# Ενέργεια στην καθημερινή ζωή

> Μορφές, μετατροπές και ο λογαριασμός του ρεύματος.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/energy-everyday

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις βασικές μορφές ενέργειας και τις μετατροπές μεταξύ τους.
- Να εφαρμόζεις την αρχή διατήρησης της ενέργειας σε καθημερινά παραδείγματα.
- Να διαβάζεις μια ετικέτα ισχύος και να υπολογίζεις κατανάλωση σε kWh.

## Η ενέργεια δεν καταναλώνεται

Λέμε «κατανάλωσα ρεύμα», «τελείωσε η μπαταρία», «εξοικονόμηση ενέργειας».

Καμία από αυτές τις φράσεις δεν είναι κυριολεκτικά σωστή. Η ενέργεια **δεν χάνεται και δεν δημιουργείται**. Μόνο **αλλάζει μορφή**.

Αυτό που «τελειώνει» σε μια μπαταρία δεν είναι η ενέργεια — είναι η *χρήσιμη* μορφή της. Έχει μετατραπεί σε θερμότητα που σκόρπισε στο περιβάλλον και δεν μαζεύεται πίσω.

## Μορφές

| Μορφή                 | Πού τη βρίσκεις           |
| --------------------- | ------------------------- |
| **Κινητική**          | ό,τι κινείται             |
| **Δυναμική βαρυτική** | ό,τι βρίσκεται ψηλά       |
| **Χημική**            | τροφή, καύσιμα, μπαταρίες |
| **Θερμική**           | η κίνηση των μορίων       |
| **Ηλεκτρική**         | φορτία σε κίνηση          |
| **Φωτεινή / ηχητική** | ακτινοβολία, κύματα       |

Μονάδα για όλες: το **Joule** (J).

> **Κλειδί**
>
> Κάθε συσκευή είναι **μετατροπέας** ενέργειας. Το ερώτημα δεν είναι «πόση ενέργεια ξοδεύει» αλλά «**από τι σε τι** τη μετατρέπει, και πόση καταλήγει εκεί που τη θέλεις».
>
> - Λάμπα: ηλεκτρική → φωτεινή **και θερμική**
> - Αυτοκίνητο: χημική → κινητική **και θερμική**
> - Σώμα: χημική → κινητική **και θερμική**
>
> Η θερμική εμφανίζεται παντού, και σχεδόν πάντα είναι η ανεπιθύμητη.

## Απόδοση

**απόδοση = χρήσιμη ενέργεια ÷ συνολική ενέργεια**

Μια παλιά λάμπα πυρακτώσεως έχει απόδοση περίπου $5\%$: από $100$ J ηλεκτρικής, μόνο $5$ J γίνονται φως και $95$ J θερμότητα.

Ένα καλό LED φτάνει περίπου το $40\%$. Δίνει το ίδιο φως με περίπου το ένα όγδοο της ενέργειας — όχι επειδή «παράγει περισσότερο φως», αλλά επειδή **σπαταλά λιγότερη σε θερμότητα**.

> **Πρόσεχε**
>
> Καμία μηχανή δεν έχει απόδοση $100\%$, και καμία δεν μπορεί να ξεπεράσει το $100\%$.
>
> Αν κάποιος υπόσχεται μηχανή που παράγει περισσότερη ενέργεια από όση παίρνει, δεν έχει ανακαλύψει κάτι — έχει κάνει λάθος στη μέτρηση, ή ξέχασε να μετρήσει μια είσοδο.

## Μετατροπές σε αλυσίδα

Μια μπάλα που πέφτει:

**δυναμική → κινητική → θερμική + ηχητική**

Στην κορυφή έχει τη μέγιστη δυναμική και μηδενική κινητική. Λίγο πριν το έδαφος, το αντίστροφο. Στην κρούση, η κινητική γίνεται θερμότητα και ήχος.

Γι' αυτό η μπάλα δεν αναπηδά ποτέ στο ίδιο ύψος: μέρος της ενέργειας έφυγε σε μορφές που δεν την ξανασηκώνουν.

*Μια μπάλα που αναπηδά, φωτογραφημένη με φλας που άναβε 25 φορές το δευτερόλεπτο. Η δεύτερη καμάρα είναι χαμηλότερη από την πρώτη: σε κάθε κρούση ένα μέρος της ενέργειας γίνεται θερμότητα και ήχος. Πρόσεξε και τις αποστάσεις: κοντά στην κορυφή οι μπάλες είναι πυκνές, γιατί εκεί κινείται αργά· κοντά στο έδαφος αραιώνουν, γιατί η δυναμική έχει γίνει κινητική.*

Κράτα τον λογαριασμό μόνος σου: σύρε την μπάλα προς τα κάτω χωρίς τριβές, και μετά ξανά με τριβές. Πρόσεξε τη μπάρα «Σύνολο».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η μπάλα κατεβαίνει, ο λογαριασμός μένει*

## Ισχύς: ενέργεια ανά χρόνο

Δύο ανεμιστήρες μπορεί να χρησιμοποιούν την ίδια ενέργεια — ο ένας όμως σε μία ώρα και ο άλλος σε δέκα.

$$
P = \frac{E}{t}
$$

Μονάδα: το **Watt** (W), δηλαδή $1$ J/s.

Η **κιλοβατώρα** (kWh) δεν είναι μονάδα ισχύος — είναι μονάδα **ενέργειας**. Είναι η ενέργεια που καταναλώνει μια συσκευή $1000$ W σε μία ώρα.

$$
1 \text{ kWh} = 3\,600\,000 \text{ J}
$$

> **Θυμήσου**
>
> Ο λογαριασμός του ρεύματος χρεώνει **κιλοβατώρες**, όχι Watt.
>
> Μια συσκευή μεγάλης ισχύος που δουλεύει λίγο μπορεί να κοστίζει λιγότερο από μια μικρής ισχύος που δουλεύει συνέχεια.
>
> Θερμοσίφωνας $4000$ W για μισή ώρα: $2$ kWh.
> Αφυγραντήρας $200$ W για $24$ ώρες: $4{,}8$ kWh.

## Ανανεώσιμες και μη

**Μη ανανεώσιμες:** πετρέλαιο, φυσικό αέριο, άνθρακας, ουράνιο. Υπάρχουν σε πεπερασμένη ποσότητα: τα ορυκτά καύσιμα σχηματίζονται σε εκατομμύρια χρόνια, και το ουράνιο δεν αναπληρώνεται καθόλου.

**Ανανεώσιμες:** ήλιος, άνεμος, νερό, γεωθερμία, βιομάζα. Αναπληρώνονται στον χρόνο που τις χρησιμοποιούμε.

Σχεδόν όλες — ακόμα και τα ορυκτά καύσιμα — ξεκινούν από τον **Ήλιο**. Το πετρέλαιο είναι ηλιακή ενέργεια που δεσμεύτηκε από φυτά πριν από εκατομμύρια χρόνια.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μια λάμπα 60 W ανάβει 5 ώρες την ημέρα. Πόση ενέργεια σε έναν μήνα (30 ημέρες);

1. Μετατρέπω την ισχύ σε kW:

   $60 \text{ W} = 0{,}06 \text{ kW}$
2. Ώρες λειτουργίας τον μήνα:

   $5 \times 30 = 150 \text{ h}$
3. $E = P \cdot t = 0{,}06 \times 150 = 9 \text{ kWh}$
4. **Σύγκριση:** ένα LED $8$ W που δίνει ίδιο φως θα έδινε $0{,}008 \times 150 = 1{,}2$ kWh.

   Επτάμισι φορές λιγότερο, με το ίδιο φως. Η διαφορά είναι θερμότητα που δεν χρειαζόσουν.

### Παράδειγμα 2: Μπάλα πέφτει από 2 m και αναπηδά στο 1,5 m. Πού πήγε η υπόλοιπη ενέργεια;

1. Στην αρχή είχε δυναμική ενέργεια αντίστοιχη ύψους $2$ m. Μετά την αναπήδηση, αντίστοιχη $1{,}5$ m.
2. Λείπει η ενέργεια που αντιστοιχεί σε $0{,}5$ m ύψους, δηλαδή το $25\%$.
3. Δεν χάθηκε. Μετατράπηκε σε:
   - **θερμότητα** στην μπάλα και στο έδαφος κατά την παραμόρφωση
   - **ήχο** — το «μπαμ» που ακούς
   - λίγη σε **τριβή** με τον αέρα
4. **Ο ήχος είναι απόδειξη, όχι λεπτομέρεια.** Αν η κρούση ήταν αθόρυβη και η μπάλα δεν ζεσταινόταν καθόλου, θα αναπηδούσε ακριβώς στα $2$ m.

   Γι' αυτό μια μπάλα του μπιλιάρδου αναπηδά καλύτερα από μια μπάλα πλαστελίνης: παραμορφώνεται λιγότερο, άρα σπαταλά λιγότερη ενέργεια σε θερμότητα.

### Παράδειγμα 3: Θερμοσίφωνας 4000 W δουλεύει 45 λεπτά. Με τιμή 0,20 € ανά kWh, πόσο κοστίζει;

1. Ισχύς σε kW:

   $4000 \text{ W} = 4 \text{ kW}$
2. Χρόνος σε **ώρες** — προσοχή, όχι σε λεπτά:

   $45 \text{ min} = 0{,}75 \text{ h}$
3. $E = 4 \times 0{,}75 = 3 \text{ kWh}$
4. $3 \times 0{,}20 = 0{,}60$

   Εξήντα λεπτά του ευρώ.

   **Η πιο συχνή παγίδα:** να βάλεις $45$ αντί για $0{,}75$. Θα έδινε $180$ kWh και κόστος $36$ € για ένα ντους.

   Ένα πρόχειρο νούμερο στο μυαλό πιάνει αμέσως τέτοια λάθη.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει ότι η ενέργεια διατηρείται;
   - Δεν δημιουργείται ούτε καταστρέφεται — μόνο αλλάζει μορφή
   - Ότι πρέπει να την εξοικονομούμε
   - Ότι κάθε συσκευή ξοδεύει την ίδια ενέργεια
   - Ότι η ενέργεια μένει πάντα στην ίδια μορφή και δεν μετατρέπεται
2. Λάμπα πυρακτώσεως παίρνει $100$ J και δίνει $5$ J φως. Τι γίνονται τα υπόλοιπα $95$ J;
   - Γίνονται θερμότητα
   - Χάνονται
   - Επιστρέφουν στο δίκτυο
   - Αποθηκεύονται στη λάμπα
3. Συσκευή $2000$ W λειτουργεί $3$ ώρες. Πόση ενέργεια κατανάλωσε;
   - $6$ kWh
   - $6000$ kWh
   - $2000$ kWh
   - $666$ kWh
4. Θερμοσίφωνας $3$ kW δουλεύει $20$ λεπτά. Πόσες kWh;
   - $1$ kWh
   - $60$ kWh
   - $0{,}15$ kWh
   - $3$ kWh
5. Σπρώχνεις μια κούνια μία φορά και την αφήνεις. Κάθε φορά ανεβαίνει λίγο χαμηλότερα, ώσπου σταματά. Τι έγινε η ενέργειά της;
   - Έγινε θερμότητα, από την τριβή στα στηρίγματα και με τον αέρα
   - Χάθηκε, γιατί κάθε κίνηση κάποια στιγμή τελειώνει
   - Αποθηκεύτηκε στις αλυσίδες, που θα την ξαναδώσουν αργότερα
   - Την πήρε πίσω η βαρύτητα της Γης σε κάθε κατέβασμα
6. Μια μηχανή παίρνει $500$ J και δίνει $150$ J χρήσιμη ενέργεια. Ποια είναι η απόδοσή της;
   - $30\%$
   - $70\%$
   - $150$ J
   - $333\%$
7. Μια μπαταρία ανάβει ένα λαμπάκι. Ποια είναι η σειρά των μετατροπών;
   - Χημική, μετά ηλεκτρική, μετά φως και θερμότητα
   - Ηλεκτρική, μετά χημική, μετά φως
   - Φως, μετά ηλεκτρική, μετά χημική
   - Χημική, μετά θερμότητα, μετά ηλεκτρική, μετά φως
8. Σε υδροηλεκτρικό φράγμα, από ποιες μορφές περνάει η ενέργεια του νερού;
   - Δυναμική, μετά κινητική, μετά ηλεκτρική
   - Κατευθείαν από δυναμική σε ηλεκτρική ενέργεια
   - Χημική, μετά ηλεκτρική
   - Θερμική, μετά κινητική

## Ασκήσεις

1. Ηλεκτρική κουζίνα $1500$ W λειτουργεί $2$ ώρες. Πόση ενέργεια κατανάλωσε σε kWh;
2. Σεσουάρ $1800$ W δουλεύει $40$ λεπτά. Πόσες kWh καταναλώνει;
3. Υπολόγισε περίπου πόσο κοστίζει να φορτίζεις το κινητό σου κάθε μέρα για έναν χρόνο. Ο φορτιστής γράφει πάνω του την ισχύ του, συνήθως από $10$ ως $20$ W, και το ρεύμα κοστίζει περίπου $0{,}20$ € την kWh. Τις άλλες τιμές τις διαλέγεις εσύ.
   α) Πόσες kWh καταναλώνει η φόρτιση σε έναν χρόνο;
   β) Πόσα ευρώ κοστίζει αυτό τον χρόνο;
   γ) Ένας θερμοσίφωνας $4000$ W ανάβει μισή ώρα κάθε μέρα. Πόσες φορές περισσότερο κοστίζει από τη φόρτιση του κινητού;
4. Μια λάμπα LED $10$ W δίνει το ίδιο φως με μια λάμπα πυρακτώσεως $60$ W, και κοστίζει $6$ €. Το ρεύμα κοστίζει $0{,}20$ € την kWh. Μετά από πόσες ώρες λειτουργίας η LED έχει ξεπληρώσει την τιμή της, μόνο από το ρεύμα που γλιτώνεις;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/energy-everyday
