# Δυνάμεις και ισορροπία

> Συνισταμένη μηδέν δεν σημαίνει ακίνητο.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/forces-equilibrium

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τη συνισταμένη δυνάμεων που βρίσκονται στην ίδια ευθεία.
- Να αναγνωρίζεις πότε ένα σώμα ισορροπεί, ακόμη κι όταν κινείται.
- Να σχεδιάζεις τις δυνάμεις που ασκούνται σε ένα σώμα και να ελέγχεις αν αλληλοαναιρούνται.

## Ισορροπία δεν σημαίνει ακινησία

Ένα αλεξίπτωτο κατεβαίνει με σταθερή ταχύτητα $5$ m/s. Κινείται συνεχώς — κι όμως, στη γλώσσα της φυσικής, **ισορροπεί**.

Ο λόγος: η [συνισταμένη](/el/gym-b/physics/forces-intro) των δυνάμεων πάνω του είναι μηδέν. Το βάρος το τραβάει κάτω, η αντίσταση του αέρα το κρατάει πάνω, και οι δύο έχουν ίσο μέτρο.

Ισορροπία σημαίνει ότι **τίποτα δεν αλλάζει** στην κίνηση: ούτε το μέτρο της ταχύτητας ούτε η κατεύθυνσή της. Και η ακινησία είναι απλώς η ειδική περίπτωση όπου η ταχύτητα είναι μηδέν.

*Αλεξιπτωτιστής με στρογγυλό αλεξίπτωτο. Ο φαρδύς θόλος δέχεται μεγάλη αντίσταση από τον αέρα, που μεγάλωσε όσο ανέβαινε η ταχύτητα, ώσπου έγινε ίση με το βάρος. Από εκεί και πέρα ο αλεξιπτωτιστής κατεβαίνει με σταθερή ταχύτητα: κινείται, αλλά ισορροπεί.*

## Δυνάμεις στην ίδια ευθεία

Όταν οι δυνάμεις είναι στην ίδια ευθεία, η συνισταμένη βγαίνει με πρόσθεση και αφαίρεση:

- **Ίδια κατεύθυνση:** τα μέτρα προστίθενται.
- **Αντίθετη κατεύθυνση:** αφαιρούνται, και η συνισταμένη έχει την κατεύθυνση της μεγαλύτερης.

$$
\Sigma F = F_1 - F_2
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τέσσερις καταστάσεις, ένα ερώτημα*

> **Κλειδί**
>
> Το κριτήριο της ισορροπίας είναι ένα:
>
> $$
> \Sigma F = 0
> $$
>
> Αν ισχύει, το σώμα ή είναι **ακίνητο** ή κινείται με **σταθερή ταχύτητα σε ευθεία**. Αν δεν ισχύει, η ταχύτητα αλλάζει.

## Οι δυνάμεις που ξεχνιούνται

Σε κάθε σώμα που ακουμπά σε επιφάνεια υπάρχουν σχεδόν πάντα:

| Δύναμη               | Από ποιον     | Κατεύθυνση                                          |
| -------------------- | ------------- | --------------------------------------------------- |
| Βάρος $B$            | τη Γη         | κατακόρυφα προς τα κάτω                             |
| Κάθετη αντίδραση $N$ | την επιφάνεια | κάθετα στην επιφάνεια                               |
| Τριβή $T$            | την επιφάνεια | αντίθετα στην κίνηση (ή σε αυτήν που πάει να γίνει) |

Η **κάθετη αντίδραση** είναι αυτή που ξεχνιέται περισσότερο. Χωρίς αυτήν, τίποτα δεν θα στεκόταν πάνω σε τραπέζι.

> **Πρόσεχε**
>
> Μια δύναμη δεν «εξαφανίζεται» όταν εξουδετερώνεται.
>
> Στο βιβλίο πάνω στο τραπέζι, το βάρος **δεν** έπαψε να υπάρχει. Απλώς η κάθετη αντίδραση το αντισταθμίζει.
>
> Η απόδειξη: τράβα απότομα το τραπέζι. Το βιβλίο πέφτει αμέσως, γιατί το βάρος ήταν εκεί όλη την ώρα.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς ελέγχεις αν ένα σώμα ισορροπεί:
>
> 1. Σχεδίασε **όλες** τις δυνάμεις πάνω στο σώμα — και μόνο αυτές που ασκούνται **σε αυτό**.
> 2. Πρόσθεσε ξεχωριστά τις οριζόντιες και ξεχωριστά τις κατακόρυφες.
> 3. Αν και τα δύο αθροίσματα βγουν μηδέν, ισορροπεί.
>
> Το βήμα 1 είναι το κρίσιμο: δυνάμεις που ασκεί το σώμα σε **άλλα** σώματα δεν μπαίνουν στο σχήμα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε κιβώτιο ασκούνται 50 N προς τα δεξιά και 30 N προς τα αριστερά. Ποια η συνισταμένη;

*Κιβώτιο με δύναμη 50 N προς τα δεξιά και 30 N προς τα αριστερά.*

1. Οι δυνάμεις είναι στην ίδια ευθεία με **αντίθετες** κατευθύνσεις, άρα αφαιρώ:
   $$
   \Sigma F = 50 - 30 = 20 \; \text{N}
   $$
2. Η κατεύθυνση είναι αυτή της μεγαλύτερης, δηλαδή **προς τα δεξιά**.
3. Το κιβώτιο δεν ισορροπεί: επιταχύνει προς τα δεξιά.

### Παράδειγμα 2: Λάμπα 8 kg κρέμεται ακίνητη από συρματόσχοινο. Πόση δύναμη ασκεί το σχοινί; (g = 10 N/kg)

1. Πρώτα το βάρος:
   $$
   B = m \cdot g = 8 \cdot 10 = 80 \; \text{N}
   $$
2. Η λάμπα είναι **ακίνητη**, άρα ισορροπεί: η συνισταμένη είναι μηδέν.
3. Οι μόνες δυνάμεις είναι το βάρος προς τα κάτω και η δύναμη $F$ του σχοινιού προς τα πάνω:
   $$
   F - B = 0 \Rightarrow F = 80 \; \text{N}
   $$
4. Αν το σχοινί άντεχε μόνο $70$ N, θα έσπαγε — κι αυτός είναι ο λόγος που τα σχοινιά έχουν πάντα δηλωμένο όριο.

### Παράδειγμα 3: Αυτοκίνητο κινείται με σταθερή ταχύτητα 90 km/h. Τι ισχύει για τις δυνάμεις πάνω του;

1. Σταθερή ταχύτητα σε ευθεία σημαίνει **ισορροπία**, όσο γρήγορα κι αν κινείται.
2. Άρα η συνισταμένη είναι μηδέν: η δύναμη του κινητήρα ισούται με το άθροισμα τριβών και αντίστασης του αέρα.
3. Το ότι ο κινητήρας δουλεύει δεν σημαίνει ότι υπερισχύει. Δουλεύει ακριβώς όσο χρειάζεται για να **αντισταθμίζει** τις αντιστάσεις.
4. Γι' αυτό ένα αυτοκίνητο δεν επιταχύνει για πάντα: όσο μεγαλώνει η ταχύτητα, μεγαλώνει και η αντίσταση του αέρα, και σε κάποιο σημείο εξισώνεται με τη μεγαλύτερη δύναμη που μπορεί να δώσει ο κινητήρας.

   Εκεί βρίσκεται η μέγιστη ταχύτητα του οχήματος.

## Ερωτήσεις

1. Σε σώμα ασκούνται δύο δυνάμεις στην ίδια ευθεία: $70$ N προς τα δεξιά και $25$ N προς τα αριστερά. Ποια είναι η συνισταμένη;
   - $45$ N προς τα δεξιά
   - $95$ N προς τα δεξιά
   - $45$ N προς τα αριστερά
   - $0$ N
2. Ποιο από τα παρακάτω σώματα **δεν** ισορροπεί;
   - Μπάλα που μόλις κλωτσήθηκε και επιταχύνει
   - Αλεξιπτωτιστής που κατεβαίνει με σταθερή ταχύτητα
   - Βιβλίο ακίνητο πάνω σε τραπέζι
   - Τρένο που κινείται ευθύγραμμα με σταθερά $80$ km/h
3. Βιβλίο βάρους $15$ N είναι ακίνητο σε τραπέζι. Πόση δύναμη ασκεί το τραπέζι στο βιβλίο;
   - $15$ N προς τα πάνω
   - $0$ N — το τραπέζι απλώς το στηρίζει
   - $30$ N προς τα πάνω
   - $15$ N προς τα κάτω
4. Κιβώτιο σύρεται με σταθερή ταχύτητα ενώ ασκείται δύναμη $60$ N. Πόση είναι η τριβή;
   - $60$ N
   - Μικρότερη από $60$ N, αλλιώς δεν θα κινούνταν
   - $0$ N
   - $120$ N
5. Πόσο είναι το βάρος σώματος μάζας $12$ kg, με $g = 10$ N/kg;
   - $120$ N
   - $12$ N
   - $1{,}2$ N
   - $12$ kg
6. Κουτί γλιστράει προς τα δεξιά σε πάτωμα. Πάνω του ασκούνται οριζόντια $30$ N και $10$ N προς τα δεξιά και $40$ N προς τα αριστερά. Τι κάνει το κουτί;
   - Συνεχίζει προς τα δεξιά με σταθερή ταχύτητα
   - Σταματά αμέσως, γιατί η συνισταμένη είναι μηδέν
   - Επιταχύνει προς τα δεξιά, γιατί κινείται προς τα δεξιά
   - Επιβραδύνει, γιατί η δύναμη των $40$ N είναι η μεγαλύτερη
7. Γερανός ανεβάζει φορτίο βάρους $2000$ N με **σταθερή** ταχύτητα. Πόση δύναμη ασκεί το συρματόσχοινο στο φορτίο;
   - $2000$ N
   - Περισσότερο από $2000$ N, αλλιώς το φορτίο δεν θα ανέβαινε
   - Λιγότερο από $2000$ N, γιατί το φορτίο ήδη κινείται
   - $0$ N, γιατί το φορτίο ισορροπεί
8. Βιβλίο είναι ακίνητο πάνω σε οριζόντιο τραπέζι. Ποιες δυνάμεις μπαίνουν στο σχήμα δυνάμεων **του βιβλίου**;
   - Το βάρος του και η κάθετη αντίδραση του τραπεζιού
   - Το βάρος του και η δύναμη που ασκεί το βιβλίο στο τραπέζι
   - Μόνο το βάρος του, γιατί το τραπέζι απλώς το στηρίζει
   - Το βάρος του, η κάθετη αντίδραση και η τριβή

## Ασκήσεις

1. Σακίδιο έχει μάζα $6$ kg. Πόσο είναι το βάρος του, με $g = 10$ N/kg;
2. Σε σώμα ασκούνται $30$ N και $20$ N προς τα δεξιά και $65$ N προς τα αριστερά. Ποια η συνισταμένη;
   *Σώμα με δύο δυνάμεις προς τα δεξιά, 30 N και 20 N, και μία προς τα αριστερά, 65 N.*
3. Βιβλίο βάρους $12$ N είναι ακίνητο σε τραπέζι, και πάνω του βάζεις δεύτερο βιβλίο $8$ N. Πόση δύναμη ασκεί το τραπέζι στο κάτω βιβλίο;
4. Ένα κιβώτιο $20$ kg είναι ακίνητο στο πάτωμα. Το τραβάς κατακόρυφα προς τα πάνω με ένα σχοινί, με δύναμη $80$ N, αλλά δεν σηκώνεται. Πόση δύναμη ασκεί τώρα το πάτωμα στο κιβώτιο; Και πόσο πρέπει να τραβήξεις, ώστε το πάτωμα να μην το σπρώχνει καθόλου; ($g = 10$ N/kg)
5. Κρατάς ένα βιβλίο βάρους $6$ N πάνω σε κατακόρυφο τοίχο: το πιέζεις με την παλάμη σου οριζόντια, κάθετα στον τοίχο, και μένει ακίνητο. Αγνόησε την τριβή ανάμεσα στην παλάμη και το βιβλίο, ώστε μόνο ο τοίχος να το κρατά με τριβή. Η τριβή από τον τοίχο μπορεί να φτάσει το πολύ το μισό της δύναμης με την οποία ο τοίχος σπρώχνει το βιβλίο κάθετα.
   α) Πιέζεις με $20$ N. Πόση δύναμη ασκεί ο τοίχος στο βιβλίο κάθετα, και πόση τριβή;
   β) Πιέζεις πιο δυνατά, με $40$ N. Πόση γίνεται η τριβή;
   γ) Χαλαρώνεις σιγά σιγά το χέρι. Κάτω από πόση δύναμη το βιβλίο αρχίζει να γλιστρά;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/forces-equilibrium
