# Έργο και ενέργεια

> Δύναμη χωρίς μετατόπιση δεν παράγει έργο.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/work-energy

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις έργο από δύναμη και μετατόπιση, και να αναγνωρίζεις πότε είναι μηδέν.
- Να υπολογίζεις κινητική και δυναμική ενέργεια.
- Να συνδέεις το έργο με τη μεταβολή της ενέργειας ενός σώματος.

## Στη φυσική, «δουλειά» σημαίνει κάτι στενό

Κρατάς μια βαριά τσάντα ακίνητος για δέκα λεπτά. Κουράζεσαι, ιδρώνεις, ο ώμος πονάει.

Το έργο της δύναμης που ασκείς στην τσάντα είναι **μηδέν**.

Αυτό δεν είναι παραξενιά της φυσικής, είναι ορισμός: μια δύναμη παράγει έργο μόνο όταν το σώμα στο οποίο ασκείται **μετατοπίζεται** στη διεύθυνσή της.

$$
W = F \cdot s
$$

Η μονάδα είναι το **Joule**: $1 \; \text{J} = 1 \; \text{N} \cdot 1 \; \text{m}$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πότε παράγεται έργο*

> **Κλειδί**
>
> Για να είναι το έργο διαφορετικό από μηδέν χρειάζονται **και τα δύο**:
>
> δύναμη **και** μετατόπιση **στη διεύθυνση της δύναμης**.
>
> Αν λείπει οποιοδήποτε από τα δύο, το έργο μηδενίζεται.

*Ο Ισραηλινός αρσιβαρίστας Εντουάρντο Μαρόν, το 1960. Όσο σηκώνει τη μπάρα, η δύναμή του έχει τη διεύθυνση της μετατόπισης και παράγει έργο. Μόλις την κρατήσει ακίνητη πάνω από το κεφάλι του, η μετατόπιση μηδενίζεται και μαζί της το έργο, όσο κι αν κουράζεται.*

## Ενέργεια: η ικανότητα να παραχθεί έργο

Το έργο δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι ο τρόπος με τον οποίο **μεταφέρεται ενέργεια** από το ένα σώμα στο άλλο.

Δύο μορφές ενέργειας μας απασχολούν εδώ:

**Κινητική** — την έχει κάθε σώμα που κινείται:

$$
K = \frac{1}{2} m \upsilon^2
$$

**Δυναμική βαρυτική** — την έχει κάθε σώμα που βρίσκεται σε ύψος $h$, μετρημένο από ένα επίπεδο αναφοράς, συνήθως το έδαφος:

$$
U = m \cdot g \cdot h
$$

Πρόσεξε το τετράγωνο στην κινητική: **διπλάσια ταχύτητα σημαίνει τετραπλάσια** κινητική ενέργεια. Αυτός είναι ο λόγος που τα όρια ταχύτητας δεν είναι διακοσμητικά — ένα αυτοκίνητο στα $100$ km/h έχει τετραπλάσια κινητική ενέργεια από το ίδιο αυτοκίνητο στα $50$.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύναμη κάθετη στην κίνηση δεν παράγει έργο.
>
> Όταν κουβαλάς μια τσάντα οριζόντια με σταθερή ταχύτητα, η δύναμη που ασκείς είναι **κατακόρυφη** ενώ η μετατόπιση είναι **οριζόντια**. Έργο μηδέν.
>
> Το ίδιο ισχύει για την κάθετη αντίδραση ενός δαπέδου σε ένα κιβώτιο που σύρεται: είναι πάντα κάθετη στην κίνηση.

> **Θυμήσου**
>
> Η **ισχύς** λέει πόσο **γρήγορα** παράγεται το έργο:
>
> $$
> P = \frac{W}{t}
> $$
>
> Μονάδα το **Watt**: $1 \; \text{W} = 1 \; \text{J/s}$.
>
> Δύο εργάτες που ανεβάζουν το ίδιο φορτίο στον ίδιο όροφο παράγουν το **ίδιο έργο**. Αυτός που το κάνει στον μισό χρόνο έχει διπλάσια ισχύ.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σπρώχνεις κιβώτιο με 40 N και το μετακινείς 3 m στη διεύθυνση της δύναμης. Πόσο έργο παρήγαγες;

1. $$
   W = F \cdot s = 40 \cdot 3
   $$
2. $$
   W = 120 \; \text{J}
   $$
3. Αν το ίδιο κιβώτιο το είχες σπρώξει με $40$ N χωρίς να μετακινηθεί, επειδή ήταν πολύ βαρύ, το έργο θα ήταν μηδέν.

### Παράδειγμα 2: Αυτοκίνητο 1000 kg κινείται με 20 m/s. Πόση κινητική ενέργεια έχει; Και στα 40 m/s;

1. $$
   K = \frac{1}{2} m \upsilon^2 = \frac{1}{2} \cdot 1000 \cdot 20^2
   $$
2. $$
   K = 500 \cdot 400 = 200\,000 \; \text{J} = 200 \; \text{kJ}
   $$
3. Στα $40$ m/s:
   $$
   K = 500 \cdot 1600 = 800 \; \text{kJ}
   $$
4. Διπλάσια ταχύτητα, **τετραπλάσια** ενέργεια — και τετραπλάσια απόσταση φρεναρίσματος, αφού τα φρένα πρέπει να απορροφήσουν όλη αυτή την ενέργεια.

   Αυτό είναι το πραγματικό νόημα των ορίων ταχύτητας.

### Παράδειγμα 3: Ανεβάζεις βιβλίο 2 kg από το πάτωμα σε ράφι ύψους 1,5 m. Πόσο έργο παράγεις και πόση ενέργεια απέκτησε το βιβλίο;

1. Η δύναμη που χρειάζεται για σταθερή ανύψωση ισούται με το βάρος:
   $$
   F = m \cdot g = 2 \cdot 10 = 20 \; \text{N}
   $$
2. $$
   W = F \cdot h = 20 \cdot 1{,}5 = 30 \; \text{J}
   $$
3. Η δυναμική ενέργεια που απέκτησε:
   $$
   U = m g h = 2 \cdot 10 \cdot 1{,}5 = 30 \; \text{J}
   $$
4. Ίδιος αριθμός, και δεν είναι σύμπτωση. Το έργο που παρήγαγες **μεταφέρθηκε** στο βιβλίο ως δυναμική ενέργεια.

   Αν το βιβλίο πέσει, αυτά τα $30$ J θα έχουν ξαναγίνει κινητική ενέργεια λίγο πριν φτάσει στο πάτωμα (αν αγνοήσουμε τον αέρα).

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια περίπτωση το έργο της δύναμης που ασκείς είναι μηδέν;
   - Κρατάς ακίνητη μια βαριά τσάντα
   - Σπρώχνεις κιβώτιο και το μετακινείς $2$ m
   - Ανεβάζεις ένα βιβλίο σε ράφι
   - Τραβάς έλκηθρο στο χιόνι
2. Δύναμη $25$ N μετακινεί σώμα κατά $4$ m στη διεύθυνσή της. Πόσο έργο παράγεται;
   - $100$ J
   - $29$ J
   - $6{,}25$ J
   - $100$ N
3. Αν η ταχύτητα ενός αυτοκινήτου διπλασιαστεί, τι γίνεται η κινητική του ενέργεια;
   - Τετραπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Μένει ίδια
   - Οκταπλασιάζεται
4. Σώμα μάζας $5$ kg βρίσκεται σε ύψος $4$ m. Πόση δυναμική ενέργεια έχει; ($g = 10$ N/kg)
   - $200$ J
   - $20$ J
   - $50$ J
   - $2$ J
5. Δύο εργάτες ανεβάζουν το ίδιο φορτίο στον ίδιο όροφο. Ο πρώτος σε $20$ s, ο δεύτερος σε $40$ s. Τι ισχύει;
   - Παράγουν το ίδιο έργο, αλλά ο πρώτος έχει διπλάσια ισχύ
   - Ο πρώτος παράγει διπλάσιο έργο
   - Ο δεύτερος παράγει περισσότερο έργο, γιατί κουράζεται περισσότερο
   - Έχουν την ίδια ισχύ
6. Σηκώνεις σακίδιο βάρους $50$ N σε ύψος $2$ m. Πόσο έργο έκανες;
   - $100$ J
   - $52$ J
   - $25$ J
   - $0$ J
7. Μπάλα μάζας $0{,}4$ kg κινείται με $10$ m/s. Πόση κινητική ενέργεια έχει;
   - $20$ J
   - $40$ J
   - $2$ J
   - $4$ J
8. Ανεβάζεις κιβώτιο βάρους $200$ N σε ύψος $3$ m μέσα σε $10$ s. Πόση είναι η μέση ισχύς σου;
   - $60$ W
   - $600$ W
   - $6000$ W
   - $20$ W

## Ασκήσεις

1. Δύναμη $30$ N μετακινεί καρότσι κατά $6$ m στη διεύθυνσή της. Πόσο έργο παράγεται;
2. Ένα μήλο $200$ g κρέμεται από κλαδί σε ύψος $3$ m, και μια καρύδα $1{,}5$ kg από φοίνικα σε ύψος $8$ m. Πόσες φορές μεγαλύτερη δυναμική ενέργεια έχει η καρύδα; ($g = 10$ N/kg)
3. Ανεβαίνεις τρέχοντας τις σκάλες από το ισόγειο ως τον τρίτο όροφο. Υπολόγισε περίπου πόση ισχύ αναπτύσσεις. Τη μάζα σου, το ύψος του ορόφου και τον χρόνο τα διαλέγεις εσύ. ($g = 10$ N/kg)
   α) Πόση δυναμική ενέργεια κερδίζεις;
   β) Πόση ισχύ αναπτύσσεις;
4. Θέλεις να ανεβάσεις ένα βαρέλι $50$ kg στην καρότσα ενός φορτηγού, σε ύψος $1{,}2$ m. Το σπρώχνεις πάνω σε μια ράμπα μήκους $4$ m, με δύναμη παράλληλη στη ράμπα και με σταθερή ταχύτητα. Οι τριβές είναι αμελητέες. Πόση δύναμη χρειάζεσαι; ($g = 10$ N/kg)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/work-energy
