# Δυνάμεις — τι είναι και τι κάνουν

> Αλλάζουν την κίνηση ή το σχήμα. Τίποτα άλλο.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/forces-intro

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις μια δύναμη με μέτρο, κατεύθυνση και σημείο εφαρμογής.
- Να βρίσκεις τη συνισταμένη δύο δυνάμεων στην ίδια ευθεία.
- Να εξηγείς γιατί μηδενική συνισταμένη δεν σημαίνει ακινησία.

## Μια δύναμη κάνει ακριβώς δύο πράγματα

Αλλάζει την **κίνηση** ενός σώματος, ή αλλάζει το **σχήμα** του. Τίποτα άλλο.

Σπρώχνεις ένα καρότσι: ξεκινά να κινείται. Πατάς ένα μπαλάκι: παραμορφώνεται. Φρενάρεις ένα ποδήλατο: επιβραδύνει.

Και οι τρεις περιπτώσεις είναι το ίδιο πράγμα, ειδωμένο αλλιώς.

> **Πρόσεχε**
>
> Η δύναμη δεν είναι κάτι που ένα σώμα **έχει**. Είναι κάτι που ένα σώμα **ασκεί σε άλλο**.
>
> Δεν λέμε «αυτή η μπάλα έχει δύναμη». Λέμε «το πόδι ασκεί δύναμη στην μπάλα».
>
> Κάθε δύναμη έχει πάντα δύο ονόματα: ποιος την ασκεί και σε ποιον.

## Τρία στοιχεία, και μια μονάδα

Για να περιγράψεις μια δύναμη χρειάζεσαι:

1. **Μέτρο** — πόσο μεγάλη, σε Newton (N)
2. **Κατεύθυνση** — προς τα πού
3. **Σημείο εφαρμογής** — πού ακριβώς ασκείται

Γι' αυτό σχεδιάζεται σαν **βέλος**: το μήκος δείχνει το μέτρο, η μύτη την κατεύθυνση, η αρχή το σημείο εφαρμογής.

Ένα Newton είναι περίπου η δύναμη που χρειάζεται για να κρατήσεις ένα μήλο $100$ g. Δεν είναι μεγάλο νούμερο — γι' αυτό τα βάρη σε Newton βγαίνουν δεκαπλάσια από τα κιλά.

## Είδη δυνάμεων

**Με επαφή:** σπρώξιμο, τράβηγμα, τριβή, αντίσταση του αέρα.

**Από απόσταση:** βαρύτητα, μαγνητική, ηλεκτρική. Δρουν χωρίς να ακουμπάει τίποτα.

Η **βαρύτητα** είναι η πιο οικεία: η Γη τραβάει κάθε σώμα προς το κέντρο της. Αυτή η δύναμη λέγεται **βάρος**.

$$
B = m \cdot g
$$

## Συνισταμένη

Σπάνια ασκείται μία μόνο δύναμη. Το αποτέλεσμα κρίνεται από τη **συνισταμένη** — τη μία δύναμη που θα έκανε τη δουλειά όλων μαζί.

*Διελκυστίνδα στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1904, στο Σεντ Λούις των ΗΠΑ· η μία από τις δύο ομάδες ήταν ελληνική. Κάθε ομάδα τραβάει το σχοινί προς τη μεριά της. Όσο τραβούν εξίσου, το σχοινί δεν κουνιέται· κερδίζει η ομάδα που τραβάει δυνατότερα, γιατί αυτό που κρίνει είναι η διαφορά των δύο δυνάμεων.*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Διελκυστίνδα*

Για δυνάμεις στην **ίδια ευθεία**:

- **ίδια κατεύθυνση** → τις προσθέτεις
- **αντίθετη κατεύθυνση** → τις αφαιρείς, και η συνισταμένη έχει την κατεύθυνση της μεγαλύτερης

> **Κλειδί**
>
> Συνισταμένη μηδέν **δεν** σημαίνει ακινησία. Σημαίνει ότι η κίνηση **δεν αλλάζει**.
>
> Ένα αυτοκίνητο που τρέχει με σταθερά $90$ km/h σε ίσιο δρόμο έχει συνισταμένη μηδέν: η δύναμη του κινητήρα εξισορροπείται από τριβές και αντίσταση αέρα.
>
> Ακίνητο και σταθερή ταχύτητα είναι, για τη Φυσική, η **ίδια** κατάσταση: καμία αλλαγή. Αυτό λέγεται **ισορροπία**.

## Τριβή

Η τριβή αντιστέκεται στο **γλίστρημα** δύο επιφανειών τη μία πάνω στην άλλη — ή στην προσπάθεια για γλίστρημα.

Την κατηγορούμε συχνά, αλλά χωρίς αυτήν δεν θα μπορούσες ούτε να περπατήσεις: το πόδι σου σπρώχνει το έδαφος πίσω, και η τριβή, που δεν το αφήνει να γλιστρήσει, σε σπρώχνει μπροστά. Εδώ η τριβή δεν φρενάρει την κίνησή σου — την κάνει δυνατή.

> **Θυμήσου**
>
> Η τριβή εξαρτάται από **τι είδους επιφάνειες** τρίβονται και από **πόσο πιέζονται** μεταξύ τους.
>
> Δεν εξαρτάται από το εμβαδόν επαφής — ένα τούβλο σέρνεται με την ίδια δυσκολία, είτε το ακουμπήσεις στη φαρδιά είτε στη στενή πλευρά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο παιδιά σπρώχνουν ένα κιβώτιο προς τα δεξιά με 40 N και 25 N. Η τριβή αντιστέκεται με 30 N. Συνισταμένη;

*Κιβώτιο με δύο δυνάμεις προς τα δεξιά, 40 N και 25 N, και την τριβή 30 N προς τα αριστερά.*

1. Ομαδοποιώ κατά κατεύθυνση. Προς τα δεξιά:

   $40 + 25 = 65 \text{ N}$
2. Προς τα αριστερά (τριβή): $30$ N.
3. Αφαιρώ, γιατί είναι αντίθετες:

   $65 - 30 = 35 \text{ N}$
4. Συνισταμένη $35$ N **προς τα δεξιά**.

   Η κατεύθυνση είναι μέρος της απάντησης. «$35$ N» σκέτο δεν περιγράφει δύναμη.

### Παράδειγμα 2: Ένα βιβλίο μάζας 0,5 kg είναι ακίνητο πάνω σε τραπέζι. Ποιες δυνάμεις ασκούνται και πόσο είναι η συνισταμένη;

1. **Το βάρος**, προς τα κάτω:

   $B = 0{,}5 \times 10 = 5 \text{ N}$
2. **Η δύναμη από το τραπέζι**, προς τα πάνω. Το τραπέζι σπρώχνει το βιβλίο.
3. Το βιβλίο είναι ακίνητο, άρα η συνισταμένη είναι **μηδέν**. Επομένως η δύναμη του τραπεζιού είναι κι αυτή $5$ N, προς τα πάνω.
4. **Το σημείο που ξενίζει:** το τραπέζι δεν είναι ζωντανό, πώς «σπρώχνει»;

   Παραμορφώνεται ελάχιστα κάτω από το βιβλίο — σαν ένα πολύ σκληρό ελατήριο — και σπρώχνει πίσω. Αν δεν το έκανε, το βιβλίο θα έπεφτε μέσα από το τραπέζι.

### Παράδειγμα 3: Αλεξιπτωτιστής πέφτει με σταθερή ταχύτητα. Βάρος 800 N. Πόση είναι η αντίσταση του αέρα;

1. «Σταθερή ταχύτητα» σημαίνει ότι η κίνηση **δεν αλλάζει**, άρα συνισταμένη μηδέν.
2. Οι δυνάμεις είναι δύο: βάρος $800$ N κάτω, αντίσταση αέρα $F$ πάνω.
3. $F - 800 = 0 \;\Rightarrow\; F = 800 \text{ N}$
4. **Το αντιδιαισθητικό:** πέφτει, αλλά δεν επιταχύνεται. Η κίνηση δεν χρειάζεται δύναμη — η **αλλαγή** της χρειάζεται.

   Στην αρχή του άλματος η αντίσταση ήταν μικρή και ο αλεξιπτωτιστής επιτάχυνε. Όσο ανέβαινε η ταχύτητα, ανέβαινε και η αντίσταση, ώσπου έφτασε τα $800$ N. Από εκεί και πέρα, σταθερή ταχύτητα.

## Ερωτήσεις

1. Τι μπορεί να κάνει μια δύναμη σε ένα σώμα;
   - Να αλλάξει την κίνησή του ή το σχήμα του
   - Να αυξήσει τη μάζα του
   - Να το κάνει να κινείται για πάντα χωρίς τίποτα άλλο
   - Να αλλάξει την πυκνότητά του μόνιμα
2. Σε ένα σώμα ασκούνται $50$ N προς τα δεξιά και $80$ N προς τα αριστερά. Ποια είναι η συνισταμένη;
   - $30$ N προς τα αριστερά
   - $130$ N προς τα αριστερά
   - $30$ N προς τα δεξιά
   - $0$ N
3. Ένα φορτηγό κινείται με σταθερή ταχύτητα $60$ km/h σε ευθύ δρόμο. Τι ισχύει για τη συνισταμένη των δυνάμεων;
   - Είναι μηδέν
   - Είναι προς τα εμπρός, αλλιώς δεν θα κινούνταν
   - Είναι ίση με το βάρος του
   - Μεταβάλλεται συνεχώς
4. Πόσο είναι το βάρος ενός σώματος μάζας $3$ kg στη Γη (με $g = 10$ N/kg);
   - $30$ N
   - $3$ N
   - $0{,}3$ N
   - $3$ kg
5. Ένα ασανσέρ με βάρος $6000$ N **ανεβαίνει** με σταθερή ταχύτητα. Πόση δύναμη ασκεί το συρματόσχοινο που το τραβάει; (Αγνόησε τις τριβές.)
   - $6000$ N προς τα πάνω
   - Περισσότερο από $6000$ N, αφού το ασανσέρ ανεβαίνει
   - Μηδέν, αφού η ταχύτητα δεν αλλάζει
   - $12000$ N, για να εξουδετερώσει το βάρος και να το ανεβάσει
6. Ένα φωτιστικό κρέμεται ακίνητο από ένα σχοινί στο ταβάνι. Ποιες δυνάμεις ασκούνται πάνω του;
   - Το βάρος του προς τα κάτω και η δύναμη από το σχοινί προς τα πάνω
   - Καμία· αφού το φωτιστικό δεν κινείται, δεν ασκείται πάνω του δύναμη
   - Μόνο το βάρος του, γιατί το σχοινί απλώς το κρατάει χωρίς δύναμη
   - Μόνο η δύναμη από το σχοινί, γιατί το βάρος χάνεται όταν κάτι κρέμεται
7. Τι μετράει το νιούτον (N);
   - Δύναμη — ένα μήλο $100$ g έχει βάρος περίπου $1$ N
   - Μάζα — ένα νιούτον είναι όση ύλη έχει ένα κιλό
   - Ενέργεια — όση χρειάζεσαι για να σηκώσεις ένα κιλό
   - Ταχύτητα — πόσο γρήγορα κινείται ένα σώμα
8. Σε τι διαφέρει η μάζα από το βάρος;
   - Η μάζα (kg) δεν αλλάζει· το βάρος (N) είναι δύναμη και αλλάζει με τη βαρύτητα
   - Είναι το ίδιο πράγμα με άλλο όνομα, και τα δύο μετριούνται σε kg παντού
   - Η μάζα είναι δύναμη σε N, ενώ το βάρος είναι η ποσότητα ύλης σε kg και δεν αλλάζει
   - Το βάρος μετριέται σε kg και δεν αλλάζει, ενώ η μάζα αλλάζει στη Σελήνη

## Ασκήσεις

1. Ένα σώμα ζυγίζει $45$ N στη Γη, με $g = 10$ N/kg. Πόση είναι η μάζα του;
2. Σπρώχνεις ένα κιβώτιο προς τα δεξιά με $60$ N και ο φίλος σου βοηθά με $45$ N προς την ίδια μεριά. Η συνισταμένη βγαίνει $25$ N προς τα δεξιά. Πόση είναι η τριβή;
3. Ένα αυτοκίνητο κινείται με σταθερή ταχύτητα σε ευθύ δρόμο και η μηχανή του σπρώχνει με $2500$ N. Πόση είναι η συνολική αντίσταση (τριβή και αέρας);
4. Ένα κιβώτιο σέρνεται στο πάτωμα προς τα δεξιά με σταθερή ταχύτητα. Η Άννα το τραβάει προς τα δεξιά με $70$ N, ο Πέτρος το σπρώχνει κι αυτός προς τα δεξιά, και η τριβή είναι $110$ N.
   *Κιβώτιο στο πάτωμα με δύο δυνάμεις προς τα δεξιά, F₁ = 70 N και F₂, και την τριβή T = 110 N προς τα αριστερά.*
   α) Με πόση δύναμη σπρώχνει ο Πέτρος;
   β) Ο Πέτρος σταματά να σπρώχνει και η τριβή μένει $110$ N. Πόση είναι τώρα η συνισταμένη, και τι παθαίνει η κίνηση;
5. Ένας αλεξιπτωτιστής με τον εξοπλισμό του ζυγίζει $800$ N. Με ανοιχτό το αλεξίπτωτο, η αντίσταση του αέρα είναι $200$ N όταν πέφτει με $2$ m/s, και μεγαλώνει με το τετράγωνο της ταχύτητας: σε διπλάσια ταχύτητα γίνεται τετραπλάσια, σε τριπλάσια εννιαπλάσια. Το αλεξίπτωτο είναι ανοιχτό από την αρχή. Αγνόησε κάθε άλλη δύναμη εκτός από το βάρος και την αντίσταση του αέρα.
   α) Με ποια σταθερή ταχύτητα θα κατεβαίνει τελικά;
   β) Σε ένα διπλό άλμα, δύο άνθρωποι με τον εξοπλισμό τους ζυγίζουν μαζί $1800$ N και κρέμονται από αλεξίπτωτο ίδιο με το πρώτο. Με ποια σταθερή ταχύτητα κατεβαίνουν;
   γ) Στο διπλό άλμα, πόση είναι η συνισταμένη τη στιγμή που η ταχύτητα είναι $4$ m/s;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/forces-intro
