# Κινήσεις — ταχύτητα και μετατόπιση

> Απόσταση ή μετατόπιση; Η διαφορά αλλάζει την απάντηση.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/motion

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη διαδρομή από τη μετατόπιση και να ξέρεις πότε διαφέρουν.
- Να υπολογίζεις μέση ταχύτητα και να μετατρέπεις ανάμεσα σε m/s και km/h.
- Να εξηγείς γιατί κάθε κίνηση περιγράφεται πάντα ως προς κάποιο σύστημα αναφοράς.

## Πόσο περπάτησες και πόσο μακριά έφτασες

Βγαίνεις από το σπίτι, περπατάς $8$ μέτρα μέχρι το περίπτερο και γυρνάς $5$ μέτρα πίσω για να συναντήσεις έναν φίλο.

Πόσο περπάτησες; $13$ μέτρα.

Πόσο μακριά από το σπίτι βρίσκεσαι; $3$ μέτρα.

Οι δύο αριθμοί απαντούν σε **διαφορετικές** ερωτήσεις, και η φυσική τους δίνει διαφορετικά ονόματα: **διαδρομή** το πρώτο, **μετατόπιση** το δεύτερο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διαδρομή και μετατόπιση*

> **Κλειδί**
>
> Η **διαδρομή** μετράει πόσο δρόμο έκανες συνολικά. Δεν είναι ποτέ αρνητική και δεν ξεχνάει τίποτα.
>
> Η **μετατόπιση** μετράει μόνο πού κατέληξες σε σχέση με το πού ξεκίνησες. Έχει και κατεύθυνση, και μπορεί να είναι και μηδέν.
>
> Σε ευθεία γραμμή, χωρίς αλλαγή φοράς, οι δύο συμπίπτουν. Μόλις γυρίσεις πίσω, χωρίζουν δρόμους.

## Μέση ταχύτητα

$$
\upsilon = \frac{s}{t}
$$

Η ταχύτητα λέει **πόσο δρόμο ανά μονάδα χρόνου**. Στο SI μετριέται σε μέτρα ανά δευτερόλεπτο. Το σχολικό βιβλίο τη λέει, με τη διαδρομή στον αριθμητή, **μέση αριθμητική ταχύτητα**.

Προσοχή στη λέξη «μέση»: ένα αυτοκίνητο με μέση ταχύτητα $50$ km/h μπορεί να σταμάτησε δέκα λεπτά σε φανάρι και να έτρεξε με $90$ αλλού. Η μέση ταχύτητα δεν περιγράφει καμία στιγμή — περιγράφει ολόκληρο το ταξίδι.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα $60$ km/h **δεν** είναι $60$ m/s.
>
> $$
> 1 \; \text{km/h} = \frac{1000 \; \text{m}}{3600 \; \text{s}}
> $$
>
> Άρα από km/h σε m/s **διαιρείς με $3{,}6$**, και από m/s σε km/h **πολλαπλασιάζεις με $3{,}6$**.
>
> Τα $60$ km/h είναι περίπου $17$ m/s. Ο έλεγχος: ο αριθμός σε m/s βγαίνει πάντα **μικρότερος**.

## Ευθύγραμμη ομαλή κίνηση

Όταν κινείσαι σε ευθεία και η ταχύτητα δεν αλλάζει, η κίνηση λέγεται **ευθύγραμμη ομαλή** και ο δρόμος που κάνεις σε χρόνο $t$ βγαίνει με έναν πολλαπλασιασμό:

$$
s = \upsilon \cdot t
$$

Σε διάγραμμα θέσης–χρόνου αυτό δίνει **ευθεία γραμμή**: ίσα διαστήματα σε ίσους χρόνους. Όσο πιο απότομη η ευθεία, τόσο μεγαλύτερη η ταχύτητα.

*Διάγραμμα θέσης–χρόνου ευθύγραμμης ομαλής κίνησης: μια ευθεία γραμμή, που δείχνει τη θέση x να μεγαλώνει κατά ίσα διαστήματα σε ίσους χρόνους.*

> **Θυμήσου**
>
> Κάθε κίνηση περιγράφεται ως προς κάποιο **σύστημα αναφοράς**.
>
> Καθισμένος σε λεωφορείο που τρέχει, είσαι ακίνητος ως προς το λεωφορείο και κινείσαι με $50$ km/h ως προς τον δρόμο.
>
> Καμία από τις δύο περιγραφές δεν είναι λάθος. Απλώς η ερώτηση «κινείται;» είναι ελλιπής μέχρι να πεις **ως προς τι**.

*Τα αεροπλάνα της ιταλικής ακροβατικής ομάδας Frecce Tricolori πετούν σε σχηματισμό. Ως προς το έδαφος τρέχουν με εκατοντάδες km/h· ως προς το διπλανό τους μένουν σχεδόν ακίνητα, γι' αυτό ο σχηματισμός κρατά το σχήμα του. Ο χρωματιστός καπνός μένει πίσω στον αέρα και δείχνει τη διαδρομή τους.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποδηλάτης κάνει 900 m σε 3 λεπτά. Ποια είναι η μέση ταχύτητά του σε m/s και σε km/h;

1. Πρώτα οι μονάδες σε SI: $3$ λεπτά $= 180$ s.
2. $$
   \upsilon = \frac{900}{180} = 5 \; \text{m/s}
   $$
3. Σε km/h πολλαπλασιάζω με $3{,}6$:
   $$
   5 \times 3{,}6 = 18 \; \text{km/h}
   $$
4. **Έλεγχος λογικής:** $18$ km/h είναι άνετος ρυθμός ποδηλάτου. Αν είχα βγάλει $180$ km/h, θα έψαχνα το λάθος στις μονάδες.

### Παράδειγμα 2: Κολυμβητής διασχίζει πισίνα 25 m και γυρνάει πίσω, σε 50 s συνολικά. Βρες τη διαδρομή, τη μετατόπιση και τη μέση ταχύτητα.

1. **Διαδρομή:** $25 + 25 = 50$ m.
2. **Μετατόπιση:** κατέληξε εκεί που ξεκίνησε, άρα $0$ m.
3. **Μέση ταχύτητα** (με τη διαδρομή):
   $$
   \upsilon = \frac{50}{50} = 1 \; \text{m/s}
   $$
4. Αν αντί για τη διαδρομή χρησιμοποιούσες τη μετατόπιση, θα έβγαινε μηδέν — κι όμως ο κολυμβητής σαφώς κινήθηκε.

   Γι' αυτό η καθημερινή «ταχύτητα» υπολογίζεται από τη διαδρομή.

### Παράδειγμα 3: Αυτοκίνητο τρέχει με 72 km/h. Πόσα μέτρα διανύει σε 5 δευτερόλεπτα;

1. Μετατρέπω σε m/s, γιατί ο χρόνος δίνεται σε δευτερόλεπτα:
   $$
   72 : 3{,}6 = 20 \; \text{m/s}
   $$
2. $$
   s = \upsilon \cdot t = 20 \cdot 5 = 100 \; \text{m}
   $$
3. Εκατό μέτρα σε πέντε δευτερόλεπτα.
4. Αυτός ο υπολογισμός είναι η απόσταση **αντίδρασης** στην οδήγηση: όσο ο οδηγός σκέφτεται, το αυτοκίνητο συνεχίζει με σταθερή ταχύτητα.

   Με χρόνο αντίδρασης $1$ s, το αυτοκίνητο έχει ήδη κάνει $20$ μέτρα πριν πατηθεί το φρένο.

## Ερωτήσεις

1. Δρομέας κάνει έναν πλήρη γύρο σε στίβο $400$ m και σταματά εκεί που ξεκίνησε. Πόση είναι η μετατόπισή του;
   - $0$ m
   - $400$ m
   - $200$ m
   - $800$ m
2. Πόσα m/s είναι τα $90$ km/h;
   - $25$
   - $324$
   - $90$
   - $1{,}5$
3. Αυτοκίνητο διανύει $120$ km σε $2$ ώρες, με μια στάση $20$ λεπτών ανάμεσα. Ποια είναι η μέση ταχύτητά του;
   - $60$ km/h
   - $72$ km/h
   - $120$ km/h
   - $40$ km/h
4. Επιβάτης κάθεται ακίνητος σε τρένο που τρέχει με $80$ km/h. Ποια πρόταση είναι σωστή;
   - Είναι ακίνητος ως προς το τρένο και κινείται ως προς τις ράγες
   - Είναι ακίνητος, γιατί δεν περπατάει μέσα στο βαγόνι
   - Κινείται, γιατί το τρένο κινείται, και αυτό ισχύει για κάθε παρατηρητή
   - Η ερώτηση δεν έχει απάντηση, γιατί όλα κινούνται
5. Ποδηλάτης κινείται με σταθερή ταχύτητα $6$ m/s. Πόσο χρόνο χρειάζεται για $900$ m;
   - $150$ s
   - $5400$ s
   - $15$ s
   - $894$ s
6. Περπατάς $6$ m ευθεία μπροστά και μετά $2$ m πίσω, στην ίδια ευθεία. Πόση η διαδρομή και πόση η μετατόπιση;
   - Διαδρομή $8$ m, μετατόπιση $4$ m
   - Διαδρομή $4$ m, μετατόπιση $8$ m
   - Διαδρομή $8$ m, μετατόπιση $8$ m
   - Διαδρομή $4$ m, μετατόπιση $4$ m
7. Ποδηλάτης κινείται με σταθερή ταχύτητα $15$ km/h για $40$ λεπτά. Πόσο δρόμο κάνει;
   - $10$ km
   - $600$ km
   - $15$ km
   - $6$ km
8. Δύο κινητά, Α και Β, κάνουν ευθύγραμμη ομαλή κίνηση. Στο διάγραμμα θέσης–χρόνου η ευθεία του Α είναι πιο απότομη από την ευθεία του Β. Τι ισχύει;
   - Το Α έχει μεγαλύτερη ταχύτητα από το Β
   - Το Β έχει μεγαλύτερη ταχύτητα από το Α
   - Έχουν ίδια ταχύτητα, γιατί και οι δύο γραμμές είναι ευθείες
   - Το Α επιταχύνει, ενώ το Β κινείται με σταθερή ταχύτητα

## Ασκήσεις

1. Πόσα m/s είναι τα $54$ km/h;
2. Σκέιτερ διανύει $720$ m σε $2$ λεπτά. Ποια είναι η μέση ταχύτητά του σε m/s;
3. Από την Αθήνα ως τη Θεσσαλονίκη ο δρόμος είναι περίπου $500$ km. Υπολόγισε περίπου πόσο θα σου έπαιρνε να πας με τα πόδια. Πόσο γρήγορα περπατάς και πόσες ώρες τη μέρα, το διαλέγεις εσύ.
   α) Πόσες ώρες περπάτημα χρειάζεσαι συνολικά;
   β) Πόσες μέρες κρατά το ταξίδι;
4. Ποδηλάτισσα κάνει τα πρώτα $3$ km μιας ευθείας διαδρομής με σταθερή ταχύτητα $18$ km/h και τα επόμενα $3$ km με σταθερή ταχύτητα $36$ km/h.
   α) Πόσα λεπτά κρατάει το πρώτο και πόσα το δεύτερο κομμάτι;
   β) Ποια είναι η μέση ταχύτητά της σε όλη τη διαδρομή, σε km/h;
   γ) Πόση είναι αυτή η μέση ταχύτητα σε m/s, στρογγυλεμένη σε ακέραιο;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/motion
