# Πίεση — υδροστατική και ατμοσφαιρική

> Γιατί πονάνε τα αυτιά στο βάθος και στο αεροπλάνο.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/pressure-fluids

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις πίεση από δύναμη και εμβαδόν, και να εξηγείς γιατί το εμβαδόν μετράει.
- Να υπολογίζεις υδροστατική πίεση και να ξέρεις από τι εξαρτάται.
- Να ερμηνεύεις φαινόμενα της ατμοσφαιρικής πίεσης, από το καλαμάκι ως τα αυτιά στο αεροπλάνο.

## Γιατί το ίδιο βάρος άλλοτε βουλιάζει και άλλοτε όχι

Στο χιόνι βουλιάζεις. Με χιονοπέδιλα, στο ίδιο χιόνι, περπατάς.

Το βάρος σου δεν άλλαξε. Άλλαξε η **επιφάνεια** πάνω στην οποία μοιράζεται.

$$
p = \frac{F}{A}
$$

Η **πίεση** μετράει πόση δύναμη πέφτει σε κάθε τετραγωνικό μέτρο. Η μονάδα της είναι το **Pascal**: $1 \; \text{Pa} = 1 \; \text{N/m}^2$.

Μια πινέζα λειτουργεί με την ίδια λογική, αντίστροφα: σπρώχνεις με μέτρια δύναμη, αλλά η μύτη έχει ελάχιστο εμβαδόν, άρα η πίεση εκεί γίνεται τεράστια.

> **Κλειδί**
>
> Ίδια δύναμη σε **μικρότερη** επιφάνεια δίνει **μεγαλύτερη** πίεση.
>
> Γι' αυτό τα μαχαίρια ακονίζονται και οι πινέζες έχουν μύτη.
>
> Και ανάποδα: οι νταλίκες έχουν πολλές ρόδες, για να μοιράζεται το βάρος τους σε περισσότερο εμβαδόν και να μην καταστρέφεται ο δρόμος.

## Πίεση μέσα σε υγρό

Μέσα σε ένα υγρό, η πίεση οφείλεται στο βάρος του υγρού που βρίσκεται **από πάνω σου**:

$$
p = \rho \cdot g \cdot h
$$

όπου $\rho$ η πυκνότητα του υγρού, $g = 10$ N/kg και $h$ το **βάθος**. Αυτή η πίεση λέγεται **υδροστατική**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πίεση στο βάθος*

Τρία πράγματα αξίζει να προσέξεις σε αυτόν τον τύπο:

- Δεν εμφανίζεται το **σχήμα** του δοχείου ούτε η ποσότητα του υγρού. Σε μια λίμνη και σε έναν στενό σωλήνα, στο ίδιο βάθος, η πίεση είναι η ίδια.
- Η πίεση ασκείται **προς όλες τις κατευθύνσεις**, όχι μόνο προς τα κάτω.
- Στην ίδια οριζόντια στάθμη μέσα στο ίδιο υγρό, η πίεση είναι παντού ίδια — γι' αυτό τα «συγκοινωνούντα δοχεία» ισορροπούν στο ίδιο ύψος.

## Η πίεση μεταδίδεται: η αρχή του Pascal

Αν πιέσεις ένα κλειστό υγρό σε ένα σημείο, η αύξηση της πίεσης φτάνει **αμείωτη** σε κάθε σημείο του υγρού. Αυτή είναι η **αρχή του Pascal**.

Πάνω της στηρίζεται ο υδραυλικός γρύλος. Σπρώχνεις ένα μικρό έμβολο, και η ίδια πίεση δρα σε ένα μεγάλο έμβολο. Αφού $F = p \cdot A$, το μεγάλο έμβολο δέχεται τόσες φορές μεγαλύτερη δύναμη όσες φορές μεγαλύτερο είναι το εμβαδόν του.

Το τίμημα: για να ανέβει λίγο το μεγάλο έμβολο, το μικρό πρέπει να κατέβει πολύ.

*Μικρή υδραυλική πρέσα από τη συλλογή φυσικής ενός πανεπιστημίου στη Λυών. Αριστερά, ο μοχλός κινεί μια μικρή αντλία με στενό έμβολο. Ο σωλήνας φέρνει την πίεση στον γυάλινο κύλινδρο δεξιά, όπου ένα φαρδύ έμβολο σπρώχνει την κάτω πλάκα προς την πάνω. Ίδια πίεση σε πολύ μεγαλύτερο εμβαδόν δίνει πολύ μεγαλύτερη δύναμη.*

## Ατμοσφαιρική πίεση

Ζούμε στον πάτο ενός ωκεανού αέρα. Το βάρος του ασκεί πάνω μας πίεση περίπου

$$
p_{atm} \approx 101 \; \text{kPa}
$$

δηλαδή περίπου $10$ τόνοι ανά τετραγωνικό μέτρο. Δεν μας συνθλίβει επειδή η ίδια πίεση ασκείται και **μέσα** μας, προς όλες τις κατευθύνσεις.

Όταν πίνεις με καλαμάκι, δεν «τραβάς» το υγρό. Μειώνεις την πίεση μέσα στο καλαμάκι, και η ατμοσφαιρική πίεση **σπρώχνει** το υγρό προς τα πάνω.

> **Πρόσεχε**
>
> Πίεση και δύναμη δεν είναι το ίδιο μέγεθος.
>
> Η δύναμη μετριέται σε **Newton**, η πίεση σε **Pascal**.
>
> Μια μικρή δύναμη μπορεί να δώσει τεράστια πίεση αν η επιφάνεια είναι μικρή — αυτό ακριβώς κάνει μια βελόνα.

> **Θυμήσου**
>
> Πότε πονάνε τα αυτιά:
>
> **Στην κατάδυση:** το νερό από πάνω σου αυξάνει την πίεση, και κάθε $10$ μέτρα προσθέτουν περίπου μία ατμόσφαιρα.
>
> **Στο αεροπλάνο:** ανεβαίνοντας, η ατμοσφαιρική πίεση **πέφτει** και ο αέρας μέσα στο αυτί μένει σε υψηλότερη πίεση.
>
> Και στις δύο περιπτώσεις φταίει η **διαφορά** πίεσης στις δύο πλευρές του τυμπάνου, όχι η πίεση από μόνη της.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κιβώτιο βάρους 600 N στηρίζεται σε επιφάνεια 0,5 m². Πόση πίεση ασκεί;

1. $$
   p = \frac{F}{A} = \frac{600}{0{,}5}
   $$
2. $$
   p = 1200 \; \text{Pa}
   $$
3. Αν το ίδιο κιβώτιο ακουμπούσε μόνο σε $0{,}1$ m², η πίεση θα πενταπλασιαζόταν στα $6000$ Pa.

   Το βάρος όμως θα ήταν ακριβώς το ίδιο.

### Παράδειγμα 2: Πόση είναι η πίεση του νερού σε βάθος 20 m; (ρ = 1000 kg/m³, g = 10 N/kg)

1. $$
   p = \rho \cdot g \cdot h = 1000 \cdot 10 \cdot 20
   $$
2. $$
   p = 200\,000 \; \text{Pa} = 200 \; \text{kPa}
   $$
3. Αυτή είναι η πίεση **από το νερό**. Αν θέλουμε τη συνολική, προσθέτουμε την ατμοσφαιρική:
   $$
   200 + 101 = 301 \; \text{kPa}
   $$
4. **Χρήσιμος κανόνας:** κάθε $10$ μέτρα νερού προσθέτουν περίπου $100$ kPa, δηλαδή περίπου μία ατμόσφαιρα.

   Στα $20$ m ένας δύτης δέχεται περίπου τριπλάσια πίεση από αυτήν της επιφάνειας.

### Παράδειγμα 3: Δύο δοχεία, ένα στενό και ένα φαρδύ, έχουν νερό στο ίδιο ύψος. Πού είναι μεγαλύτερη η πίεση στον πυθμένα;

1. Ο πειρασμός είναι να πεις «στο φαρδύ, γιατί έχει περισσότερο νερό».
2. Ο τύπος όμως δεν περιέχει ποσότητα:
   $$
   p = \rho \cdot g \cdot h
   $$
3. Ίδιο υγρό, ίδιο ύψος, άρα **ίδια πίεση** στον πυθμένα.
4. Η συνολική **δύναμη** στον πυθμένα είναι όντως μεγαλύτερη στο φαρδύ δοχείο — γιατί το εμβαδόν είναι μεγαλύτερο.

   Πίεση και δύναμη απαντούν σε διαφορετικές ερωτήσεις, και εδώ φαίνεται καθαρά η διαφορά τους.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ένα κοφτερό μαχαίρι κόβει ευκολότερα από ένα στομωμένο, με την ίδια δύναμη;
   - Γιατί η μικρότερη επιφάνεια επαφής δίνει μεγαλύτερη πίεση
   - Γιατί η λεπτή κόψη ασκεί μεγαλύτερη δύναμη στο υλικό
   - Γιατί έχει μικρότερο βάρος και ελέγχεται καλύτερα
   - Γιατί το ατσάλι του γίνεται σκληρότερο με το ακόνισμα
2. Πόση είναι η πίεση του νερού σε βάθος $5$ m; ($\rho = 1000$ kg/m³, $g = 10$ N/kg)
   - $50\,000$ Pa
   - $5\,000$ Pa
   - $500\,000$ Pa
   - $15\,000$ Pa
3. Δύο δοχεία διαφορετικού σχήματος έχουν νερό στο ίδιο ύψος. Πού είναι μεγαλύτερη η πίεση στον πυθμένα;
   - Είναι ίδια και στα δύο
   - Στο φαρδύτερο, γιατί έχει περισσότερο νερό
   - Στο στενότερο, γιατί το νερό συμπιέζεται
   - Εξαρτάται από το υλικό του δοχείου
4. Όταν πίνεις με καλαμάκι, τι συμβαίνει στην πραγματικότητα;
   - Μειώνεις την πίεση μέσα του και η ατμοσφαιρική σπρώχνει το υγρό πάνω
   - Τραβάς το υγρό προς τα πάνω με τη δύναμη που ασκούν τα χείλη σου
   - Δημιουργείς κενό στο καλαμάκι, και το κενό έλκει το υγρό προς τα πάνω
   - Ζεσταίνεις τον αέρα μέσα στο καλαμάκι και το υγρό ανεβαίνει μαζί του
5. Ποια πρόταση είναι σωστή;
   - Μικρή δύναμη σε πολύ μικρή επιφάνεια μπορεί να δώσει τεράστια πίεση
   - Μεγάλη πίεση σημαίνει πάντα ότι ασκείται και μεγάλη δύναμη
   - Πίεση και δύναμη μετριούνται και τα δύο σε Newton
   - Η πίεση σε ένα υγρό ασκείται μόνο προς τα κάτω, προς τον πυθμένα
6. Ασκείς δύναμη $200$ N σε επιφάνεια $0{,}5$ m². Πόση πίεση ασκείς;
   - $400$ Pa
   - $100$ Pa
   - $200{,}5$ Pa
   - $0{,}0025$ Pa
7. Πώς σηκώνει ένας υδραυλικός γρύλος ολόκληρο αυτοκίνητο με μικρή δύναμη;
   - Η ίδια πίεση σε πολύ μεγαλύτερο έμβολο δίνει μεγαλύτερη δύναμη
   - Το λάδι του γρύλου πολλαπλασιάζει την ενέργεια που δίνεις με το χέρι
   - Το μεγάλο έμβολο είναι ελαφρύτερο από το μικρό
   - Η πίεση αυξάνεται καθώς μεταδίδεται μέσα στο λάδι
8. Σε ένα σημείο μέσα σε υγρό που ηρεμεί, προς ποιες κατευθύνσεις ασκείται η πίεση;
   - Προς όλες τις κατευθύνσεις, με την ίδια τιμή
   - Μόνο προς τα κάτω, από το βάρος του υγρού
   - Προς τα κάτω και προς τα πλάγια, αλλά όχι προς τα πάνω
   - Μόνο κάθετα προς τα τοιχώματα και τον πυθμένα

## Ασκήσεις

1. Βαλίτσα βάρους $240$ N ακουμπά στο πάτωμα σε επιφάνεια $0{,}06$ m². Πόση πίεση ασκεί;
2. Ένας δύτης κατεβαίνει από βάθος $3$ m σε βάθος $11$ m. Πόσο αυξάνεται η πίεση του νερού πάνω του; (πυκνότητα νερού $1000$ kg/m³, $g = 10$ N/kg)
3. Ο αέρας πιέζει από πάνω το διθέσιο θρανίο σου. Υπολόγισε περίπου πόση δύναμη ασκεί στην πάνω επιφάνειά του. Η ατμοσφαιρική πίεση είναι περίπου $101$ kPa· τις διαστάσεις του θρανίου τις διαλέγεις εσύ. ($g = 10$ N/kg)
   α) Πόση δύναμη ασκεί ο αέρας στο θρανίο;
   β) Πόση μάζα θα έπρεπε να έχει ένα φορτίο πάνω στο θρανίο, για να το πιέζει με την ίδια δύναμη;
4. Σε ποιο βάθος της θάλασσας η **συνολική** πίεση, του νερού και της ατμόσφαιρας μαζί, γίνεται διπλάσια από την ατμοσφαιρική; Πάρε πυκνότητα θαλασσινού νερού $1030$ kg/m³, $g = 10$ N/kg και ατμοσφαιρική πίεση $101$ kPa.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/pressure-fluids
