# Υποθετικές, χρονικές και αναφορικές

> Υπόθεση και απόδοση, το «πότε» και το «όποιος».

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/adverbial-clauses-2

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τον υποθετικό λόγο: υπόθεση, απόδοση, και τους συνδέσμους εἰ, ἐάν, ἤν, ἄν.
- Να αναγνωρίζεις τις χρονικές προτάσεις και να λες αν δηλώνουν το προτερόχρονο, το σύγχρονο ή το υστερόχρονο.
- Να ξεχωρίζεις μια αναφορική πρόταση που απλώς περιγράφει ένα όνομα από μια αναφορική με σημασία αιτίας, σκοπού, αποτελέσματος ή υπόθεσης.
- Να χαρακτηρίζεις τις δευτερεύουσες σε αυθεντικές περιόδους του Αρριανού.

## Οι άλλες τρεις επιρρηματικές

Στην προηγούμενη ενότητα είδες τις αιτιολογικές, τις τελικές, τις
συμπερασματικές και τις εναντιωματικές. Η μέθοδος μένει ίδια: ο **σύνδεσμος**
δίνει την υποψία, η **ερώτηση** που απαντά η πρόταση δίνει την απόφαση. Τώρα
προστίθενται τρεις ερωτήσεις ακόμα: **με ποια προϋπόθεση;** (υποθετικές),
**πότε;** (χρονικές), και οι **αναφορικές**, που απαντούν σε όποια από τις
προηγούμενες ερωτήσεις τους ταιριάζει.

Τα παραδείγματα είναι είτε του Αρριανού είτε δικά μας, και το λέμε κάθε
φορά. Οι μεταφράσεις είναι δικές μας.

## Υποθετικές: με ποια προϋπόθεση;

Η υποθετική πρόταση λέει μια **προϋπόθεση**: αν ισχύει αυτή, ισχύει και κάτι
άλλο. Η δευτερεύουσα λέγεται **υπόθεση**, η πρόταση που εξαρτάται από αυτήν
λέγεται **απόδοση**, και μαζί κάνουν τον **υποθετικό λόγο**.

- Σύνδεσμοι: **εἰ**, και **ἐάν**, που γράφεται και **ἤν** ή **ἄν**.
- Το ἐάν είναι το **εἰ + ἄν** κολλημένα. Το ἄν αυτό είναι το
  **υποθετικό** που ξέρεις από την ενότητα για το μόριο ἄν.
- Άρνηση της υπόθεσης: **μή** (εἰ μή = αν δεν).
- Συντακτική θέση: **επιρρηματικός προσδιορισμός της προϋπόθεσης** στο ρήμα
  της απόδοσης.

Δικό μας παράδειγμα: «**Ἐὰν σπεύδωμεν**, τὸν ποταμὸν ἕωθεν διαβησόμεθα.»
(Αν βιαστούμε, θα περάσουμε το ποτάμι τα ξημερώματα.) Υπόθεση: ἐὰν σπεύδωμεν.
Απόδοση: τὸν ποταμὸν ... διαβησόμεθα.

> **Εκφορά**
>
> Ποια έγκλιση παίρνει η υπόθεση και η απόδοση, και τι σημαίνει ο κάθε
> συνδυασμός, είναι η **εκφορά** των προτάσεων. Φέτος δεν διδάσκεται. Εσύ
> αναγνωρίζεις τον σύνδεσμο, την υπόθεση και την απόδοση.

## Χρονικές: πότε;

Η χρονική λέει **πότε** γίνεται αυτό που λέει η πρόταση από την οποία
εξαρτάται. Είναι **επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου**.

| Εισάγεται με                    | Παραδείγματα                                               |
| ------------------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| χρονικούς συνδέσμους            | ὅτε, ὁπότε, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή, ἕως, ἔστε, μέχρι, ἄχρι, πρίν |
| τους ίδιους, με κολλημένο το ἄν | ὅταν, ὁπόταν, ἐπειδάν, ἐπάν                                |
| χρονικά επιρρήματα              | ὁσάκις, ὁποσάκις (όσες φορές)                              |
| εμπρόθετες αναφορικές εκφράσεις | ἐξ οὗ, ἀφ' οὗ, ἐξ ὅτου (από τότε που)                      |

Η χρονική λέει και **ποια πράξη έγινε πρώτη**:

- **Προτερόχρονο**: η χρονική έγινε **πριν** από την κύρια. Ο Αρριανός για την
  υποχώρηση των Περσών: «**ὡς δὲ τὸ μέσον ἐνεδεδώκει αὐτοῖς**, ...» (1.16.1)
  «**όταν υποχώρησε το κέντρο τους**, έσπασαν και οι δύο πτέρυγες του
  ιππικού». Πρώτα υποχώρησε το κέντρο, μετά έσπασαν οι πτέρυγες.
- **Σύγχρονο**: οι δύο πράξεις γίνονται **μαζί**. Δικό μας: «**Ὅτε ἡ μάχη
  ἐγίγνετο**, ὁ βασιλεὺς ἐν τῷ δεξιῷ κέρατι ἦν.» (Την ώρα που γινόταν η
  μάχη, ο βασιλιάς ήταν στη δεξιά πτέρυγα.)
- **Υστερόχρονο**: η χρονική γίνεται **μετά** από την κύρια, με **ἕως,
  μέχρι, πρίν** (ώσπου, πριν). Ο Παρμενίων συμβουλεύει να περάσουν το
  ποτάμι την αυγή: «ὑποφθάσομεν γὰρ αὐτοὶ περάσαντες **πρὶν ἐκείνους ἐς
  τάξιν καθίστασθαι**» (1.13.3) «γιατί θα προλάβουμε να περάσουμε **πριν
  εκείνοι παραταχθούν**».

> **Πρόσεχε**
>
> Το **ἐπεί, ἐπειδή, ὡς** μπορεί να είναι **χρονικό** ή **αιτιολογικό**. Βάλε
> στη θέση του το «όταν» και μετά το «επειδή», και κράτα αυτό που στέκει.
> Μερικές φορές στέκουν και τα δύο: εκεί αποφασίζει τι θέλει να τονίσει το
> συμφραζόμενο, το «πότε» ή το «γιατί».
>
> Και πρόσεξε το **πρίν**: μετά από αυτό έρχεται συχνά **απαρέμφατο** αντί για
> ρήμα σε έγκλιση, όπως στο «πρὶν ἐκείνους ... καθίστασθαι». Η πρόταση
> παραμένει χρονική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Υποθετικός, χρονικός ή αναφορικός;*

## Αναφορικές: ένα όνομα και κάτι παραπάνω

Τις **αναφορικές αντωνυμίες** (ὅς, ὅστις, οἷος, ὅσος) τις ξέρεις από τη Β΄.
Οι περισσότερες αναφορικές προτάσεις απλώς **περιγράφουν ένα όνομα**, όπως
ένα επίθετο. Ο Αρριανός, στην παράταξη του Γρανικού: «οἱ ὑπασπισταὶ τῶν
ἑταίρων, **ὧν ἡγεῖτο Νικάνωρ**» (1.14.2), «οι υπασπιστές των εταίρων, **που
τους διοικούσε ο Νικάνωρ**». Αυτή είναι **προσδιοριστική** αναφορική.

Κάποιες όμως κρύβουν μέσα τους **μία από τις επιρρηματικές σχέσεις**. Τότε
λέγονται **επιρρηματικές αναφορικές**:

| Αναφορική με σημασία | Δοκιμή          | Παράδειγμα (δικά μας)                                                                                                 |
| -------------------- | --------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **αιτιολογική**      | «αφού αυτός…»   | Μῶρος εἶ, **ὃς τοῖς ἐχθροῖς πιστεύεις**. (Είσαι ανόητος, αφού εμπιστεύεσαι τους εχθρούς.)                             |
| **τελική**           | «για να αυτός…» | Πρέσβεις ἔπεμψαν, **οἳ ταῦτα ἐροῦσιν**. (Έστειλαν πρέσβεις, για να πουν αυτά.)                                        |
| **συμπερασματική**   | «τόσο… ώστε»    | Τίς οὕτω μῶρός ἐστιν, **ὅστις τοῖς ἐχθροῖς πιστεύει**; (Ποιος είναι τόσο ανόητος, ώστε να εμπιστεύεται τους εχθρούς;) |
| **υποθετική**        | «αν κάποιος…»   | **Ὃς ἂν ψεύδηται**, οὐ πιστεύεται. (Όποιος λέει ψέματα, δεν τον πιστεύουν.)                                           |

Το πιο γνωστό αυθεντικό παράδειγμα είναι στην κρίση του Αρριανού για τον
Αλέξανδρο: «**ὅστις δὲ κακίζει Ἀλέξανδρον**, μὴ μόνον ὅσα ἄξια κακίζεσθαί
ἐστι προφερόμενος κακιζέτω» (7.30.1), «**όποιος κατηγορεί τον Αλέξανδρο**, ας
μην τον κατηγορεί προβάλλοντας μόνο όσα αξίζουν κατηγορία». Το «ὅστις
κακίζει» σημαίνει «**αν κάποιος** κατηγορεί»: αναφορική με υποθετική σημασία.

> **Κλειδί**
>
> Μια αναφορική είναι **επιρρηματική** όταν μπορείς να την ξαναγράψεις με
> σύνδεσμο χωρίς να χαθεί το νόημα:
>
> - ὃς ἂν ψεύδηται → **ἐάν τις** ψεύδηται (υποθετική)
> - ὃς τοῖς ἐχθροῖς πιστεύεις → **ἐπεὶ** τοῖς ἐχθροῖς πιστεύεις (αιτιολογική)
> - οἳ ταῦτα ἐροῦσιν → **ἵνα** ταῦτα εἴπωσιν (τελική)
>
> Αν η μόνη της δουλειά είναι να πει **ποιο** όνομα εννοούμε, είναι απλή
> προσδιοριστική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους δευτερεύουσα;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Υποθετική**: εἰ, ἐάν (ἤν, ἄν) · υπόθεση + απόδοση = υποθετικός λόγος ·
>   άρνηση μή · επιρρηματικός προσδιορισμός της προϋπόθεσης.
> - **Χρονική**: ὅτε, ὁπότε, ὡς, ἐπεί, ἐπειδή, ἕως, μέχρι, πρίν, και ὅταν,
>   ἐπειδάν με το ἄν · προτερόχρονο, σύγχρονο, υστερόχρονο · επιρρηματικός
>   προσδιορισμός του χρόνου.
> - **Αναφορική επιρρηματική**: αναφορική αντωνυμία με σημασία αιτίας, σκοπού,
>   αποτελέσματος ή υπόθεσης. Ο έλεγχος: ξαναγράφεται με σύνδεσμο;

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τις δύο υποθετικές προτάσεις και την απόδοση: «εἰ δέ τι ἐπλημμελήθη Ἀλεξάνδρῳ διʼ ὀξύτητα ἢ ὑπʼ ὀργῆς, ... οὐ μεγάλα τίθεμαι ἔγωγε, εἰ τὴν νεότητά τέ τις τὴν Ἀλεξάνδρου μὴ ἀνεπιεικῶς ἐνθυμηθείη» (Αρριανός 7.29.1, συντομευμένο).

1. Ρήματα σε έγκλιση: **ἐπλημμελήθη**, **τίθεμαι**, **ἐνθυμηθείη**. Τρεις
   προτάσεις. Χωρίς σύνδεσμο είναι μόνο η «οὐ μεγάλα τίθεμαι ἔγωγε» (εγώ
   τουλάχιστον δεν το θεωρώ σοβαρό): αυτή είναι η **απόδοση**.
2. «εἰ δέ τι ἐπλημμελήθη Ἀλεξάνδρῳ διʼ ὀξύτητα ἢ ὑπʼ ὀργῆς»: «αν ο Αλέξανδρος
   έκανε κάποιο σφάλμα από βιασύνη ή από θυμό». Αρχίζει με **εἰ**: υποθετική.
3. «εἰ τὴν νεότητά τέ τις τὴν Ἀλεξάνδρου μὴ ἀνεπιεικῶς ἐνθυμηθείη»: «αν σκεφτεί
   κανείς με επιείκεια τη νεότητα του Αλεξάνδρου». Και αυτή αρχίζει με **εἰ**, και
   έχει άρνηση **μή**: υποθετική.
4. Και οι δύο είναι **επιρρηματικοί προσδιορισμοί της προϋπόθεσης** στο
   **τίθεμαι**. Ο Αρριανός βάζει δύο όρους: ένα λάθος του Αλεξάνδρου δεν είναι
   σοβαρό, αν το κρίνεις λαμβάνοντας υπόψη πόσο νέος ήταν.

### Παράδειγμα 2: Ποια χρονική σχέση δείχνει κάθε χρονική πρόταση; (δικά μας παραδείγματα) α) «Ἐπειδὴ ἡ μάχη ἐτελεύτησεν, ὁ βασιλεὺς τοὺς νεκροὺς ἔθαψεν.» β) «Ἐμένομεν ἕως ὁ ἄγγελος ἦλθεν.»

1. α) Πρώτα τελείωσε η μάχη, μετά έθαψε τους νεκρούς. Η χρονική έγινε **πριν**
   από την κύρια: **προτερόχρονο**. Εδώ το ἐπειδή σημαίνει «όταν, αφού»· το
   «επειδή τελείωσε η μάχη» θα έλεγε άλλο πράγμα.
2. β) Περιμέναμε, και **ύστερα** ήρθε ο αγγελιοφόρος. Το ἕως (ώσπου) δείχνει
   πράξη που έρχεται **μετά** την κύρια: **υστερόχρονο**.
3. Και οι δύο είναι **επιρρηματικοί προσδιορισμοί του χρόνου**, στο ἔθαψεν και
   στο ἐμένομεν.

### Παράδειγμα 3: Ξαναγράψε την αναφορική με σύνδεσμο και πες τι σημασία έχει: «Πρέσβεις ἔπεμψαν, οἳ ταῦτα ἐροῦσιν.» (δικό μας)

1. Το οἳ αναφέρεται στο **πρέσβεις**: είναι αυτοί που θα πουν αυτά. Αλλά γιατί
   τους έστειλαν; **Για να** τα πουν.
2. Ξαναγράφεται με τελικό σύνδεσμο: «Πρέσβεις ἔπεμψαν, **ἵνα** ταῦτα εἴπωσιν.» Το
   νόημα δεν αλλάζει.
3. Άρα είναι **αναφορική με τελική σημασία**: επιρρηματικός προσδιορισμός του
   σκοπού στο ἔπεμψαν.

## Ερωτήσεις

1. Στον υποθετικό λόγο, πώς λέγεται η πρόταση που εξαρτάται από την υπόθεση;
   - Απόδοση
   - Υπόθεση
   - Εκφορά
   - Επεξήγηση
2. Από ποια δύο λέξεις έγινε ο σύνδεσμος ἐάν;
   - Από το εἰ και το αοριστολογικό ἄν
   - Από το ἐπεί και το αοριστολογικό ἄν
   - Από το εἰ και το δυνητικό μόριο ἄν
   - Από το ὅτε και το αοριστολογικό ἄν
3. «Ὑποφθάσομεν γὰρ αὐτοὶ περάσαντες πρὶν ἐκείνους ἐς τάξιν καθίστασθαι» (Αρριανός 1.13.3). Ποια χρονική σχέση δείχνει η πρόταση με το πρίν;
   - Το υστερόχρονο: οι Πέρσες παρατάσσονται μετά το πέρασμα
   - Το προτερόχρονο: οι Πέρσες παρατάσσονται πριν το πέρασμα
   - Το σύγχρονο: οι Πέρσες παρατάσσονται κατά το πέρασμα
   - Καμία: με απαρέμφατο η πρόταση γίνεται ειδική, όχι χρονική
4. Ποιος από αυτούς τους συνδέσμους εισάγει μόνο χρονική πρόταση;
   - ἐπειδάν
   - ἐπειδή
   - ὡς
   - ἐπεί
5. «Ὅστις δὲ κακίζει Ἀλέξανδρον, ... κακιζέτω» (Αρριανός 7.30.1). Τι σημασία έχει η αναφορική πρόταση;
   - Υποθετική: «αν κάποιος κατηγορεί τον Αλέξανδρο»
   - Τελική: «για να κατηγορήσει κάποιος τον Αλέξανδρο»
   - Χρονική: «όταν κάποιος κατηγορούσε τον Αλέξανδρο»
   - Αιτιολογική: «επειδή κάποιος κατηγορεί τον Αλέξανδρο»
6. Σε ποια περίοδο η αναφορική πρόταση είναι απλή προσδιοριστική, χωρίς επιρρηματική σημασία;
   - Οἱ ὑπασπισταί, ὧν ἡγεῖτο Νικάνωρ, ἐτάχθησαν.
   - Ὃς ἂν ψεύδηται, οὐ πιστεύεται ὑπὸ τῶν πολιτῶν.
   - Μῶρος εἶ, ὃς τοῖς ἐχθροῖς σου πιστεύεις.
   - Πρέσβεις ἔπεμψαν, οἳ ταῦτα ἐροῦσιν.
7. «Ὡς δὲ τὸ μέσον ἐνεδεδώκει αὐτοῖς, …» (Αρριανός 1.16.1): όταν υποχώρησε το κέντρο των Περσών, έσπασαν και οι πτέρυγες του ιππικού τους. Τι δείχνει η χρονική πρόταση;
   - Κάτι που έγινε πριν από την κύρια: προτερόχρονο
   - Κάτι που έγινε μετά από την κύρια: υστερόχρονο
   - Κάτι που έγινε μαζί με την κύρια: σύγχρονο
   - Τον σκοπό της κύριας πρότασης: τελική
8. Ποια άρνηση παίρνει η υπόθεση στον υποθετικό λόγο;
   - μή, όπως στο «εἰ μή» = αν δεν
   - οὐ, όπως στο «εἰ οὐ» = αν δεν
   - οὐδέ, όπως στο «οὐδ' εἰ» = ούτε αν
   - μηδέ, όπως στο «μηδ' ἐάν» = ούτε αν

## Ασκήσεις

1. «Ὅταν ὁ ἥλιος δύῃ, οἱ ποιμένες οἴκαδε ἐπανέρχονται.» (δικό μας) Τι είδους είναι η δευτερεύουσα πρόταση;
2. «Εἰ μὴ οἱ σύμμαχοι ἦλθον, ἡ πόλις ἂν ἑάλω.» (δικό μας) Ποια είναι η υπόθεση και ποια η απόδοση;
3. Αρριανός 1.16.6: «ὅσους δὲ αὐτῶν αἰχμαλώτους ἔλαβε, τούτους δὲ δήσας ἐν πέδαις εἰς Μακεδονίαν ἀπέπεμψεν ἐργάζεσθαι.» (Όσους από αυτούς έπιασε αιχμαλώτους, αυτούς τους έδεσε με αλυσίδες και τους έστειλε στη Μακεδονία να δουλεύουν.)
   α) Ποια λέξη εισάγει τη δευτερεύουσα, και τι είδους λέξη είναι;
   β) Ποια λέξη της κύριας ξαναπιάνει το περιεχόμενο της αναφορικής;
4. Ξαναγράψε την αναφορική με σύνδεσμο που κρατά το νόημα: «Ὃς ἂν τοὺς νόμους φυλάττῃ, τιμᾶται.» (δικό μας)
5. Χαρακτήρισε τις δευτερεύουσες: «Ἐπειδὴ ἡμέρα ἐγένετο, ὁ στρατηγὸς ἄνδρας ἔπεμψεν, οἳ τὴν ὁδὸν σκέψονται, εἰ ἀσφαλής ἐστιν.» (δικό μας)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/adverbial-clauses-2
