλα τίθεμαι ἔγωγε, εἰ τὴν νεότητά τέ
> τις τὴν Ἀλεξάνδρου μὴ ἀνεπιεικῶς ἐνθυμηθείη καὶ τὸ διηνεκὲς τῆς εὐτυχίας καὶ
> τοὺς πρὸς ἡδονήν, οὐκ ἐπὶ τῷ βελτίστῳ, τοῖς βασιλεῦσι ξυνόντας ... ἀλλὰ
> μεταγνῶναί γε ἐφʼ οἷς ἐπλημμέλησε μόνῳ οἶδα τῶν πάλαι βασιλέων Ἀλεξάνδρῳ
> ὑπάρξαι ὑπὸ γενναιότητος.» (7.29.1)

«Αν ο Αλέξανδρος έκανε κάποιο σφάλμα από βιασύνη ή από θυμό, ή αν
παρασύρθηκε να υιοθετήσει υπερβολικά τους τρόπους των βαρβάρων, εγώ
τουλάχιστον δεν το θεωρώ σοβαρό, αν σκεφτεί κανείς με επιείκεια τη νεότητα του
Αλεξάνδρου, την αδιάκοπη επιτυχία του, και εκείνους που συναναστρέφονται τους
βασιλιάδες για να τους ευχαριστούν και όχι για το καλό τους. ... Ξέρω όμως ότι,
από τους παλιούς βασιλιάδες, μόνο ο Αλέξανδρος είχε τη γενναιότητα να
μετανιώνει για τα σφάλματά του.»

Η μετάνοια είναι για τον Αρριανό το πιο σημαντικό: «μόνη γὰρ ἔμοιγε δοκεῖ
ἴασις ἁμαρτίας ὁμολογεῖν τε ἁμαρτόντα» (29.2), «γιατί εγώ πιστεύω ότι η μόνη
θεραπεία ενός σφάλματος είναι να το ομολογεί αυτός που το έκανε». Στο τέταρτο
βιβλίο ο Αρριανός έχει επαινέσει τον Αλέξανδρο ακριβώς γι' αυτό: όταν σκότωσε
τον Κλείτο, τον άνθρωπο που τον είχε σώσει στον Γρανικό, κατάλαβε αμέσως τι
είχε κάνει (4.9.2).

Στη συνέχεια εξηγεί άλλες τρεις κατηγορίες (29.3-4): ότι ο Αλέξανδρος έλεγε
πως κατάγεται από θεό, ότι φόρεσε περσική ενδυμασία, και ότι τα συμπόσιά του
κρατούσαν ως αργά. Για κάθε μία έχει μια απάντηση.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η κατηγορία και η υπεράσπιση*

## Πώς πρέπει να τον κρίνει κανείς (Ζ 30)

Στο τελευταίο κεφάλαιο ο Αρριανός γυρίζει προς τους **επικριτές** του
Αλεξάνδρου:

> «ὅστις δὲ κακίζει Ἀλέξανδρον, μὴ μόνον ὅσα ἄξια κακίζεσθαί ἐστι προφερόμενος
> κακιζέτω, ἀλλὰ ξύμπαντα τὰ Ἀλεξάνδρου εἰς ἓν χωρίον ξυναγαγὼν οὕτω δὴ
> ἐκλογιζέσθω ... σμικρότερός τε ὢν αὐτὸς καὶ ἐπὶ σμικροῖς πονούμενος.» (7.30.1)

«Όποιος κατηγορεί τον Αλέξανδρο, ας μην τον κατηγορεί προβάλλοντας μόνο όσα
αξίζουν κατηγορία· ας μαζέψει όλα όσα έκανε ο Αλέξανδρος σε ένα σημείο, κι έτσι
ας λογαριάσει ... ενώ ο ίδιος είναι μικρότερος και κοπιάζει για μικρά πράγματα.»

Στη μέση της περιόδου (που κόψαμε) ο Αρριανός θυμίζει ότι ο Αλέξανδρος έγινε
«βασιλέα τε ἀμφοῖν τοῖν ἠπείροιν»: βασιλιάς **και των δύο ηπείρων**, Ευρώπης και
Ασίας. Το ἀμφοῖν τοῖν ἠπείροιν είναι **δυϊκός αριθμός**, ένας τρίτος αριθμός
της αρχαίας για τα ζευγάρια, που στην εποχή του Αρριανού είχε σχεδόν χαθεί.
Ο Αρριανός τον χρησιμοποιεί σαν παλιός Αθηναίος.

Και κλείνει με μια προσωπική ομολογία:

> «ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἐμεμψάμην ἔστιν ἃ ἐν τῇ ξυγγραφῇ τῶν Ἀλεξάνδρου ἔργων, ἀλλὰ
> αὐτόν γε Ἀλέξανδρον οὐκ αἰσχύνομαι θαυμάζων· τὰ δὲ ἔργα ἐκεῖνα ἐκάκισα
> ἀληθείας τε ἕνεκα τῆς ἐμῆς καὶ ἅμα ὠφελείας τῆς ἐς ἀνθρώπους· ἐφʼ ὅτῳ ὡρμήθην
> οὐδὲ αὐτὸς ἄνευ θεοῦ ἐς τήνδε τὴν ξυγγραφήν.» (7.30.3)

«Γιατί κι εγώ ο ίδιος κατέκρινα κάποιες πράξεις μέσα στην ιστορία των έργων του
Αλεξάνδρου· τον ίδιο όμως τον Αλέξανδρο δεν ντρέπομαι να τον θαυμάζω. Εκείνες
τις πράξεις τις κατέκρινα για χάρη της δικής μου φιλαλήθειας και μαζί για την
ωφέλεια των ανθρώπων. Γι' αυτόν τον σκοπό ξεκίνησα κι εγώ, όχι χωρίς τη βοήθεια
θεού, αυτή τη συγγραφή.»

## Ο Αρριανός ως ιστορικός

Τι είδους ιστορικός φαίνεται από τον επίλογο;

- **Ελέγχει τις πηγές του.** Ονομάζει τον Αριστόβουλο δύο φορές μέσα σε δύο
  κεφάλαια, για την ηλικία του Αλεξάνδρου και για τα συμπόσια. Στον πρόλογο του
  έργου εξηγεί ότι ακολουθεί τον Πτολεμαίο και τον Αριστόβουλο, και γιατί.
- **Χωρίζει τον άνθρωπο από τις πράξεις.** Στο τέταρτο βιβλίο λέει ότι δεν
  επαινεί την τιμωρία του Βήσσου, που τη λέει «βαρβαρική», ούτε τη μηδική στολή
  (4.7.4)· τον άνθρωπο όμως τον θαυμάζει συνολικά.
- **Γίνεται και υπερασπιστής.** Όπου δεν μπορεί να αρνηθεί μια κατηγορία, τη
  μικραίνει: «οὐ μεγάλα τίθεμαι». Η συνταγή του (κοίτα την ηλικία, την τύχη,
  τους κόλακες) είναι πάντα υπέρ του Αλεξάνδρου.
- **Γράφει με σκοπό.** Δηλώνει δύο: την αλήθεια και την ωφέλεια των ανθρώπων.
  Όπως ο Θουκυδίδης, πιστεύει ότι η ιστορία διδάσκει.

Οι σύγχρονοι ιστορικοί διαφωνούν για το πόσο αυστηρός ήταν. Άλλοι βλέπουν έναν
προσεκτικό ερευνητή, τον πιο αξιόπιστο αρχαίο ιστορικό του Αλεξάνδρου· άλλοι
έναν θαυμαστή που, όσο κι αν κρίνει, στο τέλος δικαιολογεί.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο επίλογος **δεν είναι αφήγηση**: είναι γνώμη, και ο Αρριανός το λέει ανοιχτά
> («ἔγωγε», «ἔμοιγε δοκεῖ», «οἶδα»). Όταν τον χρησιμοποιείς ως πηγή, ξεχωρίζεις
> τα **γεγονότα** που αναφέρει (32 χρόνια ζωής, 12 βασιλείας) από την **κρίση** του
> («κάλλιστος», «οὐ μεγάλα τίθεμαι»).

> **Θυμήσου**
>
> - Ο Αλέξανδρος πέθανε στη Βαβυλώνα το **323 π.Χ.**, 32 χρονών και 8 μηνών, μετά
>   από **12 χρόνια** βασιλείας (κατά τον Αριστόβουλο).
> - **Ζ 28**: έπαινος με υπερθετικούς, για το σώμα, τον χαρακτήρα και τον
>   στρατηγό.
> - **Ζ 29**: τα σφάλματα εξηγούνται με τη νεότητα, την τύχη και τους κόλακες· η
>   θεϊκή καταγωγή και η περσική στολή ως «σόφισμα»· η **μετάνοια** τον
>   ξεχωρίζει.
> - **Ζ 30**: όποιος τον κατηγορεί, ας τον κρίνει ολόκληρο. Ο Αρριανός κατέκρινε
>   πράξεις του, αλλά θαυμάζει τον άνθρωπο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε τον θετικό βαθμό των υπερθετικών: κάλλιστος, ἀνδρειότατος, ἐπιμελέστατος (Ζ 28.1).

1. **κάλλιστος**: ανώμαλος υπερθετικός, σε -ιστος. Θετικός: **καλός** (συγκριτικός
   καλλίων).
2. **ἀνδρειότατος**: κανονικός, σε -ότατος. Βγάζουμε το -τατος: ἀνδρειό- → θετικός
   **ἀνδρεῖος**.
3. **ἐπιμελέστατος**: σε -έστατος, όπως τα επίθετα σε -ής, -ές (ἀληθής →
   ἀληθέστατος). Θετικός: **ἐπιμελής**.

### Παράδειγμα 2: Αναγνώρισε τα ρήματα κακιζέτω και ἐκλογιζέσθω (Ζ 30.1) και γράψε τι σημαίνουν.

1. Και τα δύο τελειώνουν σε **-έτω / -έσθω**: είναι **προστακτική γ΄ ενικού**. Η
   νέα ελληνική δεν έχει τέτοιον τύπο· τον αποδίδει με «ας».
2. **κακιζέτω**: ενεργητική φωνή, ενεστώτας του κακίζω (κατηγορώ): **«ας
   κατηγορεί»**.
3. **ἐκλογιζέσθω**: μέση φωνή, ενεστώτας του ἐκλογίζομαι (λογαριάζω, σκέφτομαι):
   **«ας λογαριάζει»**.
4. Υποκείμενό τους είναι η αναφορική πρόταση **«ὅστις δὲ κακίζει Ἀλέξανδρον»**:
   όποιος κατηγορεί τον Αλέξανδρο, αυτός ας το κάνει έτσι.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο έζησε και πόσο βασίλευσε ο Αλέξανδρος, σύμφωνα με τον Αριστόβουλο που παραθέτει ο Αρριανός (Ζ 28.1);
   - Έζησε 32 χρόνια και 8 μήνες, βασίλευσε 12 χρόνια και 8 μήνες
   - Έζησε 33 χρόνια και 8 μήνες, βασίλευσε 13 χρόνια και 8 μήνες
   - Έζησε 32 χρόνια και 8 μήνες, βασίλευσε 20 χρόνια και 8 μήνες
   - Έζησε 22 χρόνια και 8 μήνες, βασίλευσε 12 χρόνια και 8 μήνες
2. Με ποιον τρόπο χρονολογεί ο Αρριανός τον θάνατο του Αλεξάνδρου;
   - Με Ολυμπιάδα και Αθηναίο άρχοντα
   - Με το έτος από την ίδρυση της Ρώμης
   - Με τα χρόνια από τη μάχη στον Γρανικό
   - Με το έτος από τη γέννηση του Χριστού
3. Ποιος είναι ο θετικός βαθμός του φιλοκινδυνότατος (Ζ 28.1);
   - φιλοκίνδυνος
   - φιλοκινδυνότερος
   - φιλοκινδυνής
   - κίνδυνος
4. Με τι εξηγεί ο Αρριανός τα σφάλματα του Αλεξάνδρου από βιασύνη και θυμό (Ζ 29.1);
   - Με τη νεότητά του, τη συνεχή επιτυχία του και τους κόλακες
   - Με τις κακές συμβουλές του Παρμενίωνα και του Κλείτου
   - Με την ανάγκη να κρατήσει ενωμένους Πέρσες και Μακεδόνες
   - Με τη θεϊκή καταγωγή του, που του έδινε δικαίωμα να θυμώνει
5. Τι ξεχωρίζει, κατά τον Αρριανό, τον Αλέξανδρο από τους άλλους παλιούς βασιλιάδες (Ζ 29.1-2);
   - Μόνο αυτός μετάνιωνε για τα σφάλματά του
   - Μόνο αυτός δεν έκανε ποτέ κανένα σφάλμα
   - Μόνο αυτός κατάγεται πράγματι από θεό
   - Μόνο αυτός δεν είχε κόλακες γύρω του
6. «ὅστις δὲ κακίζει Ἀλέξανδρον, ... κακιζέτω» (Ζ 30.1). Τι ζητά ο Αρριανός από τους επικριτές;
   - Να κρίνουν όλα όσα έκανε μαζί, όχι μόνο τα κακά
   - Να σταματήσουν εντελώς να κατηγορούν τον Αλέξανδρο
   - Να διαβάσουν πρώτα τον Πτολεμαίο και τον Αριστόβουλο
   - Να γράψουν οι ίδιοι μια καλύτερη ιστορία του
7. Τι γραμματικό φαινόμενο είναι το «ἀμφοῖν τοῖν ἠπείροιν» (Ζ 30.1);
   - Δυϊκός αριθμός, για ζευγάρι: «και των δύο ηπείρων»
   - Γενική πληθυντικού με λάθος τόνο του χειρογράφου
   - Δοτική ενικού σε ιωνική διάλεκτο, όπως στον Ηρόδοτο
   - Υπερθετικός βαθμός, όπως τα κάλλιστος, ἀνδρειότατος
8. Ποια από αυτές τις φράσεις του επιλόγου είναι κρίση του Αρριανού και όχι πληροφορία;
   - οὐ μεγάλα τίθεμαι ἔγωγε (δεν το θεωρώ σοβαρό)
   - ἐβασίλευσε δὲ δώδεκα ἔτη (βασίλευσε δώδεκα χρόνια)
   - ἐπὶ Ἡγησίου ἄρχοντος (όταν άρχων ήταν ο Ηγησίας)
   - ὡς λέγει Ἀριστόβουλος (όπως λέει ο Αριστόβουλος)

## Ασκήσεις

1. Σε ποια πόλη και ποια χρονιά πέθανε ο Αλέξανδρος;
2. Γράψε τον θετικό βαθμό: ὀξύτατος, ἀσφαλέστατος, φειδωλότατος (Ζ 28).
3. Ζ 29.4: «καὶ οἱ πότοι δέ, ὡς λέγει Ἀριστόβουλος, οὐ τοῦ οἴνου ἕνεκα μακροὶ αὐτῷ ἐγίγνοντο ... ἀλλὰ φιλοφροσύνης τῆς ἐς τοὺς ἑταίρους.» (Και τα συμπόσια, όπως λέει ο Αριστόβουλος, δεν κρατούσαν πολύ για το κρασί, αλλά από φιλία προς τους εταίρους.)
   α) Τι σημαίνει εδώ το ἕνεκα, και με ποια πτώση συντάσσεται;
   β) Γιατί ο Αρριανός ονομάζει εδώ την πηγή του;
4. Βάλε στην προστακτική γ΄ ενικού του ίδιου χρόνου και της ίδιας φωνής: κακίζει, θαυμάζεται, λύεται.
5. Ζ 30.3: «ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἐμεμψάμην ἔστιν ἃ ἐν τῇ ξυγγραφῇ τῶν Ἀλεξάνδρου ἔργων, ἀλλὰ αὐτόν γε Ἀλέξανδρον οὐκ αἰσχύνομαι θαυμάζων· τὰ δὲ ἔργα ἐκεῖνα ἐκάκισα ἀληθείας τε ἕνεκα τῆς ἐμῆς καὶ ἅμα ὠφελείας τῆς ἐς ἀνθρώπους.»
   α) Το αὐτός εμφανίζεται δύο φορές (αὐτὸς, αὐτόν). Ποια χρήση έχει κάθε φορά;
   β) Σε ποιον χρόνο είναι τα ἐμεμψάμην και ἐκάκισα, και από ποια ρήματα;
   γ) Ποια διάκριση κάνει ο Αρριανός με το ζεύγος θαυμάζων / ἐκάκισα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/arrian-alexander
