# Έλεγχος ποιότητας

> Ανοχές, δειγματοληψία και πρότυπα: πότε ένα κομμάτι είναι «καλό».

Τεχνολογία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/quality-control

## Τι θα μάθεις

- Να διαβάζεις μια προδιαγραφή με ονομαστική τιμή και ανοχή, και να κρίνεις αν ένα κομμάτι είναι αποδεκτό.
- Να ξεχωρίζεις τον έλεγχο κάθε κομματιού από τη δειγματοληψία, και να ξέρεις πότε ταιριάζει το καθένα.
- Να υπολογίζεις ποσοστό ελαττωματικών και να το χρησιμοποιείς για μια απόφαση.
- Να εξηγείς τι είναι ένα πρότυπο και γιατί χρειάζεται.

## Πότε μια μολυβοθήκη είναι «καλή»;

Η γραμμή της εικονικής επιχείρησης της τάξης βγάζει πια δέκα μολυβοθήκες την ώρα. Στο τέλος της εβδομάδας ο σύλλογος, που τις παρήγγειλε, επιστρέφει πέντε: σε δύο τα μολύβια δεν χωράνε, σε μία πέφτουν μέσα και χάνονται, σε δύο το βερνίκι έχει γρατζουνιές. Για τον μαθητή που τις έφτιαξε ήταν «μια χαρά». Για τον πελάτη δεν ήταν.

Για να μη λέει ο καθένας άλλα, η «καλή» μολυβοθήκη πρέπει να οριστεί **πριν** φτιαχτεί, με **νούμερα**. Αυτό είναι η αρχή του **ελέγχου ποιότητας**.

## Η προδιαγραφή

**Προδιαγραφή** είναι μια λίστα με ό,τι πρέπει να ισχύει για ένα προϊόν, γραμμένη έτσι ώστε να μπορεί **να μετρηθεί**. Το «οι τρύπες να είναι σωστές» δεν είναι προδιαγραφή. Το «διάμετρος τρύπας 9,0 mm» είναι.

Κανένα δράπανο όμως δεν ανοίγει κάθε φορά τρύπα **ακριβώς** 9,0 mm. Η μία βγαίνει 8,9, η άλλη 9,2. Γι' αυτό κάθε διάσταση έχει δύο μέρη:

- **Ονομαστική τιμή:** αυτή που θέλεις, π.χ. 9,0 mm.
- **Ανοχή:** πόσο επιτρέπεται να ξεφύγει, π.χ. ± 0,5 mm.

Η διάσταση γράφεται **9,0 ± 0,5 mm**, και σημαίνει: αποδεκτή είναι κάθε τρύπα από **8,5 mm** ως **9,5 mm**, μαζί και τα δύο όρια.

Η προδιαγραφή της μολυβοθήκης μας (φανταστική, για το έργο της τάξης):

| Χαρακτηριστικό   | Προδιαγραφή                    | Πώς ελέγχεται           |
| ---------------- | ------------------------------ | ----------------------- |
| Διάμετρος τρύπας | 9,0 ± 0,5 mm                   | με παχύμετρο            |
| Βάθος τρύπας     | 40 ± 2 mm                      | με ράβδο-μετρητή        |
| Μήκος            | 100 ± 1 mm                     | με μέτρο                |
| Βερνίκι          | χωρίς γρατζουνιές και σταγόνες | με το μάτι, σε καλό φως |

Το τελευταίο δεν είναι νούμερο, αλλά είναι κι αυτό γραμμένο ώστε δύο ελεγκτές να κρίνουν το ίδιο.

*Ένα παχύμετρο. Οι μεγάλες σιαγόνες κάτω πιάνουν ένα κομμάτι απ' έξω, ενώ οι μικρές πάνω μπαίνουν μέσα σε μια τρύπα και μετρούν τη διάμετρό της. Η μικρή κλίμακα στο συρόμενο κομμάτι δίνει μέτρηση πιο λεπτή από το χιλιοστό.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μέσα ή έξω από την ανοχή;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η ανοχή δεν είναι «όσο πιο μικρή τόσο καλύτερα». Μια ανοχή ± 0,05 mm θα ήθελε ακριβό μηχάνημα και αργή δουλειά, και θα απέρριπτε κομμάτια που δουλεύουν μια χαρά. Ο σχεδιαστής βάζει την ανοχή **όσο στενή χρειάζεται για να δουλεύει το προϊόν**, και όχι στενότερη.

## Έλεγχος σε όλα ή σε δείγμα;

Υπάρχουν δύο τρόποι να ελέγξεις μια παρτίδα.

|                | Έλεγχος κάθε κομματιού                               | Δειγματοληψία                                  |
| -------------- | ---------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| Τι κάνεις      | ελέγχεις όλα τα κομμάτια                             | ελέγχεις λίγα, διαλεγμένα στην τύχη            |
| Πλεονέκτημα    | δεν ξεφεύγει σχεδόν τίποτα                           | γρήγορος και φθηνός                            |
| Μειονέκτημα    | αργός και ακριβός                                    | μπορεί να ξεφύγει κάποιο ελαττωματικό          |
| Ταιριάζει όταν | ένα λάθος είναι επικίνδυνο, ή τα κομμάτια είναι λίγα | τα κομμάτια είναι πολλά και ο έλεγχος κοστίζει |

Υπάρχει και μια τρίτη περίπτωση: όταν ο έλεγχος **καταστρέφει** το κομμάτι. Ένα σπίρτο δεν μπορείς να το δοκιμάσεις και μετά να το πουλήσεις, ούτε ένα κράνος που χτύπησες για να δεις αν αντέχει. Εκεί η δειγματοληψία είναι ο μόνος δρόμος.

Με τη δειγματοληψία μετράς το **ποσοστό ελαττωματικών** στο δείγμα και υποθέτεις ότι το ίδιο ισχύει, περίπου, σε όλη την παρτίδα:

**ποσοστό ελαττωματικών = ελαττωματικά ÷ κομμάτια που ελέγχθηκαν × 100%**

## Βρες την αιτία, όχι μόνο το κομμάτι

Ο έλεγχος στο τέλος της γραμμής βρίσκει τα κακά κομμάτια, αλλά δεν τα εμποδίζει να γίνουν. Γι' αυτό οι επιχειρήσεις καταγράφουν **γιατί** απορρίφθηκε κάθε κομμάτι, και διορθώνουν πρώτα την πιο συχνή αιτία.

Το **1924**, ο μηχανικός **Ουόλτερ Σιούχαρτ** (Walter Shewhart), στα εργαστήρια της εταιρείας τηλεφώνων Bell στις ΗΠΑ, πρότεινε σε ένα σημείωμα του Μαΐου ένα απλό διάγραμμα: σημειώνεις τις μετρήσεις στη σειρά που γίνονται, με δύο οριζόντιες γραμμές για τα όρια. Όταν οι μετρήσεις αρχίζουν να πλησιάζουν ένα όριο, σταματάς και ρυθμίζεις το μηχάνημα **πριν** βγάλει ελαττωματικά. Αυτό είναι το **διάγραμμα ελέγχου**, και χρησιμοποιείται ακόμη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γιατί απορρίφθηκαν 40 μολυβοθήκες σε έναν μήνα*

## Πρότυπα: η ίδια γλώσσα για όλους

**Πρότυπο** είναι ένας κανόνας που έχουν συμφωνήσει πολλοί, συχνά σε όλο τον κόσμο, για το πώς πρέπει να είναι κάτι: το μέγεθος μιας βίδας, το σχήμα ενός φις, το μέγεθος ενός φύλλου Α4. Χάρη στα πρότυπα, η βίδα που αγοράζεις στην Αθήνα ταιριάζει στο παξιμάδι που φτιάχτηκε στη Γερμανία.

Υπάρχουν πρότυπα και για τον ίδιο τον έλεγχο ποιότητας. Το πιο γνωστό είναι το **ISO 9001**, που πρωτοβγήκε το **1987** από τον Διεθνή Οργανισμό Τυποποίησης (ISO). Δεν λέει πώς να φτιάξεις μια μολυβοθήκη· λέει πώς να **οργανώσεις** μια επιχείρηση ώστε να ελέγχει σταθερά την ποιότητα: γραπτές διαδικασίες, καταγραφή, διόρθωση των αιτιών.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, πολλά προϊόντα (παιχνίδια, ηλεκτρικές συσκευές, κράνη) φέρουν τη σήμανση **CE**. Με αυτήν ο κατασκευαστής δηλώνει ότι το προϊόν πληροί τις απαιτήσεις ασφαλείας της ΕΕ που το αφορούν.

> **Κλειδί**
>
> Ποιότητα δεν σημαίνει «τέλειο»· σημαίνει **σύμφωνο με την προδιαγραφή**. Η προδιαγραφή ορίζει με νούμερα, με **ονομαστική τιμή και ανοχή**, τι είναι αποδεκτό. Ο έλεγχος γίνεται σε όλα τα κομμάτια ή σε **δείγμα**, και ο καλός έλεγχος δεν πετά μόνο τα κακά κομμάτια: βρίσκει **την αιτία** τους και τη διορθώνει.

> **Θυμήσου**
>
> - **9,0 ± 0,5 mm** σημαίνει αποδεκτό από 8,5 ως 9,5 mm, μαζί με τα όρια.
> - **Έλεγχος σε όλα:** σίγουρος, ακριβός. **Δειγματοληψία:** γρήγορη, φθηνή, με λίγο ρίσκο. Μόνος δρόμος όταν ο έλεγχος καταστρέφει το κομμάτι.
> - **Ποσοστό ελαττωματικών** = ελαττωματικά ÷ ελεγμένα × 100%.
> - **Σιούχαρτ, 1924:** διάγραμμα ελέγχου. **ISO 9001, 1987:** πρότυπο για την οργάνωση της ποιότητας. **CE:** απαιτήσεις ασφαλείας της ΕΕ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια παρτίδα έχει 200 μολυβοθήκες. Ο ελεγκτής παίρνει στην τύχη 20 και βρίσκει 2 ελαττωματικές. Ο κανόνας της επιχείρησης λέει: «αν στο δείγμα των 20 βρεθούν 0 ή 1 ελαττωματικές, η παρτίδα φεύγει· αλλιώς ελέγχονται όλες». Τι γίνεται;

1. Ποσοστό ελαττωματικών στο δείγμα: $2 : 20 = 0{,}10$, δηλαδή **10%**.
2. Αν η παρτίδα μοιάζει με το δείγμα, οι ελαττωματικές σε όλη την παρτίδα είναι περίπου $0{,}10 \cdot 200 = 20$.
3. Ο κανόνας επιτρέπει το πολύ 1 στο δείγμα. Βρέθηκαν 2, άρα η παρτίδα **δεν φεύγει**: ελέγχονται και οι 200, μία-μία, και αφαιρούνται οι ελαττωματικές.
4. Και κάτι ακόμα: 10% είναι πολύ. Πριν ξεκινήσει η επόμενη παρτίδα, η παραγωγή πρέπει να βρει **γιατί** βγαίνουν ελαττωματικές.

### Παράδειγμα 2: Σε έναν μήνα απορρίφθηκαν 40 μολυβοθήκες: 18 για στραβή τρύπα, 10 για γρατζουνιά στο βερνίκι, 6 για λάθος μήκος, 4 για σκασμένο ξύλο και 2 για άλλους λόγους. Η τάξη έχει χρόνο να διορθώσει μόνο δύο αιτίες. Ποιες διαλέγει;

1. Βάζουμε τις αιτίες από τη συχνότερη στη σπανιότερη: τρύπα 18, γρατζουνιά 10, μήκος 6, ξύλο 4, άλλο 2.
2. Οι δύο πρώτες μαζί: $18 + 10 = 28$ από τις 40.
3. Σε ποσοστό: $28 : 40 = 0{,}70$, δηλαδή **70%** των απορρίψεων.
4. Η τάξη διορθώνει **την τρύπα** (π.χ. ένα πρότυπο που κρατά το ξύλο ίσιο κάτω από το δράπανο) και **τη γρατζουνιά** (π.χ. τα βαμμένα κομμάτια στεγνώνουν σε ράφι, όχι το ένα πάνω στο άλλο). Με δύο αλλαγές χτυπά τα 7 στα 10 προβλήματα.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από τις παρακάτω φράσεις είναι **προδιαγραφή** που μπορεί να ελεγχθεί;
   - Μήκος 100 ± 1 mm
   - Να είναι αρκετά μακριά
   - Να αρέσει στους πελάτες
   - Να είναι καλοφτιαγμένη
2. Η προδιαγραφή λέει **40 ± 2 mm**. Ποιες τιμές είναι αποδεκτές;
   - Από 38 ως 42 mm
   - Από 40 ως 42 mm
   - Από 39 ως 41 mm
   - Μόνο ακριβώς 40 mm
3. Η τρύπα πρέπει να είναι 9,0 ± 0,5 mm. Ο ελεγκτής μετρά **9,5 mm**. Τι κάνει;
   - Την κρατά, γιατί το όριο είναι αποδεκτό
   - Την απορρίπτει, γιατί είναι πάνω από τα 9,0
   - Την απορρίπτει, γιατί πατά πάνω στο όριο
   - Την ξαναμετρά ώσπου να βγει 9,0
4. Γιατί ένας σχεδιαστής **δεν** βάζει όσο πιο στενή ανοχή γίνεται;
   - Γιατί ανεβάζει το κόστος χωρίς λόγο
   - Γιατί τα στενά όρια είναι παράνομα
   - Γιατί τότε μετρά μόνο με το μάτι
   - Γιατί τότε περνούν όλα τα κομμάτια
5. Ένα εργοστάσιο φτιάχνει κράνη ποδηλάτου. Ο έλεγχος αντοχής γίνεται χτυπώντας το κράνος με βάρος. Πώς πρέπει να γίνεται;
   - Με δειγματοληψία, σε λίγα κράνη
   - Σε κάθε κράνος, πριν πουληθεί
   - Καθόλου, αρκεί η σήμανση CE
   - Μόνο όταν παραπονεθεί πελάτης
6. Σε δείγμα 50 κομματιών βρέθηκαν 3 ελαττωματικά. Ποιο είναι το ποσοστό ελαττωματικών;
   - 6%
   - 3%
   - 15%
   - 47%
7. Σε τι χρησιμεύει το **διάγραμμα ελέγχου** που πρότεινε ο Σιούχαρτ το 1924;
   - Να ρυθμίζεις το μηχάνημα πριν βγάλει ελαττωματικά
   - Να μετράς πόσα κομμάτια βγάζει κάθε σταθμός
   - Να δείχνεις ποιος εργαζόμενος αναφέρεται σε ποιον
   - Να υπολογίζεις την τιμή πώλησης κάθε κομματιού
8. Τι περιγράφει το πρότυπο **ISO 9001**;
   - Πώς οργανώνεται μια επιχείρηση για την ποιότητα
   - Τις ακριβείς διαστάσεις κάθε βιομηχανικού προϊόντος
   - Τις απαιτήσεις ασφαλείας για τα παιχνίδια
   - Τα όρια ρύπανσης για τα εργοστάσια

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγεται το πόσο επιτρέπεται να ξεφύγει μια διάσταση από την ονομαστική της τιμή;
2. Γιατί ένα εργοστάσιο που βγάζει χιλιάδες σπίρτα τη μέρα ελέγχει μόνο ένα δείγμα τους;
3. Η εικονική επιχείρηση έχει δύο δράπανα. Ο ελεγκτής μέτρησε πέντε τρύπες από το καθένα. Η προδιαγραφή είναι 9,0 ± 0,5 mm.

   Διάμετρος τρύπας σε mm, πέντε μετρήσεις ανά δράπανο (φανταστικά στοιχεία).

   | Μέτρηση | Δράπανο Α | Δράπανο Β |
   | --- | --- | --- |
   | 1η | 9,1 | 9,3 |
   | 2η | 8,9 | 9,4 |
   | 3η | 9,0 | 9,5 |
   | 4η | 9,2 | 9,6 |
   | 5η | 8,8 | 9,7 |

   α) Πόσες τρύπες του δράπανου Β είναι εκτός ανοχής;
   β) Ποιο είναι το ποσοστό ελαττωματικών του Β στο δείγμα;
   γ) Τι δείχνει η σειρά των μετρήσεων του Β;
4. Είναι Παρασκευή απόγευμα και 100 μολυβοθήκες πρέπει να φύγουν για ένα βιβλιοπωλείο. Στο δείγμα των 20 βρέθηκε 1 με στραβή τρύπα· ο κανόνας λέει ότι η παρτίδα μπορεί να φύγει. Ένας μαθητής προτείνει να τις ελέγξετε όλες, αλλά τότε θα αργήσει η παράδοση. Τι θα έκανες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/quality-control
