# Από το εργαστήρι στο εργοστάσιο

> Χειροτεχνία, βιοτεχνία, βιομηχανία: πρώτη ύλη, επεξεργασία, προϊόν.

Τεχνολογία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/workshop-to-factory

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις χειροτεχνία, βιοτεχνία και βιομηχανία από το πώς οργανώνεται η δουλειά.
- Να περιγράφεις μια παραγωγή ως πρώτη ύλη, επεξεργασία και προϊόν.
- Να εξηγείς γιατί ο καταμερισμός της εργασίας ανεβάζει την παραγωγικότητα.
- Να υπολογίζεις την παραγωγή ανά εργαζόμενο και να συγκρίνεις δύο τρόπους παραγωγής.

## Το έργο της χρονιάς: μια επιχείρηση μέσα στην τάξη

Στη Β΄ Γυμνασίου η Τεχνολογία δεν έχει βιβλίο μαθητή. Το πρόγραμμα σπουδών (ΥΑ 137437/Γ2/2014) ζητά κάτι άλλο: η τάξη να μελετήσει τη **βιομηχανία** δουλεύοντας σε **ομάδες**, ή να στήσει μια μικρή **γραμμή παραγωγής** στο εργαστήριο.

Σε αυτές τις ενότητες θα ακολουθούμε ένα τέτοιο έργο. Η τάξη στήνει μια **εικονική επιχείρηση** που φτιάχνει ένα απλό αντικείμενο: μια **ξύλινη μολυβοθήκη**, ένα κομμάτι ξύλο με τρύπες για μολύβια. Η επιχείρηση και τα νούμερά της είναι φανταστικά. Τα προβλήματα που θα συναντήσει είναι τα ίδια που λύνει κάθε πραγματικό εργοστάσιο.

## Πρώτη ύλη, επεξεργασία, προϊόν

Κάθε παραγωγή, από μια μολυβοθήκη ως ένα αυτοκίνητο, έχει τρία μέρη:

| Μέρος           | Τι είναι                                 | Στη μολυβοθήκη                        |
| --------------- | ---------------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Πρώτη ύλη**   | το υλικό από το οποίο ξεκινάς            | σανίδα από πεύκο, βερνίκι, γυαλόχαρτο |
| **Επεξεργασία** | οι εργασίες που αλλάζουν το υλικό        | κοπή, τρύπημα, λείανση, βάψιμο        |
| **Προϊόν**      | αυτό που βγαίνει στο τέλος και πουλιέται | η έτοιμη μολυβοθήκη, συσκευασμένη     |

Το προϊόν μιας παραγωγής είναι συχνά πρώτη ύλη για μια άλλη. Η σανίδα είναι **προϊόν** για το πριονιστήριο που έκοψε τον κορμό, και **πρώτη ύλη** για εμάς. Γι' αυτό τα εργοστάσια δεν δουλεύουν μόνα τους, αλλά σε αλυσίδες.

## Τρεις τρόποι να φτιάξεις το ίδιο πράγμα

Η ίδια μολυβοθήκη μπορεί να φτιαχτεί με τρεις πολύ διαφορετικούς τρόπους. Η διαφορά δεν είναι το προϊόν· είναι **πώς οργανώνεται η δουλειά**.

|                | Χειροτεχνία                  | Βιοτεχνία                    | Βιομηχανία               |
| -------------- | ---------------------------- | ---------------------------- | ------------------------ |
| Ποιος δουλεύει | ένας τεχνίτης                | λίγοι εργαζόμενοι            | πολλοί εργαζόμενοι       |
| Με τι          | εργαλεία χειρός              | εργαλεία και λίγα μηχανήματα | μηχανές, συχνά αυτόματες |
| Ποιος κάνει τι | ο ίδιος όλα τα βήματα        | ο καθένας λίγα βήματα        | ο καθένας ένα βήμα       |
| Πόσα κομμάτια  | λίγα, συχνά κατά παραγγελία  | μικρές σειρές                | χιλιάδες ίδια κομμάτια   |
| Κάθε κομμάτι   | λίγο διαφορετικό από το άλλο | σχεδόν ίδιο                  | ίδιο με όλα τα άλλα      |

Κανένας τρόπος δεν είναι «καλύτερος» παντού. Ένας ξυλογλύπτης που φτιάχνει ένα τέμπλο δουλεύει σαν χειροτέχνης, γιατί κάθε κομμάτι είναι μοναδικό. Ένα εργοστάσιο που βγάζει εκατομμύρια ίδια μολύβια δεν θα μπορούσε να δουλέψει έτσι.

*Λεπτομέρεια από το ξυλόγλυπτο τέμπλο του Αγίου Χαραλάμπους στην Πρέβεζα. Κάθε φτερό και κάθε φύλλο το σκάλισε με το χέρι ένας τεχνίτης, και κανένα δεν είναι ακριβώς ίδιο με το διπλανό του. Αυτό είναι χειροτεχνία.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χειροτεχνία, βιοτεχνία ή βιομηχανία;*

## Πώς το εργαστήρι έγινε εργοστάσιο

Ως τον 18ο αιώνα σχεδόν όλα τα αντικείμενα φτιάχνονταν σε εργαστήρια. Στη **Βιομηχανική Επανάσταση**, που ξεκίνησε στη Βρετανία τον 18ο αιώνα, άλλαξαν τρία πράγματα μαζί:

1. **Μηχανές** άρχισαν να κάνουν δουλειά που έκαναν τα χέρια, πρώτα στο νήμα και στο ύφασμα.
2. Οι μηχανές χρειάζονταν **ενέργεια** από ένα σημείο, πρώτα από νερόμυλους και μετά από ατμομηχανές. Οι εργαζόμενοι έπρεπε λοιπόν να μαζευτούν εκεί που ήταν η μηχανή: γεννήθηκε το **εργοστάσιο**.
3. Η δουλειά **μοιράστηκε** σε μικρά βήματα, που το καθένα το έκανε άλλος.

*Μια κλωστική μηχανή του Άρκραϊτ, γνωστή ως water frame, στο Μουσείο Επιστήμης και Βιομηχανίας του Μάντσεστερ. Την κινούσε ένας τροχός με νερό. Πρόσεξε τα γρανάζια στο πλάι: η μηχανή στρίβει πολλά νήματα μαζί, κάτι που πριν γινόταν ένα ένα με το χέρι.*

Το τρίτο είναι το πιο σημαντικό για εμάς, και έχει όνομα.

## Ο καταμερισμός της εργασίας

**Καταμερισμός της εργασίας** σημαίνει ότι μια παραγωγή χωρίζεται σε απλά βήματα και κάθε εργαζόμενος κάνει ένα ή λίγα από αυτά, ξανά και ξανά.

Το πιο γνωστό παράδειγμα το έγραψε ο οικονομολόγος **Άνταμ Σμιθ** το **1776**, στον «Πλούτο των Εθνών». Περιγράφει ένα εργαστήριο που φτιάχνει **καρφίτσες**: η δουλειά χωρίζεται σε περίπου **18 βήματα** (ένας τραβάει το σύρμα, άλλος το ισιώνει, άλλος το κόβει, άλλος ακονίζει τη μύτη…). Δέκα εργάτες έβγαζαν έτσι περίπου **48.000 καρφίτσες τη μέρα**. Ένας εργάτης μόνος του, γράφει ο Σμιθ, δεν θα έφτιαχνε ούτε **20**.

Γιατί κερδίζεις τόσο πολύ;

- **Δεξιότητα:** όποιος κάνει την ίδια κίνηση όλη μέρα γίνεται πολύ γρήγορος σε αυτή.
- **Λιγότερος χαμένος χρόνος:** δεν αλλάζεις εργαλείο και θέση σε κάθε βήμα.
- **Μηχανές:** ένα απλό, επαναλαμβανόμενο βήμα είναι εύκολο να το κάνει μια μηχανή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Καρφίτσες ανά εργάτη τη μέρα, στο παράδειγμα του Σμιθ*

> **Πρόσεχε**
>
> Ο καταμερισμός έχει και κόστος. Η ίδια κίνηση όλη μέρα είναι **κουραστική και βαρετή**, και ο εργαζόμενος δεν βλέπει ποτέ το προϊόν ολόκληρο. Ο ίδιος ο Σμιθ το προειδοποιούσε. Τα σημερινά εργοστάσια αλλάζουν θέσεις στους εργαζόμενους κατά διαστήματα, ακριβώς γι' αυτό.

> **Κλειδί**
>
> Η βιομηχανία δεν είναι απλώς «πολλές μηχανές». Είναι ένας **τρόπος οργάνωσης**: η παραγωγή χωρίζεται σε βήματα, κάθε βήμα το κάνει άλλος (άνθρωπος ή μηχανή), και βγαίνουν πολλά **ίδια** κομμάτια. Αυτό ανεβάζει την **παραγωγικότητα**, δηλαδή πόσα παράγει κάθε εργαζόμενος σε έναν χρόνο.

> **Παραγωγικότητα**
>
> Πόσο παράγει ένας εργαζόμενος σε ορισμένο χρόνο: παραγωγή ÷ εργαζόμενοι, ή παραγωγή ÷ ώρες εργασίας.

## Η παραγωγικότητα σε νούμερα

Για να συγκρίνεις δύο τρόπους παραγωγής δεν κοιτάς πόσα βγάζει όλη η μονάδα. Κοιτάς πόσα βγάζει **ο καθένας**:

**παραγωγικότητα = παραγωγή ÷ εργαζόμενοι**

Ένα μεγάλο εργοστάσιο με χίλιους εργάτες βγάζει φυσικά περισσότερα από ένα εργαστήρι με δύο. Το ερώτημα είναι αν βγάζει περισσότερα **ανά άνθρωπο**.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πρώτη ύλη → επεξεργασία → προϊόν.** Το προϊόν του ενός είναι συχνά η πρώτη ύλη του άλλου.
> - **Χειροτεχνία:** ένας κάνει όλα. **Βιοτεχνία:** λίγοι, με λίγες μηχανές. **Βιομηχανία:** πολλοί, ο καθένας ένα βήμα, μεγάλες σειρές.
> - **Καταμερισμός της εργασίας:** η δουλειά σε απλά βήματα, ένα βήμα ο καθένας. Σμιθ, 1776, οι καρφίτσες.
> - **Παραγωγικότητα** = παραγωγή ÷ εργαζόμενοι (ή ÷ ώρες).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο παράδειγμα του Σμιθ, δέκα εργάτες με καταμερισμό φτιάχνουν 48.000 καρφίτσες τη μέρα, ενώ ένας εργάτης μόνος του φτιάχνει το πολύ 20. Πόσες φορές πιο παραγωγικός είναι ο εργάτης με τον καταμερισμό;

1. Παραγωγικότητα με καταμερισμό: η παραγωγή ÷ τους εργάτες.
   $$
   48\,000 : 10 = 4\,800
   $$
   Δηλαδή 4.800 καρφίτσες ανά εργάτη τη μέρα.
2. Παραγωγικότητα του εργάτη που δουλεύει μόνος: 20 καρφίτσες τη μέρα.
3. Σύγκριση:
   $$
   4\,800 : 20 = 240
   $$
   Ο εργάτης με τον καταμερισμό είναι **240 φορές** πιο παραγωγικός. Το νούμερο είναι του Σμιθ και μάλλον στρογγυλεμένο· η διαφορά πάντως είναι τεράστια, και αυτό ήθελε να δείξει.

### Παράδειγμα 2: Στη δοκιμή της εικονικής μας επιχείρησης, 4 μαθητές φτιάχνουν ο καθένας ολόκληρες μολυβοθήκες για 45 λεπτά και βγάζουν μαζί 6. Μετά μοιράζουν τα βήματα (κοπή, τρύπημα, λείανση, βάψιμο) και σε άλλα 45 λεπτά βγάζουν 10. Πόσο άλλαξε η παραγωγικότητα;

1. Χωρίς καταμερισμό: $6 : 4 = 1{,}5$, δηλαδή 1,5 μολυβοθήκη ανά μαθητή στο 45λεπτο.
2. Με καταμερισμό: $10 : 4 = 2{,}5$, δηλαδή 2,5 μολυβοθήκες ανά μαθητή.
3. Η αύξηση: $2{,}5 - 1{,}5 = 1$, δηλαδή μία μολυβοθήκη παραπάνω ανά μαθητή. Σε ποσοστό, $1 : 1{,}5 \approx 0{,}67$, δηλαδή περίπου **67%** περισσότερη παραγωγή με τους ίδιους ανθρώπους και τον ίδιο χρόνο.
4. Πρόσεξε: κανείς δεν δούλεψε πιο γρήγορα «από φιλότιμο». Άλλαξε μόνο η **οργάνωση**: κανείς δεν άλλαζε πια εργαλείο, και το τρυπάνι δούλευε συνεχώς στα χέρια ενός.

## Ερωτήσεις

1. Στην παραγωγή ξύλινων μολυβοθηκών, τι είναι η σανίδα από πεύκο;
   - Η πρώτη ύλη της παραγωγής
   - Ένα στάδιο της επεξεργασίας
   - Το τελικό προϊόν της μονάδας
   - Ένα εργαλείο της παραγωγής
2. Πώς γίνεται το ίδιο πράγμα να είναι **προϊόν** για μια επιχείρηση και **πρώτη ύλη** για μια άλλη;
   - Η μία το παράγει και η άλλη το επεξεργάζεται
   - Δεν γίνεται, κάθε υλικό έχει μόνο έναν ρόλο
   - Γίνεται μόνο όταν το υλικό είναι ανακυκλωμένο
   - Γίνεται μόνο όταν οι δύο ανήκουν στον ίδιο
3. Τι ξεχωρίζει κυρίως τη **χειροτεχνία** από τη **βιομηχανία**;
   - Ποιος κάνει τα βήματα και πόσα ίδια κομμάτια βγαίνουν
   - Το υλικό: η χειροτεχνία δουλεύει μόνο το ξύλο
   - Το προϊόν: η βιομηχανία βγάζει πάντα πιο ακριβά
   - Ο τόπος: η χειροτεχνία υπάρχει μόνο στα χωριά
4. Ένα εργαστήριο με πέντε τεχνίτες και δύο μηχανές κοπής φτιάχνει μικρές σειρές από καρέκλες. Πώς το λέμε;
   - Βιοτεχνία
   - Χειροτεχνία
   - Βιομηχανία
   - Πρωτογενής παραγωγή
5. Γιατί, στη Βιομηχανική Επανάσταση, οι εργαζόμενοι μαζεύτηκαν σε **εργοστάσια** αντί να δουλεύουν στα σπίτια τους;
   - Οι μηχανές έπαιρναν ενέργεια από ένα σημείο
   - Ο νόμος απαγόρευσε τη δουλειά στο σπίτι
   - Τα σπίτια δεν είχαν πια ηλεκτρικό ρεύμα
   - Οι τεχνίτες ήθελαν να δουλεύουν παρέα
6. Τι σημαίνει **καταμερισμός της εργασίας**;
   - Η δουλειά χωρίζεται σε βήματα, ένα βήμα ο καθένας
   - Τα κέρδη μοιράζονται ίσα σε όλους τους εργάτες
   - Οι εργάτες δουλεύουν σε βάρδιες όλο το εικοσιτετράωρο
   - Κάθε εργάτης φτιάχνει μόνος του ολόκληρο το προϊόν
7. Ποιο παράδειγμα χρησιμοποίησε ο Άνταμ Σμιθ το 1776 για να δείξει τη δύναμη του καταμερισμού;
   - Ένα εργαστήριο που έφτιαχνε καρφίτσες
   - Τη γραμμή συναρμολόγησης ενός αυτοκινήτου
   - Ένα υφαντουργείο με ατμοκίνητους αργαλειούς
   - Ένα ναυπηγείο που έφτιαχνε εμπορικά πλοία
8. Το εργοστάσιο Α έχει 200 εργάτες και βγάζει 4.000 κομμάτια τη μέρα. Το Β έχει 20 εργάτες και βγάζει 600. Ποιο είναι πιο **παραγωγικό**;
   - Το Β, με 30 κομμάτια ανά εργάτη
   - Το Α, γιατί βγάζει τα περισσότερα κομμάτια
   - Το Α, με 20 κομμάτια ανά εργάτη
   - Είναι ίδια, γιατί μετράμε τις ίδιες μέρες

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τρία μέρη κάθε παραγωγής, με τη σειρά;
2. Γιατί δέκα εργάτες που μοιράζονται τα βήματα φτιάχνουν πολύ περισσότερα από δέκα εργάτες που φτιάχνει ο καθένας ολόκληρο το προϊόν;
3. Η τάξη δοκίμασε τρεις τρόπους να φτιάξει μολυβοθήκες, για ένα 45λεπτο ο καθένας. Τα νούμερα είναι της εικονικής μας επιχείρησης.

   Δοκιμές της εικονικής επιχείρησης της τάξης, ένα 45λεπτο η καθεμία (φανταστικά στοιχεία).

   | Τρόπος | Μαθητές | Μολυβοθήκες |
   | --- | --- | --- |
   | Ο καθένας όλα τα βήματα | 4 | 6 |
   | Βήματα μοιρασμένα, εργαλεία χειρός | 4 | 10 |
   | Βήματα μοιρασμένα, με δράπανο | 6 | 18 |

   α) Ποια είναι η παραγωγικότητα (μολυβοθήκες ανά μαθητή) σε κάθε τρόπο;
   β) Ποιος τρόπος βγάζει περισσότερα ανά μαθητή;
   γ) Πόσες μολυβοθήκες θα έβγαζαν 6 μαθητές με τον πρώτο τρόπο;
4. Η εικονική επιχείρηση παίρνει δύο παραγγελίες μαζί: 300 ίδιες μολυβοθήκες για το παζάρι του σχολείου, και 12 μολυβοθήκες με χαραγμένο το όνομα κάθε καθηγητή για δώρο. Πώς θα οργάνωνες τη δουλειά για την καθεμία;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/workshop-to-factory
