# Τεχνολογίες της επικοινωνίας

> Πομπός, κανάλι, δέκτης: από τον τηλέγραφο στην οπτική ίνα και στο κινητό.

Τεχνολογία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/communication-technology

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις ένα σύστημα επικοινωνίας ως πομπό, κανάλι και δέκτη, με κωδικοποίηση και θόρυβο.
- Να εξηγείς πώς ένα μήνυμα γίνεται bits, και πόσα bits χρειάζονται για ορισμένο πλήθος επιλογών.
- Να υπολογίζεις πόσο κάνει να μεταφερθεί ένα αρχείο με δεδομένη ταχύτητα σύνδεσης.
- Να συγκρίνεις κανάλια (χαλκό, οπτική ίνα, ραδιοκύματα) και να ακολουθείς τα βήματα από τον τηλέγραφο στο κινητό.

## Μια παραγγελία ταξιδεύει

Η εικονική επιχείρηση της τάξης φτιάχνει πια μολυβοθήκες σε έξι χρώματα. Οι παραγγελίες έρχονται από παντού: ένα μήνυμα στο κινητό του υπεύθυνου πωλήσεων, μια φόρμα στη σελίδα της επιχείρησης, ένα τηλεφώνημα από τη διευθύντρια ενός σχολείου. Κάθε φορά, ένα μήνυμα όπως «24 μπλε μολυβοθήκες» πρέπει να φύγει από ένα μυαλό και να φτάσει σε ένα άλλο, **χωρίς να αλλάξει στον δρόμο**. Πώς γίνεται;

## Το σύστημα επικοινωνίας

Κάθε σύστημα επικοινωνίας, από δύο κουτάκια με ένα σπάγκο ως το κινητό σου, έχει τα ίδια μέρη:

| Μέρος          | Τι κάνει                                        | Σε ένα μήνυμα από κινητό σε κινητό                   |
| -------------- | ----------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| **Πηγή**       | έχει το μήνυμα                                  | ο πελάτης που γράφει «24 μπλε»                       |
| **Πομπός**     | **κωδικοποιεί** το μήνυμα σε σήμα που ταξιδεύει | το κινητό του: γράμματα → bits → ραδιοκύματα         |
| **Κανάλι**     | το μέσο από το οποίο περνά το σήμα              | ο αέρας ως την κεραία, μετά καλώδια και οπτικές ίνες |
| **Δέκτης**     | **αποκωδικοποιεί** το σήμα πίσω σε μήνυμα       | το κινητό του πωλητή: ραδιοκύματα → bits → γράμματα  |
| **Παραλήπτης** | παίρνει το μήνυμα                               | ο υπεύθυνος πωλήσεων                                 |

Στο κανάλι υπάρχει πάντα **θόρυβος**: ό,τι αλλοιώνει το σήμα. Παράσιτα στο ραδιόφωνο, ένα σήμα που σβήνει σε ένα τούνελ, μια φωνή που χάνεται στο τηλέφωνο. Ένα καλό σύστημα είναι σχεδιασμένο ώστε το μήνυμα να φτάνει σωστό **παρά** τον θόρυβο.

> **Κωδικοποίηση**
>
> Η μετατροπή ενός μηνύματος σε σήμα που μπορεί να ταξιδέψει, με κανόνες που ξέρουν και ο πομπός και ο δέκτης.

## Από τις τελείες στα bits

Ο πρώτος μεγάλος σταθμός ήταν ο **ηλεκτρικός τηλέγραφος**. Στις **24 Μαΐου 1844** ο **Σάμιουελ Μορς** έστειλε από την Ουάσινγκτον στη Βαλτιμόρη, περίπου 64 χιλιόμετρα, το μήνυμα «What hath God wrought» («Τι έπραξε ο Θεός»). Ο κώδικας Μορς κωδικοποιούσε κάθε γράμμα με **σύντομους και μακρείς** παλμούς ρεύματος: τελείες και παύλες.

*Πλήκτρο Μορς. Ο τηλεγραφητής πατά τη λαβή: όσο την κρατά πατημένη, το κύκλωμα κλείνει και περνά ρεύμα στη γραμμή. Ένα σύντομο πάτημα στέλνει τελεία, ένα πιο μακρύ στέλνει παύλα.*

Η ιδέα των **δύο καταστάσεων** είναι ακριβώς αυτή που χρησιμοποιούν σήμερα οι υπολογιστές και τα κινητά. Κάθε πληροφορία (γράμμα, αριθμός, χρώμα, ήχος) γίνεται μια σειρά από **bits**: ψηφία που είναι 0 ή 1, «σβηστό» ή «αναμμένο». Αυτό λέγεται **ψηφιακό** σήμα.

Με **1 bit** ξεχωρίζεις 2 επιλογές. Με 2 bits, 4. Με 3 bits, 8. Κάθε bit που προσθέτεις **διπλασιάζει** τις επιλογές. Για τα έξι χρώματα της μολυβοθήκης αρκούν **3 bits** (8 συνδυασμοί, περισσεύουν 2).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ποσότητα της παραγγελίας σε bits*

Γιατί ψηφιακά; Γιατί ο δέκτης δεν χρειάζεται να καταλάβει **ακριβώς** πόσο δυνατό ήταν το σήμα, μόνο αν ήταν «0» ή «1». Ένα λίγο αλλοιωμένο «1» εξακολουθεί να διαβάζεται «1». Έτσι ο θόρυβος πειράζει πολύ λιγότερο, και ένα αντίγραφο ψηφιακού αρχείου είναι **ίδιο** με το πρωτότυπο.

## Κανάλια: χαλκός, φως και αέρας

- **Χάλκινο καλώδιο:** το σήμα ταξιδεύει ως ηλεκτρικό ρεύμα. Φθηνό και παντού, αλλά χάνει δύναμη με την απόσταση και πιάνει θόρυβο.
- **Οπτική ίνα:** μια πολύ λεπτή γυάλινη ίνα που οδηγεί **φως**. Τα bits είναι αναλαμπές. Μεταφέρει τεράστιες ποσότητες δεδομένων, σε μεγάλες αποστάσεις, χωρίς ηλεκτρικό θόρυβο. Το **1988** μπήκε σε λειτουργία το **TAT-8**, το πρώτο υποβρύχιο καλώδιο οπτικών ινών στον Ατλαντικό, που μπορούσε να μεταφέρει **40.000** τηλεφωνήματα ταυτόχρονα, περίπου **δέκα φορές** όσα το τελευταίο χάλκινο.
- **Ραδιοκύματα:** το σήμα ταξιδεύει χωρίς καλώδιο, από κεραία σε κεραία. Ο **Μαρκόνι** πέρασε ασύρματο σήμα πάνω από τον Ατλαντικό το **1901**. Σήμερα στα ραδιοκύματα δουλεύουν το κινητό, το Wi-Fi, το ραδιόφωνο και οι δορυφόροι. Είναι η πιο ελεύθερη λύση, αλλά και η πιο ευάλωτη στον θόρυβο και στα εμπόδια.

*Δώδεκα οπτικές ίνες από καλώδιο τηλεπικοινωνιών. Το χρώμα του περιβλήματος βοηθά τον τεχνικό να ξεχωρίζει την καθεμιά. Στις άκρες, όπου το περίβλημα έχει αφαιρεθεί, φαίνεται η διάφανη γυάλινη ίνα. Ο συνδετήρας δείχνει πόσο λεπτές είναι.*

Στην πράξη, ένα μήνυμα από κινητό περνά από **όλα**: ραδιοκύματα ως την κεραία, οπτική ίνα ως το κέντρο της εταιρείας, και ξανά ραδιοκύματα ως το άλλο κινητό. Στην Ελλάδα το **2025**, το **88,7%** των νοικοκυριών είχε πρόσβαση στο διαδίκτυο από το σπίτι, και το **95%** όσων μπήκαν στο διαδίκτυο χρησιμοποίησε κινητό (ΕΛΣΤΑΤ).

## Ταχύτητα σύνδεσης

Η ταχύτητα μιας σύνδεσης μετριέται σε **bits ανά δευτερόλεπτο**: Mbps, δηλαδή εκατομμύρια bits το δευτερόλεπτο. Τα αρχεία όμως μετριούνται σε **bytes** (MB). **1 byte = 8 bits.**

**χρόνος (δευτερόλεπτα) = μέγεθος (MB) × 8 ÷ ταχύτητα (Mbps)**

> **Πρόσεχε**
>
> Το πιο συχνό λάθος: ξεχνάς το × 8. Μια σύνδεση 50 Mbps **δεν** κατεβάζει 50 MB το δευτερόλεπτο, αλλά $50 : 8 \approx 6$ MB. Το μικρό «b» στα Mbps είναι bits· το κεφαλαίο «B» στα MB είναι bytes.

> **Κλειδί**
>
> Κάθε επικοινωνία είναι **πηγή → πομπός → κανάλι → δέκτης → παραλήπτης**, και στο κανάλι υπάρχει πάντα **θόρυβος**. Ο πομπός **κωδικοποιεί** το μήνυμα και ο δέκτης το **αποκωδικοποιεί**. Τα σημερινά συστήματα κωδικοποιούν τα πάντα σε **bits** (0 και 1), γιατί το ψηφιακό σήμα αντέχει τον θόρυβο· κάθε bit παραπάνω διπλασιάζει τις επιλογές.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σύστημα:** πηγή, πομπός, κανάλι (με θόρυβο), δέκτης, παραλήπτης.
> - **Bits:** 1 bit = 2 επιλογές, 2 bits = 4, 3 bits = 8, 5 bits = 32.
> - **1 byte = 8 bits.** Χρόνος = MB × 8 ÷ Mbps.
> - **Μορς, 24 Μαΐου 1844:** τηλέγραφος. **Μαρκόνι, 1901:** ασύρματο σήμα στον Ατλαντικό. **TAT-8, 1988:** πρώτη οπτική ίνα στον Ατλαντικό.
> - **Ελλάδα 2025:** 88,7% των νοικοκυριών με διαδίκτυο στο σπίτι (ΕΛΣΤΑΤ).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Η εικονική επιχείρηση στέλνει τον κατάλογό της, ένα αρχείο 40 MB, σε ένα βιβλιοπωλείο. Πόσο κάνει να ανέβει με σύνδεση 20 Mbps;

1. Μετατρέπουμε τα bytes σε bits: $40 \cdot 8 = 320$, δηλαδή 320 Mb (megabits).
2. Διαιρούμε με την ταχύτητα: $320 : 20 = 16$.
3. Το αρχείο ανεβαίνει σε περίπου **16 δευτερόλεπτα**. Αν ξεχνούσες το × 8, θα έβγαζες 2 δευτερόλεπτα: οκτώ φορές λιγότερο από την αλήθεια.

### Παράδειγμα 2: Η φόρμα παραγγελίας στέλνει το χρώμα της μολυβοθήκης ως κωδικό σε bits. Σήμερα τα χρώματα είναι 6. Του χρόνου η επιχείρηση θέλει να φτάσει τα 12. Πόσα bits χρειάζεται τώρα, και πόσα του χρόνου;

1. Με $n$ bits γράφεις $2^n$ διαφορετικούς κωδικούς: 1 bit → 2, 2 bits → 4, 3 bits → 8, 4 bits → 16.
2. Για 6 χρώματα: 2 bits δίνουν μόνο 4, λίγα. **3 bits** δίνουν 8, αρκούν.
3. Για 12 χρώματα: 3 bits δίνουν 8, λίγα. **4 bits** δίνουν 16, αρκούν.
4. Αν η φόρμα φτιαχτεί από τώρα με 4 bits για το χρώμα, δεν θα χρειαστεί να αλλάξει του χρόνου. Ένα bit παραπάνω κοστίζει ελάχιστα· η αλλαγή ενός συστήματος που ήδη δουλεύει κοστίζει πολύ.

## Ερωτήσεις

1. Σε ένα σύστημα επικοινωνίας, τι κάνει ο **πομπός**;
   - Κωδικοποιεί το μήνυμα σε σήμα που ταξιδεύει
   - Αποκωδικοποιεί το σήμα πίσω σε μήνυμα
   - Μεταφέρει το σήμα από τη μια άκρη στην άλλη
   - Αλλοιώνει το σήμα όσο αυτό ταξιδεύει
2. Μιλάς στο κινητό και η φωνή του άλλου κόβεται όταν μπαίνεις σε τούνελ. Ποιο μέρος του συστήματος φταίει;
   - Το κανάλι, όπου το σήμα αδυνατίζει
   - Η πηγή, που μίλησε πολύ σιγά
   - Ο παραλήπτης, που δεν άκουσε προσεκτικά
   - Ο κώδικας, που άλλαξε μέσα στο τούνελ
3. Τι κοινό έχει ο κώδικας Μορς του 1844 με τα σημερινά ψηφιακά συστήματα;
   - Κωδικοποιεί με λίγες απλές καταστάσεις, όπως οι παλμοί
   - Χρησιμοποιεί ραδιοκύματα για να ταξιδέψει
   - Μεταδίδει τη φωνή όπως ακριβώς ακούγεται
   - Στέλνει ταυτόχρονα χιλιάδες μηνύματα
4. Πόσες διαφορετικές επιλογές ξεχωρίζεις με **4 bits**;
   - 16
   - 8
   - 4
   - 32
5. Γιατί το **ψηφιακό** σήμα αντέχει καλύτερα τον θόρυβο;
   - Ο δέκτης ξεχωρίζει μόνο αν ήρθε 0 ή 1
   - Ταξιδεύει πιο γρήγορα από το αναλογικό
   - Στο ψηφιακό κανάλι δεν υπάρχει θόρυβος
   - Χρειάζεται πάντα οπτική ίνα για να ταξιδέψει
6. Τι ταξιδεύει μέσα σε μια **οπτική ίνα**;
   - Φως, σε αναλαμπές που είναι τα bits
   - Ηλεκτρικό ρεύμα, όπως στον χαλκό
   - Ήχος, όπως στα κουτάκια με τον σπάγκο
   - Ραδιοκύματα, όπως στις κεραίες
7. Μια σύνδεση έχει ταχύτητα 80 Mbps. Περίπου πόσα **MB** κατεβάζει κάθε δευτερόλεπτο;
   - 10 MB
   - 80 MB
   - 640 MB
   - 8 MB
8. Τι έκανε το TAT-8 το 1988;
   - Ένωσε τις δύο ακτές του Ατλαντικού με οπτική ίνα
   - Έστειλε το πρώτο μήνυμα με τηλέγραφο Μορς
   - Πέρασε το πρώτο ασύρματο σήμα πάνω από τον ωκεανό
   - Ήταν ο πρώτος δορυφόρος τηλεπικοινωνιών

## Ασκήσεις

1. Πόσα bits έχει ένα byte;
2. Ένα μήνυμα από κινητό σε κινητό περνά και από ραδιοκύματα και από οπτικές ίνες. Γιατί δεν ταξιδεύει όλη τη διαδρομή με έναν τρόπο;
3. Η εικονική επιχείρηση φτιάχνει ένα βίντεο 300 MB για τις μολυβοθήκες της. Ο πίνακας δείχνει τις ταχύτητες ανεβάσματος τριών συνδέσεων.

   Ταχύτητες ανεβάσματος τριών συνδέσεων (στρογγυλά παραδείγματα, όχι μετρήσεις).

   | Σύνδεση | Ανέβασμα (Mbps) |
   | --- | --- |
   | Χάλκινη γραμμή του σχολείου | 4 |
   | Κινητό 4G | 20 |
   | Οπτική ίνα στο σπίτι ενός μαθητή | 200 |

   α) Πόσα megabits είναι το βίντεο;
   β) Πόσο κάνει να ανέβει από τη γραμμή του σχολείου;
   γ) Πόσο κάνει από την οπτική ίνα;
4. Η εικονική επιχείρηση παίρνει παραγγελίες από τηλέφωνο, μηνύματα και μια φόρμα στη σελίδα της. Δύο φορές έγινε λάθος: γράφτηκε «42» αντί για «24» από ένα τηλεφώνημα. Τι θα άλλαζες στο σύστημα παραγγελιών;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/technology/communication-technology
