# Αιτιολογικές, τελικές, συμπερασματικές, εναντιωματικές

> Οι σύνδεσμοι που τις εισάγουν και τι προσδιορίζουν.

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα, Γ΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/adverbial-clauses-1

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις αιτιολογικές, τελικές, συμπερασματικές και εναντιωματικές-παραχωρητικές προτάσεις από τον σύνδεσμο και το νόημά τους.
- Να βρίσκεις τη συντακτική τους θέση: επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας, του σκοπού, του αποτελέσματος ή της εναντίωσης.
- Να ξεχωρίζεις τους συνδέσμους με πολλές δουλειές (ὅτι, ὡς, ἐπειδή) δοκιμάζοντας το νόημα.
- Να χωρίζεις σε προτάσεις μια αυθεντική περίοδο του Αρριανού και να χαρακτηρίζεις τις δευτερεύουσες.

## Από τις ονοματικές στις επιρρηματικές

Στις ονοματικές δευτερεύουσες (ειδικές, ενδοιαστικές, πλάγιες ερωτηματικές)
η πρόταση έπιανε τη θέση ενός **ονόματος**: ήταν υποκείμενο ή αντικείμενο ενός
ρήματος. Οι **επιρρηματικές** δευτερεύουσες κάνουν τη δουλειά ενός
**επιρρήματος**. Δεν απαντούν στο «τι;» αλλά στο «γιατί;», «για ποιο σκοπό;»,
«με ποιο αποτέλεσμα;», «παρά τι;». Γι' αυτό η συντακτική τους θέση είναι πάντα
**επιρρηματικός προσδιορισμός** στο ρήμα της πρότασης από την οποία εξαρτώνται.

Σε αυτή την ενότητα βλέπεις τα τέσσερα πρώτα είδη. Τα άλλα τρία (υποθετικές,
χρονικές, αναφορικές) έρχονται στην επόμενη.

> **Κλειδί**
>
> Για να βρεις το είδος μιας επιρρηματικής πρότασης, κάνεις δύο ελέγχους:
>
> 1. **Ποιος σύνδεσμος την εισάγει;** Δίνει την πρώτη υποψία.
> 2. **Τι ερώτηση απαντά στην κύρια;** Γιατί; → αιτιολογική. Για ποιο σκοπό; →
>    τελική. Με ποιο αποτέλεσμα; → συμπερασματική. Παρά τι; → εναντιωματική.
>
> Ο δεύτερος έλεγχος αποφασίζει, γιατί αρκετοί σύνδεσμοι κάνουν περισσότερες
> από μία δουλειές.

| Είδος                          | Απαντά στο          | Σύνδεσμοι                                                 | Άρνηση                            | Συντακτική θέση                               |
| ------------------------------ | ------------------- | --------------------------------------------------------- | --------------------------------- | --------------------------------------------- |
| **Αιτιολογική**                | γιατί;              | ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς                              | οὐ                                | επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας        |
| **Τελική**                     | για ποιο σκοπό;     | ἵνα, ὅπως, ὡς                                             | μή                                | επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού        |
| **Συμπερασματική**             | με ποιο αποτέλεσμα; | ὥστε, ὡς                                                  | οὐ (μή όταν ακολουθεί απαρέμφατο) | επιρρηματικός προσδιορισμός του αποτελέσματος |
| **Εναντιωματική-παραχωρητική** | παρά τι;            | εἰ καί, ἐὰν καί, κἄν · καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ' εἰ, μηδ' ἐάν | συνήθως μή                        | επιρρηματικός προσδιορισμός της εναντίωσης    |

Τα αρχαία παραδείγματα που ακολουθούν είναι είτε από τον **Αρριανό** (τον
ιστορικό του Αλεξάνδρου, που θα διαβάσεις την άνοιξη), είτε δικά μας απλά
διδακτικά παραδείγματα, και το λέμε κάθε φορά. Οι μεταφράσεις είναι δικές μας.

## Αιτιολογικές: γιατί;

Η αιτιολογική λέει **την αιτία** αυτού που λέει η πρόταση από την οποία
εξαρτάται. Εισάγεται με **ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς**.

- Ο Παρμενίων προειδοποιεί τον Αλέξανδρο πριν από τη μάχη στον Γρανικό:
  «νῦν δὲ οὐκ ἀκινδύνως μοι δοκοῦμεν ἐπιχειρήσειν τῷ ἔργῳ, **ὅτι οὐχ οἷόν τε
  ἐν μετώπῳ διὰ τοῦ ποταμοῦ ἄγειν τὸν στρατόν**» (Αρριανός, *Ἀλεξάνδρου
  Ἀνάβασις* 1.13.4). «Τώρα όμως μου φαίνεται ότι θα επιχειρήσουμε το εγχείρημα
  με κίνδυνο, **γιατί δεν γίνεται να περάσουμε τον στρατό από το ποτάμι με
  μέτωπο ανοιχτό**.»
- Δικό μας παράδειγμα: «Οἱ πολῖται τὸν στρατηγὸν ἐτίμησαν, **διότι τὴν πόλιν
  ἔσωσεν**.» (Οι πολίτες τίμησαν τον στρατηγό, γιατί έσωσε την πόλη.)

Μια λεπτή διαφορά: το **ὅτι** δίνει την αιτία ως **πραγματική**, ενώ το **ὡς**
τη δίνει ως **γνώμη κάποιου**: «επειδή, όπως νόμιζε/έλεγε». «Ἐμέμφοντο τὸν
στρατηγόν, **ὡς οὐκ ἐβοήθησε**» (δικό μας): τον κατηγορούσαν επειδή, όπως
έλεγαν, δεν βοήθησε. Αν πράγματι δεν βοήθησε, δεν το εγγυάται ο ομιλητής.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **ὅτι** το ξέρεις ήδη από τις **ειδικές** προτάσεις. Ο έλεγχος είναι απλός:
>
> - μετά από ρήμα που σημαίνει «λέω, ξέρω, ακούω, βλέπω» (λέγω, οἶδα, ἀκούω), το
>   ὅτι λέει **το περιεχόμενο**: «οἶδα **ὅτι** ἀληθῆ λέγεις» → ειδική.
> - αλλού, αν στη θέση του χωράει το **«επειδή»**, είναι αιτιολογικό.
>
> Το ίδιο κάνε με το **ἐπεί, ἐπειδή, ὡς**: μπορεί να είναι και **χρονικά**
> («όταν»). Θα τα ξαναβρείς στην επόμενη ενότητα.

## Τελικές: για ποιο σκοπό;

Η τελική λέει **τον σκοπό**: κάτι που επιδιώκεται, όχι κάτι που έγινε ήδη.
Εισάγεται με **ἵνα, ὅπως, ὡς** και η άρνησή της είναι **μή** (ἵνα μή, ὅπως μή).
Εξαρτάται συνήθως από ρήματα κίνησης ή σκόπιμης ενέργειας.

- Ο Αλέξανδρος μπαίνει στο ποτάμι πλάγια, με το ρεύμα, «**ἵνα δὴ μὴ ἐκβαίνοντι
  αὐτῷ οἱ Πέρσαι κατὰ κέρας προσπίπτοιεν**» (Αρριανός 1.14.7): «**για να μην
  τον χτυπήσουν οι Πέρσες από το πλάι** την ώρα που θα έβγαινε».
- Δικό μας παράδειγμα: «Οἱ ἱππεῖς σπεύδουσιν, **ὅπως τὴν γέφυραν φθάσωσιν**.»
  (Οι ιππείς βιάζονται, για να προλάβουν τη γέφυρα.)

## Συμπερασματικές: με ποιο αποτέλεσμα;

Η συμπερασματική λέει **το αποτέλεσμα** αυτού που λέει η κύρια. Εισάγεται με
**ὥστε** (σπανιότερα **ὡς**). Συχνά στην κύρια υπάρχει μια **δεικτική λέξη** που
την προαναγγέλλει: **οὕτω(ς)** (τόσο), **τοσοῦτος** (τόσος), **τοιοῦτος**
(τέτοιος).

- Μετά τη μάχη, ο Αλέξανδρος περικυκλώνει τους μισθοφόρους και τους κατακόπτει
  μέσα σε λίγη ώρα, «**ὥστε διέφυγε μὲν οὐδείς**» (Αρριανός 1.16.2): «**ώστε δεν
  γλίτωσε κανείς**».
- Δικό μας παράδειγμα: «**Οὕτω** βαθὺς ἦν ὁ ποταμός, **ὥστε οἱ πεζοὶ οὐ
  διέβησαν**.» (Τόσο βαθύ ήταν το ποτάμι, ώστε οι πεζοί δεν πέρασαν.)

Θα δεις στα κείμενα μετά το ὥστε και **απαρέμφατο** αντί για ρήμα σε έγκλιση.
Πότε μπαίνει το ένα και πότε το άλλο είναι θέμα **εκφοράς**, που φέτος δεν
διδάσκεται. Εσύ αρκεί να αναγνωρίζεις τον σύνδεσμο και το νόημα.

## Εναντιωματικές-παραχωρητικές: παρά τι;

Αυτές λένε κάτι που **θα περίμενες να εμποδίσει** την κύρια, κι όμως δεν την
εμποδίζει. Είναι δύο συγγενικά είδη:

- **Εναντιωματικές**: η αντίθεση είναι με κάτι **πραγματικό**, που ισχύει.
  Σύνδεσμοι **εἰ καί, ἐὰν καί, κἄν** («αν και»).
- **Παραχωρητικές**: η αντίθεση είναι με κάτι που **δεχόμαστε για χάρη της
  κουβέντας**, χωρίς να ισχύει απαραίτητα. Σύνδεσμοι **καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ'
  εἰ, μηδ' ἐάν** («ακόμη κι αν»).

Πρόσεξε τη **σειρά** των λέξεων: **εἰ καί** = αν και, **καὶ εἰ** = ακόμη κι αν.

- Ο Αρριανός, όταν κρίνει τον Αλέξανδρο, λέει για τους περισσότερους
  ανθρώπους: «οἱ δὲ πολλοί, **εἰ καί τι ἔγνωσαν πλημμελήσαντες**, ...
  ἐπικρύψειν οἴονται τὴν ἁμαρτίαν» (7.29.2): «οι περισσότεροι, **αν και
  κατάλαβαν ότι έκαναν κάποιο λάθος**, νομίζουν ότι θα κρύψουν το σφάλμα τους».
- Δικό μας παράδειγμα: «**Καὶ ἐὰν πάντες σιγῶσιν**, ἐγὼ τὴν ἀλήθειαν ἐρῶ.»
  (Ακόμη κι αν σωπαίνουν όλοι, εγώ θα πω την αλήθεια.)

Η άρνησή τους είναι συνήθως **μή**, γιατί είναι χτισμένες πάνω στις
υποθετικές (εἰ, ἐάν), που θα δεις στην επόμενη ενότητα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιο είδος προαναγγέλλει ο σύνδεσμος;*

## Οι σύνδεσμοι με πολλές δουλειές

Το **ὡς** είναι ο πιο πολυάσχολος σύνδεσμος της αρχαίας. Μπορεί να είναι
αιτιολογικός, τελικός, συμπερασματικός, χρονικός ή ειδικός. Ο σύνδεσμος μόνος
του δεν σου λέει τίποτα. Σου λέει το **νόημα**: δοκίμασε στη θέση του «επειδή»,
«για να», «ώστε», «όταν», «ότι» και κράτα αυτό που στέκει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους δευτερεύουσα;*

> **Θυμήσου**
>
> - Οι επιρρηματικές δευτερεύουσες είναι **επιρρηματικοί προσδιορισμοί** στο
>   ρήμα της πρότασης από την οποία εξαρτώνται.
> - Αιτιολογική: ὅτι, διότι, ἐπεί, ἐπειδή, ὡς · τελική: ἵνα, ὅπως, ὡς (άρνηση
>   μή) · συμπερασματική: ὥστε, ὡς (συχνά μετά από οὕτω, τοσοῦτος, τοιοῦτος) ·
>   εναντιωματική: εἰ καί, κἄν · παραχωρητική: καὶ εἰ, καὶ ἐάν, οὐδ' εἰ.
> - Όταν ο σύνδεσμος έχει πολλές δουλειές, αποφασίζει η μετάφραση: επειδή; για
>   να; ώστε; αν και;

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Χώρισε σε προτάσεις και χαρακτήρισε τη δευτερεύουσα: «νῦν δὲ οὐκ ἀκινδύνως μοι δοκοῦμεν ἐπιχειρήσειν τῷ ἔργῳ, ὅτι οὐχ οἷόν τε ἐν μετώπῳ διὰ τοῦ ποταμοῦ ἄγειν τὸν στρατόν» (Αρριανός 1.13.4).

1. Βρίσκουμε τα ρήματα σε έγκλιση: **δοκοῦμεν** και, στη δεύτερη πρόταση, το
   εννοούμενο **ἐστί** του «οὐχ οἷόν τε (ἐστί)» = «δεν είναι δυνατόν». Τα
   ἐπιχειρήσειν και ἄγειν είναι απαρέμφατα και δεν μετράνε ως χωριστές προτάσεις.
   Άρα δύο προτάσεις.
2. Κύρια: «νῦν δὲ οὐκ ἀκινδύνως μοι δοκοῦμεν ἐπιχειρήσειν τῷ ἔργῳ». Δευτερεύουσα:
   «ὅτι οὐχ οἷόν τε ... τὸν στρατόν», που αρχίζει από τον σύνδεσμο.
3. Το ὅτι μπορεί να είναι ειδικό ή αιτιολογικό. Το δοκοῦμεν έχει ήδη το
   περιεχόμενό του (το απαρέμφατο ἐπιχειρήσειν), και στη θέση του ὅτι χωράει το
   «επειδή»: γιατί είναι επικίνδυνο; Επειδή δεν γίνεται να περάσει ο στρατός με
   ανοιχτό μέτωπο.
4. Είναι **αιτιολογική** πρόταση, **επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας** στην
   κύρια. Η άρνηση **οὐ** (οὐχ) ταιριάζει: η αιτία δίνεται ως γεγονός.

### Παράδειγμα 2: Τι αλλάζει στο νόημα ανάμεσα στο «Ὁ Παρμενίων οὐκ ἔπεισε τὸν βασιλέα, εἰ καὶ εὖ ἔλεγεν» και στο «Ὁ Παρμενίων οὐκ ἂν πείσειε τὸν βασιλέα, οὐδ' εἰ εὖ λέγοι»; (δικά μας παραδείγματα)

1. Στην πρώτη περίοδο το **εἰ καί** σημαίνει «αν και». Ο ομιλητής δέχεται ότι ο
   Παρμενίων **πράγματι** μιλούσε σωστά, κι όμως δεν έπεισε. Είναι
   **εναντιωματική**.
2. Στη δεύτερη το **οὐδ' εἰ** σημαίνει «ούτε κι αν». Ο ομιλητής δεν λέει ότι
   μιλάει σωστά· το δέχεται μόνο ως **ενδεχόμενο**, για να πει ότι ακόμη και τότε
   δεν θα έπειθε. Είναι **παραχωρητική**.
3. Και οι δύο έχουν την ίδια συντακτική θέση: **επιρρηματικός προσδιορισμός της
   εναντίωσης** στο ρήμα της κύριας (ἔπεισε, πείσειε).

### Παράδειγμα 3: Χώρισε σε προτάσεις και χαρακτήρισε τις δευτερεύουσες: «Ἐπειδὴ ὁ ποταμὸς βαθύς ἐστιν, οἱ ἱππεῖς μένουσιν, ἵνα οἱ πεζοὶ πρῶτοι διαβῶσιν.» (δικό μας)

1. Τρία ρήματα σε έγκλιση: **ἐστίν**, **μένουσιν**, **διαβῶσιν**. Τρεις προτάσεις.
   Κύρια είναι αυτή που δεν έχει σύνδεσμο: «οἱ ἱππεῖς μένουσιν».
2. «Ἐπειδὴ ὁ ποταμὸς βαθύς ἐστιν»: το ἐπειδή μπορεί να σημαίνει «όταν» ή
   «επειδή». Το «όταν το ποτάμι είναι βαθύ» δεν ταιριάζει· το «επειδή» ναι.
   **Αιτιολογική**, επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο μένουσιν.
3. «ἵνα οἱ πεζοὶ πρῶτοι διαβῶσιν»: ἵνα = για να. **Τελική**, επιρρηματικός
   προσδιορισμός του σκοπού στο μένουσιν. Οι ιππείς περιμένουν με σκοπό να
   περάσουν πρώτοι οι πεζοί.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η συντακτική θέση μιας επιρρηματικής δευτερεύουσας πρότασης;
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός στο ρήμα της εξάρτησής της
   - Υποκείμενο ή αντικείμενο στο ρήμα της εξάρτησής της
   - Επιθετικός προσδιορισμός σε ένα ουσιαστικό της κύριας
   - Κατηγορούμενο στο υποκείμενο του ρήματος της κύριας
2. «Ὁ στρατηγὸς ἧκεν, ἵνα τοὺς συμμάχους σώσῃ.» (δικό μας) Τι δηλώνει η δευτερεύουσα;
   - Τον σκοπό για τον οποίο ήρθε ο στρατηγός
   - Την αιτία για την οποία ήρθε ο στρατηγός
   - Το αποτέλεσμα που είχε ο ερχομός του
   - Τη στιγμή κατά την οποία ήρθε ο στρατηγός
3. Σε ποια περίοδο (δικά μας παραδείγματα) το ὅτι είναι αιτιολογικό;
   - Χαίρω ὅτι εὖ πράττεις.
   - Λέγει ὅτι εὖ πράττεις.
   - Οἶδα ὅτι εὖ πράττεις.
   - Ἤκουσα ὅτι εὖ πράττεις.
4. Ποια λέξη στην κύρια πρόταση προαναγγέλλει συχνά μια συμπερασματική;
   - οὕτω(ς), δηλαδή «τόσο»
   - ἵνα, δηλαδή «για να»
   - ἐπεί, δηλαδή «επειδή»
   - εἰ καί, δηλαδή «αν και»
5. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο εἰ καί και στο καὶ εἰ;
   - εἰ καί = αν και (γεγονός), καὶ εἰ = ακόμη κι αν (ενδεχόμενο)
   - εἰ καί = ακόμη κι αν (ενδεχόμενο), καὶ εἰ = αν και (γεγονός)
   - Καμία· είναι δύο γραφές του ίδιου εναντιωματικού συνδέσμου
   - εἰ καί = υποθετικός σύνδεσμος, καὶ εἰ = σύνδεσμος συμπερασματικός
6. «...ἐν μέσῳ διʼ ὀλίγου κατακόπτει αὐτούς, ὥστε διέφυγε μὲν οὐδείς» (Αρριανός 1.16.2). Τι είδους είναι η πρόταση με το ὥστε;
   - Συμπερασματική, επιρρηματικός προσδιορισμός του αποτελέσματος
   - Τελική, επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού στο κατακόπτει
   - Αιτιολογική, επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας στο κατακόπτει
   - Ειδική, αντικείμενο στο ρήμα κατακόπτει της κύριας πρότασης
7. Πώς αποφασίζεις τι είδους πρόταση εισάγει το ὡς;
   - Δοκιμάζεις «επειδή, για να, ώστε, όταν, ότι» και κρατάς ό,τι στέκει
   - Το ὡς εισάγει πάντα τελική πρόταση, όπως το ἵνα και το ὅπως
   - Κοιτάς αν η άρνηση μέσα στην πρόταση είναι οὐ ή μή και τελειώνεις
   - Το ὡς εισάγει πάντα αιτιολογική, με αιτία που τη λέει κάποιος
8. Ποια άρνηση παίρνει η τελική πρόταση;
   - μή, γιατί λέει κάτι που επιδιώκεται
   - οὐ, γιατί λέει κάτι που έγινε ήδη
   - οὐδέ, γιατί αρνείται και την κύρια
   - καμία, γιατί η τελική δεν αρνείται

## Ασκήσεις

1. «Ὁ δῆμος τὸν ῥήτορα ἐθαύμαζε, διότι καλῶς ἔλεγεν.» (δικό μας) Τι είδους είναι η δευτερεύουσα πρόταση;
2. «Οἱ ναῦται ταχέως ἔπλεον, ὅπως μὴ ὁ χειμὼν αὐτοὺς καταλάβῃ.» (δικό μας) Ποιο είναι το είδος και η συντακτική θέση της δευτερεύουσας;
3. Αρριανός 1.14.7: «αὐτὸς δὲ ἄγων τὸ δεξιὸν κέρας ... ἐμβαίνει ἐς τὸν πόρον, λοξὴν ἀεὶ παρατείνων τὴν τάξιν, ᾗ παρεῖλκε τὸ ῥεῦμα, ἵνα δὴ μὴ ἐκβαίνοντι αὐτῷ οἱ Πέρσαι κατὰ κέρας προσπίπτοιεν.»
   α) Ποιο είναι το ρήμα της κύριας πρότασης;
   β) Ποιο είδος δευτερεύουσας εισάγει το ἵνα, και τι άρνηση έχει;
4. Ένωσε σε μία περίοδο, με συμπερασματική πρόταση: «Ὁ ἀγὼν χαλεπώτατος ἦν. Πολλοὶ ἀπέθανον.» (δικό μας)
5. Χαρακτήρισε τις δύο δευτερεύουσες: «Οἱ Ἀθηναῖοι ἐμάχοντο, εἰ καὶ ὀλίγοι ἦσαν, ἵνα τὴν πόλιν σώσειαν.» (δικό μας)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-c/ancient-greek/adverbial-clauses-1
