# Επιρρηματικοί και εμπρόθετοι προσδιορισμοί

> Οι πλάγιες πτώσεις και οι προθέσεις που λένε πού, πότε, πώς, γιατί.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/adverbial-modifiers

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς μιας πρότασης και τον όρο που προσδιορίζουν.
- Να αναγνωρίζεις τις επιρρηματικές χρήσεις της γενικής, της δοτικής και της αιτιατικής (τόπος, χρόνος, αιτία, τρόπος, μέσο, ποσό, αναφορά).
- Να ξεχωρίζεις τη διάρκεια (αιτιατική), το χρονικό σημείο (δοτική) και το «μέσα σε» (γενική).
- Να αναγνωρίζεις τους εμπρόθετους προσδιορισμούς και να εξηγείς πώς η ίδια πρόθεση αλλάζει σημασία με άλλη πτώση.

## Το κείμενο: ημερολόγιο πορείας

Το 401 π.Χ. ο Κύρος ο νεότερος ξεκίνησε από τις Σάρδεις με έναν στρατό που
είχε μέσα και περισσότερους από δέκα χιλιάδες Έλληνες μισθοφόρους. Ένας από
αυτούς, ο Αθηναίος Ξενοφών, έγραψε αργότερα την ιστορία της πορείας, και σε
πολλά σημεία τη μετράει σαν ημερολόγιο: πόσο περπάτησαν, πού έφτασαν, πόσο
έμειναν. Μόλις ο στρατός πέρασε τον ποταμό
Μαίανδρο:

> τοῦτον διαβὰς ἐξελαύνει **διὰ Φρυγίας** **σταθμὸν ἕνα** **παρασάγγας ὀκτὼ**
> **εἰς Κολοσσάς**, πόλιν οἰκουμένην καὶ εὐδαίμονα καὶ μεγάλην. **ἐνταῦθα**
> ἔμεινεν **ἡμέρας ἑπτά**.
>
> Ξενοφών, *Κύρου Ἀνάβασις* 1.2.6

**Μετάφραση δική μας:** Αφού τον πέρασε, προχωρεί μέσα από τη Φρυγία έναν
σταθμό, οκτώ παρασάγγες, ως τις Κολοσσές, πόλη κατοικημένη, ακμαία και μεγάλη.
Εκεί έμεινε επτά μέρες.

Ο **σταθμός** είναι μια μέρα πορείας ως τον επόμενο τόπο ανάπαυσης. Ο
**παρασάγγης** είναι περσική μονάδα μήκους· ο Ηρόδοτος (2.6) τη λογαριάζει
τριάντα στάδια, δηλαδή γύρω στα 5,5 χιλιόμετρα. Οκτώ παρασάγγες κάνουν λοιπόν
περίπου 45 χιλιόμετρα σε μία μέρα.

Σχεδόν όλα τα έντονα κομμάτια απαντούν σε ερωτήσεις για το ρήμα: **από πού**
πέρασε (διὰ Φρυγίας), **πόσο** περπάτησε (σταθμὸν ἕνα, παρασάγγας ὀκτώ), **πού**
πήγε (εἰς Κολοσσάς), **πού** έμεινε (ἐνταῦθα), **πόσο καιρό** (ἡμέρας ἑπτά).
Αυτοί είναι οι **επιρρηματικοί προσδιορισμοί**. Και το **πόλιν**, που λέει τι
ήταν οι Κολοσσές; Αυτό το ξέρεις από την προηγούμενη ενότητα: παράθεση.

## Τι είναι επιρρηματικός προσδιορισμός

Είναι ό,τι προσδιορίζει ένα **ρήμα** (ή απαρέμφατο, ή μετοχή) σαν να ήταν
επίρρημα: λέει πού, πότε, πώς, γιατί, με τι, πόσο. Μπορεί να είναι:

- **επίρρημα**: ἐνταῦθα, νῦν, ταχέως
- **πλάγια πτώση χωρίς πρόθεση**: ἡμέρας ἑπτά
- **εμπρόθετος**: εἰς Κολοσσάς
- (από τη Β΄ τάξη ξέρεις ότι το ίδιο κάνουν και η επιρρηματική **μετοχή** και
  η επιρρηματική **πρόταση**)

## Οι πλάγιες πτώσεις χωρίς πρόθεση

Τα αρχαία λένε με μια σκέτη πτώση πολλά που τα νέα ελληνικά λένε με πρόθεση.
Τα παραδείγματα, εκτός από όσα είναι του Ξενοφώντα, είναι δικά μας:

| Σχέση            | Γενική                                            | Δοτική                                        | Αιτιατική                                  |
| ---------------- | ------------------------------------------------- | --------------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| **Τόπος**        |                                                   | **Μαραθῶνι** ἐμαχέσαντο (στον Μαραθώνα)       | **παρασάγγας ὀκτώ** (απόσταση, έκταση)     |
| **Χρόνος**       | **νυκτὸς** ἀφίκοντο (μέσα στη νύχτα)              | **τῇ ὑστεραίᾳ** ἀπῆλθον (την επομένη: σημείο) | **ἡμέρας ἑπτά** (διάρκεια)                 |
| **Αιτία**        | θαυμάζω σε **τῆς ἀνδρείας** (για την ανδρεία σου) | **φόβῳ** ἔφυγον (από φόβο)                    |                                            |
| **Τρόπος**       |                                                   | **σιγῇ** ἐπορεύοντο (σιωπηλά)                 | **τοῦτον τὸν τρόπον** (μ' αυτόν τον τρόπο) |
| **Μέσο, όργανο** |                                                   | **λίθοις** ἔβαλλον (με πέτρες)                |                                            |
| **Ποσό, μέτρο**  | **δέκα δραχμῶν** ἐπρίατο (τιμή)                   | **πολλῷ** κρείττων (κατά πολύ)                |                                            |
| **Αναφορά**      |                                                   | **γνώμῃ** διαφέρει (στην κρίση)               | ἀλγεῖ **τὴν κεφαλήν** (στο κεφάλι)         |

Η δοτική του μέτρου (**πολλῷ**) είναι παλιά σου γνώριμη από τα παραθετικά.

> **Κλειδί**
>
> Για τον χρόνο, τρεις πτώσεις, τρεις ερωτήσεις:
>
> - **Πόσο κράτησε;** Αιτιατική: ἡμέρας ἑπτά.
> - **Πότε ακριβώς;** Δοτική: τῇ ὑστεραίᾳ.
> - **Μέσα σε ποιο διάστημα;** Γενική: νυκτός, θέρους.
>
> Γενικά: ρώτα πρώτα την **ερώτηση** (πού, πότε, γιατί, πώς, με τι, πόσο), και
> μετά κοίτα την **πτώση**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι επιρρηματική σχέση;*

## Οι εμπρόθετοι προσδιορισμοί

Πρόθεση και όνομα σε πλάγια πτώση. Η Β΄ σού τους σύστησε· εδώ τους βάζουμε σε
τάξη. Οι πιο συχνές προθέσεις:

| Πρόθεση | Πτώση     | Τι δηλώνει                   | Παράδειγμα                             |
| ------- | --------- | ---------------------------- | -------------------------------------- |
| ἐν      | δοτική    | στάση σε τόπο ή χρόνο        | **ἐν τῇ πόλει**, **ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ** |
| εἰς     | αιτιατική | κίνηση προς τόπο             | **εἰς Κολοσσάς**                       |
| ἐκ, ἀπό | γενική    | απομάκρυνση, προέλευση       | **ἀπὸ Σάρδεων**                        |
| σύν     | δοτική    | συνοδεία                     | **σὺν τοῖς φίλοις**                    |
| πρό     | γενική    | τόπο ή χρόνο «πριν, μπροστά» | **πρὸ τῆς μάχης**                      |
| περί    | γενική    | αναφορά: «για»               | **περὶ τῆς εἰρήνης**                   |
| ὑπέρ    | γενική    | υπεράσπιση: «για χάρη»       | **ὑπὲρ τῆς πατρίδος**                  |
| διά     | γενική    | τόπο «μέσα από», μέσο        | **διὰ Φρυγίας**                        |
| διά     | αιτιατική | αιτία: «εξαιτίας»            | **διὰ τὸν φόβον**                      |
| μετά    | γενική    | συνοδεία: «μαζί με»          | **μετὰ τῶν συμμάχων**                  |
| μετά    | αιτιατική | χρόνος: «ύστερα από»         | **μετὰ τὴν μάχην**                     |
| πρός    | αιτιατική | κατεύθυνση, σκοπός           | **πρὸς τὴν θάλατταν**                  |
| ἐπί     | αιτιατική | κατεύθυνση, συχνά εχθρική    | **ἐπὶ τοὺς πολεμίους**                 |

> **Πρόσεχε**
>
> Μια πρόθεση δεν έχει μία σημασία. Η **πτώση** που την ακολουθεί αλλάζει το
> νόημα. «Διὰ τῆς χώρας» είναι «μέσα από τη χώρα», «διὰ τὴν χώραν» είναι
> «εξαιτίας της χώρας». «Μετὰ τῶν φίλων» είναι «μαζί με τους φίλους», «μετὰ τοὺς
> φίλους» είναι «ύστερα από τους φίλους». Πριν μεταφράσεις, κοίτα την κατάληξη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδια πρόθεση, άλλη πτώση*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε το ημερολόγιο του Ξενοφώντα*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς: «τοῦτον διαβὰς ἐξελαύνει διὰ Φρυγίας σταθμὸν ἕνα παρασάγγας ὀκτὼ εἰς Κολοσσάς».

1. Το ρήμα είναι το **ἐξελαύνει**. Όλοι οι προσδιορισμοί που ψάχνουμε το
   προσδιορίζουν.
2. **τοῦτον** δεν είναι επιρρηματικός: είναι αντικείμενο της μετοχής
   **διαβάς** (πέρασε τον ποταμό). Η ίδια η μετοχή είναι επιρρηματική, χρονική:
   «αφού πέρασε». **διὰ Φρυγίας**: εμπρόθετος, τόπος «μέσα από».
3. **σταθμὸν ἕνα** και **παρασάγγας ὀκτώ**: αιτιατικές χωρίς πρόθεση, έκταση στον
   χώρο. **εἰς Κολοσσάς**: εμπρόθετος, κίνηση προς τόπο.

### Παράδειγμα 2: Τι αλλάζει; «νυκτὸς ἀφίκοντο» — «τῇ νυκτὶ ἀφίκοντο» — «τὴν νύκτα ἐπορεύοντο» (δικά μας παραδείγματα).

1. **νυκτός**: γενική του χρόνου, «μέσα στη νύχτα», κάποια στιγμή της, όχι
   μέρα.
2. **τῇ νυκτί**: δοτική του χρόνου, ένα ορισμένο σημείο, «εκείνη τη νύχτα».
3. **τὴν νύκτα**: αιτιατική του χρόνου, διάρκεια, «όλη τη νύχτα» περπατούσαν.
   Γι' αυτό ταιριάζει με το ἐπορεύοντο, που κρατάει, και όχι με το ἀφίκοντο, που
   γίνεται μία φορά.

> **Θυμήσου**
>
> - Επιρρηματικός προσδιορισμός: λέει **πού, πότε, γιατί, πώς, με τι, πόσο** για
>   ένα ρήμα.
> - Χρόνος: **αιτιατική** = διάρκεια, **δοτική** = σημείο, **γενική** = μέσα σε.
> - Δοτική χωρίς πρόθεση: συχνά **μέσο, τρόπος, αιτία** ή **τόπος** με ονόματα
>   τόπων.
> - Εμπρόθετοι: η ίδια πρόθεση με **άλλη πτώση** έχει **άλλη σημασία** (διά,
>   μετά).

## Ερωτήσεις

1. Τι προσδιορίζει κυρίως ένας επιρρηματικός προσδιορισμός;
   - Ένα ρήμα, απαρέμφατο ή μετοχή
   - Ένα ουσιαστικό ή μια αντωνυμία
   - Μόνο το υποκείμενο της πρότασης
   - Μόνο άλλα επιρρήματα της πρότασης
2. «Ἐνταῦθα ἔμεινεν ἡμέρας ἑπτά.» Τι δηλώνει το «ἡμέρας ἑπτά»;
   - Πόσο κράτησε η παραμονή
   - Σε ποια μέρα έφτασε ο στρατός
   - Μέσα σε πόσες μέρες έγινε κάτι
   - Το αντικείμενο του ρήματος ἔμεινεν
3. Ποια φράση δηλώνει συγκεκριμένο χρονικό σημείο;
   - τῇ ὑστεραίᾳ
   - τρεῖς ἡμέρας
   - θέρους
   - πολὺν χρόνον
4. «Λίθοις ἔβαλλον τοὺς πολεμίους.» Τι δηλώνει το «λίθοις»;
   - Το όργανο της πράξης
   - Τον τόπο της πράξης
   - Το έμμεσο αντικείμενο
   - Την αιτία της πράξης
5. Τι σημαίνει το «διὰ τὴν ἀρετήν»;
   - Εξαιτίας της αρετής
   - Μέσα από την αρετή
   - Μαζί με την αρετή
   - Ύστερα από την αρετή
6. «Ἐξελαύνει παρασάγγας ὀκτώ.» Γιατί το «παρασάγγας» είναι σε αιτιατική χωρίς πρόθεση;
   - Δηλώνει την έκταση: πόση απόσταση διανύει
   - Είναι αντικείμενο: οι παρασάγγες οδηγούνται
   - Δηλώνει τον προορισμό: πού φτάνει ο στρατός
   - Δηλώνει τη διάρκεια: πόσο καιρό περπατά
7. Ποια φράση έχει δοτική της αιτίας;
   - ὀργῇ ἀπῆλθεν
   - σιγῇ ἀπῆλθεν
   - νυκτὸς ἀπῆλθεν
   - ἵππῳ ἀπῆλθεν
8. «Μετὰ τῶν Ἀθηναίων ἐστράτευσαν.» Τι δηλώνει ο εμπρόθετος;
   - Συνοδεία: μαζί με τους Αθηναίους
   - Χρόνο: ύστερα από τους Αθηναίους
   - Αιτία: εξαιτίας των Αθηναίων
   - Εχθρότητα: εναντίον των Αθηναίων

## Ασκήσεις

1. «Οἱ στρατιῶται σιγῇ ἐπορεύοντο.» (δικό μας παράδειγμα) Τι επιρρηματική σχέση δηλώνει το «σιγῇ»;
2. Μετάτρεψε την αιτιατική του χρόνου «τρεῖς ἡμέρας» σε δοτική που δηλώνει χρονικό σημείο, με το τακτικό αριθμητικό.
3. Γράψε στα αρχαία με εμπρόθετο: «μαζί με τους φίλους» και «ύστερα από τον πόλεμο».
4. Ξενοφών, Ἀνάβασις 1.2.9: «ἐνταῦθα ἔμεινε Κῦρος ἡμέρας τριάκοντα» (εκεί έμεινε ο Κύρος τριάντα μέρες). Και αμέσως μετά (1.2.10): «ἐντεῦθεν ἐξελαύνει σταθμοὺς δύο παρασάγγας δέκα εἰς Πέλτας» (από εκεί προχωρεί δύο σταθμούς, δέκα παρασάγγες, ως τις Πέλτες).
   α) Τι δηλώνει η αιτιατική «ἡμέρας τριάκοντα»;
   β) Τι δηλώνει η αιτιατική «παρασάγγας δέκα»;
   γ) Τι δηλώνει ο εμπρόθετος «εἰς Πέλτας»;
5. Μετάφρασε στα αρχαία με πλάγια πτώση χωρίς πρόθεση (δικά μας παραδείγματα).
   α) Ήρθαν μέσα στη νύχτα.
   β) Πολεμούσαν με τα δόρατα.
   γ) Σε θαυμάζω για τη σοφία σου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/adverbial-modifiers
