# Θερμότητα και αλλαγές κατάστασης

> Γιατί η θερμοκρασία μένει σταθερή ενώ το πάγο λιώνει.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/heat-phase-changes

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη θερμότητα από τη θερμοκρασία.
- Να διαβάζεις ένα διάγραμμα θέρμανσης και να εξηγείς τα οριζόντια τμήματά του.
- Να ονομάζεις τις αλλαγές κατάστασης και να ξέρεις ποιες απορροφούν και ποιες εκλύουν ενέργεια.

## Το θερμόμετρο που δεν κουνιέται

Βάζεις παγάκια σε κατσαρόλα και ανάβεις το μάτι. Η θερμοκρασία ανεβαίνει ως τους $0\;^\circ$C — και μετά **κολλάει** εκεί, όσο ο πάγος λιώνει. Η κουζίνα δουλεύει, το θερμόμετρο δεν κουνιέται.

Πού πηγαίνει η ενέργεια;

## Θερμότητα και θερμοκρασία

Δύο έννοιες που η καθημερινή γλώσσα μπερδεύει:

|                 | Τι είναι                                                | Μονάδα        |
| --------------- | ------------------------------------------------------- | ------------- |
| **Θερμοκρασία** | πόσο γρήγορα κινούνται κατά μέσο όρο τα σωματίδια       | $^\circ$C ή K |
| **Θερμότητα**   | ενέργεια που **μεταφέρεται** λόγω διαφοράς θερμοκρασίας | J             |

Ένα φλιτζάνι τσάι στους $80\;^\circ$C έχει υψηλότερη θερμοκρασία από μια μπανιέρα στους $40\;^\circ$C. Η μπανιέρα όμως περιέχει πολύ περισσότερη θερμική ενέργεια, γιατί έχει πολύ περισσότερα σωματίδια.

> **Κλειδί**
>
> Από μόνη της, η θερμότητα ρέει **πάντα** από το θερμότερο προς το ψυχρότερο σώμα, μέχρι οι θερμοκρασίες να εξισωθούν. (Για το αντίθετο χρειάζεται μηχάνημα που καταναλώνει ενέργεια, όπως το ψυγείο.)
>
> Δεν υπάρχει «ροή κρύου». Το κρύο δεν είναι ουσία — είναι απλώς λιγότερη θερμική ενέργεια.
>
> Γι' αυτό το μπουφάν δεν σε ζεσταίνει: εμποδίζει τη δική σου θερμότητα να φύγει.

## Οι αλλαγές κατάστασης

| Από    | Σε     | Ονομασία                      | Ενέργεια |
| ------ | ------ | ----------------------------- | -------- |
| στερεό | υγρό   | τήξη                          | απορροφά |
| υγρό   | στερεό | πήξη                          | εκλύει   |
| υγρό   | αέριο  | εξαέρωση (εξάτμιση ή βρασμός) | απορροφά |
| αέριο  | υγρό   | υγροποίηση                    | εκλύει   |
| στερεό | αέριο  | εξάχνωση                      | απορροφά |
| αέριο  | στερεό | απόθεση                       | εκλύει   |

*Πάχνη σε φύλλα βατομουριάς. Τα λευκά κρυσταλλάκια σχηματίστηκαν μια κρύα νύχτα κατευθείαν από τους υδρατμούς του αέρα, χωρίς να γίνουν πρώτα σταγόνες νερό: αυτή είναι η απόθεση, από αέριο σε στερεό.*

Κάθε καθαρή ουσία έχει, σε δεδομένη πίεση, **σταθερό** σημείο τήξης και βρασμού. Για το νερό: $0\;^\circ$C και $100\;^\circ$C στην κανονική ατμοσφαιρική πίεση.

Το σημείο βρασμού αλλάζει με την πίεση. Στη χύτρα ταχύτητας η πίεση είναι μεγαλύτερη και το νερό βράζει γύρω στους $120\;^\circ$C, οπότε το φαγητό μαγειρεύεται γρηγορότερα. Στην κορυφή του Ολύμπου η πίεση είναι μικρότερη και το νερό βράζει γύρω στους $90\;^\circ$C.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα κιλό πάγου, από τους −20 στον ατμό*

## Γιατί κολλάει το θερμόμετρο

Στη διάρκεια μιας αλλαγής κατάστασης, η ενέργεια **δεν** χρησιμοποιείται για να επιταχύνει τα σωματίδια. Χρησιμοποιείται για να σπάσει τους δεσμούς που τα κρατούν στη θέση τους.

Τα μόρια του πάγου στους $0\;^\circ$C και τα μόρια του νερού στους $0\;^\circ$C κινούνται το **ίδιο** γρήγορα. Αυτό που άλλαξε είναι η διάταξή τους.

Και το αντίστροφο ισχύει: όταν το νερό παγώνει, η ίδια ενέργεια **αποδίδεται** πίσω στο περιβάλλον.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο **βρασμός** και η **εξάτμιση** δεν είναι το ίδιο.
>
> Ο βρασμός γίνεται σε **συγκεκριμένη θερμοκρασία** και σε όλη τη μάζα του υγρού.
>
> Η εξάτμιση γίνεται σε **οποιαδήποτε** θερμοκρασία και μόνο από την **επιφάνεια** — γι' αυτό στεγνώνουν τα ρούχα στη σκιά.

> **Θυμήσου**
>
> Το νερό χρειάζεται πολύ περισσότερη ενέργεια για να βράσει απ' ό,τι για να λιώσει: περίπου επτά φορές περισσότερη.
>
> Αυτό το βλέπεις στο διάγραμμα ως ένα πολύ πλατύτερο οριζόντιο κομμάτι.
>
> Πρακτική συνέπεια: το έγκαυμα από ατμό $100\;^\circ$C είναι πολύ χειρότερο από το έγκαυμα με βραστό νερό ίδιας θερμοκρασίας — ο ατμός αποδίδει και όλη αυτή την ενέργεια καθώς υγροποιείται πάνω στο δέρμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί η θερμοκρασία ενός ποτηριού με παγάκια μένει στους 0 °C ώσπου να λιώσουν όλα;

1. Η θερμότητα από το περιβάλλον μπαίνει συνεχώς στο ποτήρι.
2. Όσο υπάρχει πάγος, αυτή η ενέργεια δαπανάται στην **τήξη**: σπάει τους δεσμούς του κρυσταλλικού πλέγματος.
3. Επειδή δεν αυξάνεται η μέση ταχύτητα των μορίων, το θερμόμετρο δεν ανεβαίνει.
4. Μόλις λιώσει και το τελευταίο παγάκι, η ίδια ενέργεια αρχίζει πλέον να ανεβάζει τη θερμοκρασία — και το θερμόμετρο ξεκινά να κινείται.

   Γι' αυτό ένα ποτό με πάγο μένει παγωμένο πολύ περισσότερο από ένα απλώς κρύο ποτό.

### Παράδειγμα 2: Ένα θερμό μέταλλο ρίχνεται σε κρύο νερό. Τι συμβαίνει και πού σταματά;

1. Η θερμότητα ρέει από το θερμότερο, δηλαδή το μέταλλο, προς το ψυχρότερο, δηλαδή το νερό.
2. Το μέταλλο ψύχεται, το νερό θερμαίνεται.
3. Η ροή σταματά όταν οι δύο θερμοκρασίες **εξισωθούν**. Λέμε ότι το σύστημα έφτασε σε θερμική ισορροπία.
4. Η τελική θερμοκρασία δεν είναι ο μέσος όρος των δύο αρχικών: εξαρτάται και από τις μάζες και από το υλικό.

   Το νερό χρειάζεται πολλή ενέργεια για να ζεσταθεί. Αν λοιπόν οι μάζες δεν διαφέρουν πολύ, η τελική θερμοκρασία πέφτει πολύ πιο κοντά στην αρχική θερμοκρασία του νερού.

### Παράδειγμα 3: Γιατί ιδρώνουμε, και γιατί ο ιδρώτας δροσίζει;

1. Ο ιδρώτας είναι νερό στην επιφάνεια του δέρματος.
2. Για να **εξατμιστεί**, χρειάζεται ενέργεια — και την παίρνει από το πιο κοντινό διαθέσιμο σώμα: το δέρμα.
3. Το δέρμα χάνει ενέργεια, άρα ψύχεται.
4. Γι' αυτό η υγρασία κάνει τη ζέστη ανυπόφορη: όσο πιο γεμάτος με υδρατμούς είναι ο αέρας, τόσο πιο αργά εξατμίζεται ο ιδρώτας, και ο μηχανισμός ψύξης σχεδόν σταματά.

   Και γι' αυτό ο άνεμος δροσίζει — απομακρύνει τον υγρό αέρα και επιτρέπει σε νέα εξάτμιση να συνεχιστεί.

## Ερωτήσεις

1. Ενώ ο πάγος λιώνει, η θερμοκρασία μένει στους $0\;^\circ$C αν και δίνεται συνεχώς ενέργεια. Γιατί;
   - Η ενέργεια σπάει τους δεσμούς ανάμεσα στα μόρια
   - Γιατί ο πάγος δεν απορροφά ενέργεια
   - Γιατί το θερμόμετρο δεν μετράει σωστά στους $0\;^\circ$C
   - Γιατί το νερό που δημιουργείται ψύχει τον υπόλοιπο πάγο
2. Ποια πρόταση είναι σωστή;
   - Μια μπανιέρα στους $40\;^\circ$C περιέχει περισσότερη ενέργεια από ένα φλιτζάνι στους $80\;^\circ$C
   - Ό,τι έχει μεγαλύτερη θερμοκρασία έχει πάντα περισσότερη θερμότητα
   - Η θερμοκρασία μετριέται σε joule, όπως και η θερμότητα
   - Το κρύο ρέει από τα ψυχρά προς τα θερμά σώματα, μέχρι να εξισωθούν οι θερμοκρασίες
3. Πώς ονομάζεται η μετάβαση από αέρια σε υγρή κατάσταση;
   - Υγροποίηση
   - Εξάτμιση
   - Τήξη
   - Εξάχνωση
4. Τα ρούχα στεγνώνουν και στη σκιά, με θερμοκρασία $20\;^\circ$C. Πώς εξηγείται;
   - Η εξάτμιση γίνεται σε κάθε θερμοκρασία, από την επιφάνεια του υγρού
   - Το νερό βράζει και στους $20\;^\circ$C αν φυσάει αέρας
   - Το νερό απορροφάται σιγά σιγά μέσα στις ίνες του υφάσματος
   - Η υγρασία του αέρα τραβάει το νερό από το ύφασμα, σαν σφουγγάρι
5. Γιατί ο ατμός $100\;^\circ$C προκαλεί χειρότερο έγκαυμα από νερό $100\;^\circ$C;
   - Γιατί υγροποιείται στο δέρμα και δίνει επιπλέον την ενέργεια υγροποίησης
   - Γιατί ο ατμός έχει στην πραγματικότητα μεγαλύτερη θερμοκρασία από το νερό
   - Γιατί ο ατμός κινείται πιο γρήγορα και χτυπά το δέρμα με μεγαλύτερη δύναμη
   - Γιατί το δέρμα απορροφά τα αέρια καλύτερα από τα υγρά, και ο ατμός μπαίνει βαθιά
6. Γιατί ο ιδρώτας δροσίζει;
   - Γιατί η εξάτμιση παίρνει ενέργεια από το δέρμα
   - Γιατί ο ιδρώτας βγαίνει πιο κρύος από το δέρμα
   - Γιατί ο ιδρώτας μονώνει το δέρμα από τον ζεστό αέρα
   - Γιατί ανοίγουν οι πόροι και φεύγει ζεστός αέρας
7. Γιατί το φαγητό μαγειρεύεται γρηγορότερα στη χύτρα ταχύτητας;
   - Γιατί η αυξημένη πίεση ανεβάζει το σημείο βρασμού του νερού
   - Γιατί η χύτρα είναι μεταλλική και άγει καλύτερα τη θερμότητα
   - Γιατί μέσα της το νερό βράζει σε χαμηλότερη θερμοκρασία
   - Γιατί δεν φεύγει καθόλου ατμός, άρα δεν χάνεται νερό
8. Το διάγραμμα θέρμανσης του νερού έχει δύο οριζόντια τμήματα. Ποιο είναι το πλατύτερο;
   - Του βρασμού, όπου η θερμοκρασία μένει στους $100\;^\circ$C
   - Της τήξης, όπου η θερμοκρασία μένει στους $0\;^\circ$C
   - Της θέρμανσης του νερού από τους $0$ ως τους $100\;^\circ$C
   - Της θέρμανσης του υδρατμού πάνω από τους $100\;^\circ$C

## Ασκήσεις

1. Πώς ονομάζεται η μετάβαση από υγρή σε στερεή κατάσταση;
2. Μια νύχτα με παγετό, ένας αγρότης ψεκάζει νερό πάνω στις πορτοκαλιές, και το νερό παγώνει πάνω στα φρούτα. Όταν παγώνει, απορροφά ή αποδίδει ενέργεια, και ποιος την παίρνει;
3. Ρίχνεις λίγο οινόπνευμα στο χέρι σου και νιώθεις κρύο, αν και το μπουκάλι ήταν σε θερμοκρασία δωματίου. Ποια αλλαγή κατάστασης γίνεται, και από πού παίρνει ενέργεια;
4. Θερμαίνεις $0{,}5$ kg πάγου στους $0\;^\circ$C με μια εστία που δίνει την ίδια ενέργεια κάθε λεπτό. Στο διάγραμμα θέρμανσης, το οριζόντιο κομμάτι στους $0\;^\circ$C κρατάει $4$ λεπτά. Για να λιώσει $1$ kg πάγου χρειάζονται $334$ kJ, και για να γίνει ατμός $1$ kg νερού στους $100\;^\circ$C χρειάζονται $2260$ kJ. Περίπου πόσα λεπτά θα κρατήσει το οριζόντιο κομμάτι στους $100\;^\circ$C; (Αγνόησε τις απώλειες.)
5. Σε ένα θερμός ρίχνεις $200$ g νερό στους $40\;^\circ$C και $200$ g πάγο στους $0\;^\circ$C. Για να λιώσει $1$ kg πάγου στους $0\;^\circ$C χρειάζονται $334$ kJ, και για να αλλάξει κατά $1\;^\circ$C η θερμοκρασία $1$ kg νερού χρειάζονται $4{,}2$ kJ. Θεώρησε ότι το θερμός δεν αφήνει θερμότητα να μπει ή να βγει.
   α) Ένας φίλος λέει ότι στο τέλος όλα θα είναι νερό στους $20\;^\circ$C, στη μέση. Τι θα βρεις στην πραγματικότητα;
   β) Πόση έπρεπε να είναι τουλάχιστον η αρχική θερμοκρασία του νερού, ώστε να λιώσει όλος ο πάγος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/heat-phase-changes
