# Ενέργεια και ισχύς

> Μορφές ενέργειας, μετατροπές, ισχύς και απόδοση μιας μηχανής.

Τεχνολογία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/energy-and-power

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις μια μηχανή ως μετατροπέα ενέργειας, με ωφέλιμη έξοδο και απώλειες.
- Να ξεχωρίζεις την ισχύ (W, kW) από την ενέργεια (kWh) και να υπολογίζεις την ενέργεια που καταναλώνει ένα μηχάνημα.
- Να υπολογίζεις την απόδοση μιας μηχανής και να συγκρίνεις δύο μηχανές που κάνουν την ίδια δουλειά.
- Να υπολογίζεις τις στροφές εξόδου σε ένα ζεύγος γραναζιών και να εξηγείς τι κερδίζεις και τι χάνεις.

## Τι «τρώει» η γραμμή παραγωγής;

Η γραμμή της εικονικής επιχείρησης της τάξης έχει πια μηχανήματα: ένα δράπανο, ένα ηλεκτρικό τριβείο για τη λείανση, και, στο σχέδιο για του χρόνου, έναν μικρό ιμάντα που θα μεταφέρει τις μολυβοθήκες από σταθμό σε σταθμό. Όλα παίρνουν ρεύμα από την πρίζα. Πόσο; Πόσο από αυτό γίνεται πραγματικά δουλειά; Και πώς ένα μοτέρ που γυρίζει πολύ γρήγορα κινεί έναν ιμάντα που πρέπει να πηγαίνει αργά;

Στη Φυσική μαθαίνεις τι είναι η ενέργεια. Εδώ μας ενδιαφέρει κάτι πιο πρακτικό: **πώς τη χρησιμοποιεί ένα τεχνολογικό σύστημα**, και πόση **χάνει** στον δρόμο.

## Η μηχανή ως μετατροπέας

Κάθε μηχανή παίρνει ενέργεια σε μία μορφή και τη δίνει σε άλλη:

| Μηχανή            | Παίρνει             | Δίνει (ωφέλιμα)   | Χάνει κυρίως ως                        |
| ----------------- | ------------------- | ----------------- | -------------------------------------- |
| Ηλεκτρικό τριβείο | ηλεκτρική           | κίνηση του δίσκου | θερμότητα, θόρυβο, κραδασμούς          |
| Λάμπα             | ηλεκτρική           | φως               | θερμότητα                              |
| Βενζινοκινητήρας  | χημική (καύσιμο)    | κίνηση των τροχών | θερμότητα στα καυσαέρια και στο ψυγείο |
| Ανεμογεννήτρια    | κινητική του ανέμου | ηλεκτρική         | τριβές, θερμότητα                      |

Η ενέργεια δεν χάνεται από τον κόσμο· καταλήγει όμως σε μορφή που **δεν τη θέλουμε**, συνήθως ως θερμότητα. Γι' αυτό ένα τριβείο ζεσταίνεται όταν δουλεύει πολλή ώρα. Ό,τι βγαίνει χρήσιμο λέγεται **ωφέλιμη ενέργεια**· τα υπόλοιπα είναι **απώλειες**.

## Ισχύς και ενέργεια: δύο διαφορετικά νούμερα

Πάνω σε κάθε συσκευή υπάρχει ένα ταμπελάκι με ένα νούμερο σε **W** (βατ). Αυτό είναι η **ισχύς**: πόσο γρήγορα παίρνει ενέργεια η συσκευή, **κάθε δευτερόλεπτο** που δουλεύει. Ένα τριβείο 250 W «τραβά» περισσότερο από ένα φορτιστή κινητού 20 W, αλλά μόνο όσο είναι αναμμένο.

Η **ενέργεια** που καταναλώνεται εξαρτάται και από τον **χρόνο**:

**ενέργεια (kWh) = ισχύς (kW) × χρόνος (ώρες)**

Η **κιλοβατώρα** (kWh) είναι η μονάδα που βλέπεις στον λογαριασμό του ρεύματος. Ένα μηχάνημα 1 kW (1.000 W) που δουλεύει 1 ώρα καταναλώνει 1 kWh. Ένα μηχάνημα 250 W, δηλαδή 0,25 kW, θέλει 4 ώρες για να φτάσει την ίδια κιλοβατώρα.

> **1 kW**
>
> 1 κιλοβάτ = 1.000 βατ. Το «κιλο-» σημαίνει χίλια, όπως στο κιλό και στο χιλιόμετρο.

## Απόδοση

**Απόδοση** μιας μηχανής είναι το ποσοστό της ενέργειας που παίρνει και το δίνει ωφέλιμα:

**απόδοση = ωφέλιμη ενέργεια ÷ ενέργεια που μπαίνει × 100%**

Το ίδιο ισχύει και με τις ισχείς: ωφέλιμη ισχύς ÷ ισχύς που μπαίνει. Καμία μηχανή δεν φτάνει το 100%. Οι διαφορές όμως είναι τεράστιες:

- Ένα συμβατικό αυτοκίνητο με βενζίνη χρησιμοποιεί για να κινηθεί μόνο **12% ως 30%** της ενέργειας του καυσίμου. Ένα ηλεκτρικό αυτοκίνητο φτάνει στους τροχούς **πάνω από το 77%** της ηλεκτρικής ενέργειας που πήρε από το δίκτυο (Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, fueleconomy.gov).
- Μια λάμπα **LED** καταναλώνει τουλάχιστον **75% λιγότερη** ενέργεια από μια παλιά λάμπα πυρακτώσεως για το ίδιο φως, και κρατά έως **25 φορές** περισσότερο (Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ).

Γιατί έχει τόση σημασία η απόδοση των ηλεκτρικών **κινητήρων**; Γιατί κινούν σχεδόν τα πάντα: αντλίες, ανεμιστήρες, ψυγεία, κλιματιστικά, ιμάντες, ανελκυστήρες. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (IEA), τα συστήματα με ηλεκτρικούς κινητήρες κατανάλωσαν το **2023** περίπου το **μισό** (53%) της ηλεκτρικής ενέργειας του πλανήτη. Λίγες μονάδες απόδοσης παραπάνω σε κάθε κινητήρα είναι, μαζί, πολλοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής λιγότεροι.

> **Πρόσεχε**
>
> Μεγάλη ισχύς δεν σημαίνει πάντα μεγάλη κατανάλωση. Ένας βραστήρας 2.000 W που δουλεύει 3 λεπτά καταναλώνει $2 \cdot 0{,}05 = 0{,}1$ kWh. Ένα ψυγείο 100 W που δουλεύει, ας πούμε, 10 ώρες τη μέρα καταναλώνει $0{,}1 \cdot 10 = 1$ kWh, δηλαδή δέκα φορές περισσότερο. Πάντα ρωτάς: **πόσα W, και για πόσες ώρες;**

## Μετάδοση της κίνησης: τα γρανάζια

Ένα μικρό ηλεκτρικό μοτέρ γυρίζει πολύ γρήγορα, χιλιάδες στροφές το λεπτό, αλλά με μικρή **ροπή**: μπορεί να γυρίσει έναν ελαφρύ δίσκο, όχι να τραβήξει έναν ιμάντα φορτωμένο με ξύλα. Ο ιμάντας θέλει το ανάποδο: λίγες στροφές, πολλή ροπή. Το σύστημα που κάνει τη μετατροπή είναι η **μετάδοση κίνησης**, και ο πιο απλός τρόπος είναι ένα ζεύγος **οδοντωτών τροχών** (γραναζιών).

- Ο **κινητήριος** τροχός είναι αυτός που γυρίζει το μοτέρ. Ο **κινούμενος** είναι αυτός που κινεί το φορτίο.
- Όταν ο κινούμενος έχει **περισσότερα δόντια**, γυρίζει **πιο αργά**, αλλά με **μεγαλύτερη ροπή**.
- Ο **λόγος μετάδοσης** είναι: δόντια κινούμενου ÷ δόντια κινητήριου. Οι στροφές εξόδου είναι οι στροφές εισόδου διαιρεμένες με τον λόγο.
- Δύο γρανάζια που εμπλέκονται γυρίζουν **αντίθετα**.

Τα γρανάζια **δεν φτιάχνουν ενέργεια**. Αν κερδίσεις ροπή, χάνεις στροφές, και στην πράξη χάνεις και λίγη ενέργεια στις τριβές των δοντιών.

*Ο μειωτήρας που γυρίζει το πιάτο ενός φούρνου μικροκυμάτων. Ένα μικρό γρανάζι κινεί ένα μεγάλο, και πάνω στο μεγάλο είναι στερεωμένο άλλο ένα μικρό που κινεί το επόμενο. Με πολλά ζεύγη στη σειρά, ένα γρήγορο μοτέρ γυρίζει το πιάτο αργά.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Από το μοτέρ στον ιμάντα*

> **Κλειδί**
>
> Κάθε μηχανή είναι ένας **μετατροπέας ενέργειας**: παίρνει ενέργεια, δίνει ένα μέρος της **ωφέλιμα** και χάνει το υπόλοιπο, κυρίως ως θερμότητα. Η **ισχύς** (W) λέει πόσο γρήγορα παίρνει ενέργεια, η **ενέργεια** (kWh) πόση πήρε συνολικά, και η **απόδοση** τι ποσοστό έγινε χρήσιμο. Τα **γρανάζια** δεν προσθέτουν ενέργεια: ανταλλάσσουν στροφές με ροπή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ενέργεια (kWh) = ισχύς (kW) × χρόνος (ώρες).**
> - **Απόδοση = ωφέλιμη ÷ αυτή που μπαίνει × 100%**, πάντα κάτω από 100%.
> - Βενζινοκινητήρας: 12–30% στους τροχούς. Ηλεκτρικό αυτοκίνητο: πάνω από 77%. LED: τουλάχιστον 75% λιγότερη ενέργεια από τη λάμπα πυρακτώσεως.
> - Οι ηλεκτρικοί κινητήρες παίρνουν περίπου τη μισή ηλεκτρική ενέργεια του πλανήτη (IEA, 2023).
> - **Γρανάζια:** λόγος = δόντια κινούμενου ÷ δόντια κινητήριου. Στροφές εξόδου = στροφές εισόδου ÷ λόγος. Φορά αντίθετη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το τριβείο της γραμμής γράφει στο ταμπελάκι 250 W. Ο κατασκευαστής δίνει ότι στον δίσκο φτάνουν 200 W. Ποια είναι η απόδοσή του, και πόση ενέργεια καταναλώνει σε 3 ώρες εργαστηρίου;

1. Απόδοση: ωφέλιμη ισχύς ÷ ισχύς που μπαίνει.
   $$
   200 : 250 = 0{,}8
   $$
   Δηλαδή **80%**.
2. Οι απώλειες είναι $250 - 200 = 50$ W, που γίνονται κυρίως θερμότητα στο μοτέρ. Γι' αυτό το τριβείο ζεσταίνεται.
3. Ενέργεια: η ισχύς σε kW επί τις ώρες. $250$ W είναι $0{,}25$ kW, οπότε
   $$
   0{,}25 \cdot 3 = 0{,}75
   $$
   δηλαδή **0,75 kWh** σε 3 ώρες.

### Παράδειγμα 2: Το μοτέρ του ιμάντα γυρίζει με 1.200 στροφές το λεπτό. Ο ιμάντας θέλει 100 στροφές το λεπτό. Η τάξη έχει γρανάζια με 10, 30 και 40 δόντια (από δύο του καθενός). Πώς το πετυχαίνει;

1. Χρειάζεται συνολικός λόγος $1200 : 100 = 12$. Με ένα ζεύγος θα έπρεπε ο κινούμενος να έχει $10 \cdot 12 = 120$ δόντια. Τέτοιο γρανάζι δεν υπάρχει, και θα ήταν τεράστιο.
2. Λύση: **δύο ζεύγη** στη σειρά. Πρώτο ζεύγος 10 → 40, με λόγο $40 : 10 = 4$. Οι στροφές πέφτουν σε $1200 : 4 = 300$.
3. Το γρανάζι των 40 δοντιών είναι στον ίδιο άξονα με ένα δεύτερο γρανάζι 10 δοντιών, που κινεί ένα γρανάζι 30 δοντιών: λόγος $30 : 10 = 3$, άρα $300 : 3 = 100$ στροφές.
4. **Αποτέλεσμα:** συνολικός λόγος $4 \cdot 3 = 12$ και 100 στροφές το λεπτό. Κάθε ζεύγος αντιστρέφει τη φορά, οπότε μετά από δύο ζεύγη ο ιμάντας γυρίζει **ίδια φορά** με το μοτέρ.

## Ερωτήσεις

1. Ένα ηλεκτρικό τριβείο ζεσταίνεται όταν δουλεύει πολλή ώρα. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι μέρος της ενέργειας γίνεται θερμότητα, ως απώλεια
   - Ότι το τριβείο φτιάχνει ενέργεια από το τίποτα
   - Ότι η απόδοση του τριβείου είναι πάνω από 100%
   - Ότι το τριβείο έχει χαλάσει και πρέπει να πεταχτεί
2. Τι λέει το «250 W» στο ταμπελάκι ενός μηχανήματος;
   - Πόσο γρήγορα παίρνει ενέργεια όσο δουλεύει
   - Πόση ενέργεια καταναλώνει συνολικά τον μήνα
   - Πόσο ωφέλιμο έργο δίνει στο φορτίο του
   - Πόσες στροφές το λεπτό κάνει ο κινητήρας του
3. Ένα δράπανο 500 W δουλεύει 2 ώρες. Πόση ενέργεια καταναλώνει;
   - 1 kWh
   - 1.000 kWh
   - 250 kWh
   - 2,5 kWh
4. Ένας κινητήρας παίρνει 400 W και δίνει στον άξονά του 300 W. Ποια είναι η απόδοσή του;
   - 75%
   - 25%
   - 133%
   - 100 W
5. Σύμφωνα με το fueleconomy.gov, ποιο ποσοστό της ενέργειας του καυσίμου κινεί πραγματικά ένα συμβατικό βενζινοκίνητο αυτοκίνητο;
   - Περίπου 12% ως 30%
   - Περίπου 77% ως 90%
   - Περίπου 50% ως 60%
   - Σχεδόν το 100%
6. Γιατί έχει τόση σημασία η απόδοση των ηλεκτρικών κινητήρων;
   - Παίρνουν περίπου τη μισή ηλεκτρική ενέργεια του κόσμου
   - Είναι οι μόνες μηχανές που έχουν απώλειες
   - Χρησιμοποιούνται μόνο στα μεγάλα εργοστάσια
   - Έχουν πάντα απόδοση κάτω από 20%
7. Ένας κινητήριος τροχός με 15 δόντια γυρίζει με 90 στροφές το λεπτό και κινεί τροχό με 45 δόντια. Με πόσες στροφές γυρίζει ο δεύτερος;
   - 30 στροφές το λεπτό
   - 270 στροφές το λεπτό
   - 90 στροφές το λεπτό
   - 45 στροφές το λεπτό
8. Με ένα ζεύγος γραναζιών ο ιμάντας γυρίζει πιο αργά αλλά με μεγαλύτερη ροπή. Τι ισχύει για την ενέργεια;
   - Δεν αυξάνεται· χάνεται και λίγη στις τριβές
   - Αυξάνεται, γιατί η ροπή μεγάλωσε
   - Μένει ακριβώς ίδια, χωρίς απώλειες
   - Μειώνεται στο μισό σε κάθε ζεύγος

## Ασκήσεις

1. Ποια μονάδα ενέργειας βλέπεις στον λογαριασμό του ρεύματος;
2. Γιατί καμία μηχανή δεν έχει απόδοση 100%;
3. Το εργαστήριο έχει 10 παλιές λάμπες πυρακτώσεως. Η τάξη συγκρίνει με λάμπες LED που δίνουν περίπου το ίδιο φως. Τα νούμερα είναι τυπικές τιμές για λάμπες του εμπορίου.

   Τυπικές τιμές για μία λάμπα· το εργαστήριο λειτουργεί περίπου 1.000 ώρες τον χρόνο.

   | Λάμπα | Ισχύς | Διάρκεια ζωής |
   | --- | --- | --- |
   | Πυρακτώσεως | 60 W | 1.000 ώρες |
   | LED | 8 W | 15.000 ώρες |

   α) Πόση ενέργεια καταναλώνουν τον χρόνο οι 10 λάμπες πυρακτώσεως;
   β) Πόση οι 10 λάμπες LED;
   γ) Πόσες φορές θα άλλαζες μία λάμπα πυρακτώσεως σε όσο κρατά μία LED;
4. Η εικονική επιχείρηση έχει χρήματα για μία μόνο αλλαγή φέτος: 10 λάμπες LED για το εργαστήριο, ή ένα νέο τριβείο με απόδοση 90% στη θέση του παλιού, που έχει 80% και δουλεύει 3 ώρες την εβδομάδα. Τι θα διάλεγες;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/energy-and-power
