# Διατήρηση της ενέργειας

> Ο λογαριασμός που δεν βγαίνει ποτέ λάθος.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/energy-conservation

## Τι θα μάθεις

- Να διατυπώνεις την αρχή διατήρησης της ενέργειας και να την εφαρμόζεις σε απλά προβλήματα.
- Να παρακολουθείς τη μετατροπή δυναμικής σε κινητική ενέργεια και αντίστροφα.
- Να εξηγείς πού πηγαίνει η ενέργεια όταν υπάρχουν τριβές.

## Ο λογαριασμός που βγαίνει πάντα

Αφήνεις μια μπάλα από ύψος $5$ m. Πέφτει, επιταχύνεται, χτυπά στο έδαφος.

Στην κορυφή είχε δυναμική ενέργεια και καμία κίνηση. Λίγο πριν φτάσει κάτω έχει μεγάλη ταχύτητα και μηδενικό ύψος.

Η ενέργεια δεν εμφανίστηκε από το πουθενά και δεν χάθηκε πουθενά: **άλλαξε μορφή**.

## Η αρχή

Η ενέργεια δεν δημιουργείται και δεν καταστρέφεται. Μόνο **μετατρέπεται** από μια μορφή σε άλλη ή **μεταφέρεται** από ένα σώμα σε άλλο.

Το άθροισμα κινητικής και δυναμικής ενέργειας ενός σώματος λέγεται **μηχανική ενέργεια**. Για ένα σώμα που κινείται χωρίς τριβές και χωρίς αντίσταση του αέρα, η μηχανική ενέργεια είναι η ίδια σε κάθε σημείο της διαδρομής:

$$
K_1 + U_1 = K_2 + U_2
$$

Ό,τι χάνει σε ύψος, το κερδίζει σε ταχύτητα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η μπάλα κατεβαίνει, ο λογαριασμός μένει*

> **Κλειδί**
>
> Η φράση «χάθηκε ενέργεια» είναι πάντα ανακριβής.
>
> Όταν κάτι φρενάρει, η κινητική του ενέργεια δεν εξαφανίζεται: γίνεται **θερμότητα** στα φρένα, στα λάστιχα και στον αέρα.
>
> Αν μετρήσεις και αυτήν, ο λογαριασμός βγαίνει ακριβώς.

## Μορφές ενέργειας

| Μορφή             | Πού τη συναντάς              |
| ----------------- | ---------------------------- |
| κινητική          | ό,τι κινείται                |
| δυναμική βαρυτική | ό,τι βρίσκεται σε ύψος       |
| ελαστική          | τεντωμένο ελατήριο ή λάστιχο |
| χημική            | τροφή, καύσιμα, μπαταρίες    |
| θερμική           | κάθε θερμό σώμα              |
| ηλεκτρική         | ρεύμα στα καλώδια            |
| φωτεινή           | Ήλιος, λαμπτήρες             |

Κάθε συσκευή είναι στην ουσία ένας **μετατροπέας**: ο λαμπτήρας μετατρέπει ηλεκτρική σε φωτεινή και θερμική, το αυτοκίνητο χημική σε κινητική και θερμική.

> **Πρόσεχε**
>
> Σχεδόν καμία μετατροπή δεν δίνει το $100\%$ της ενέργειας στη μορφή που θέλεις. (Η εξαίρεση είναι η ηλεκτρική θερμάστρα: εκεί η θερμότητα είναι ο σκοπός.)
>
> Ένας παλιός λαμπτήρας πυρακτώσεως μετέτρεπε μόλις το $5\%$ περίπου της ηλεκτρικής ενέργειας σε φως — τα υπόλοιπα $95\%$ γίνονταν θερμότητα.
>
> Αυτό δεν παραβιάζει την αρχή διατήρησης. Η ενέργεια όλη υπάρχει· απλώς μεγάλο μέρος της πήγε σε μορφή που δεν ήθελες.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς λύνεις πρόβλημα με διατήρηση ενέργειας:
>
> 1. Διάλεξε δύο **σημεία** της διαδρομής: ένα που ξέρεις καλά και ένα που ρωτάει η άσκηση.
> 2. Γράψε την ολική ενέργεια σε καθένα.
> 3. Βάλε τα δύο ίσα — αν δεν υπάρχουν τριβές.
>
> Το βολικό είναι ότι δεν χρειάζεται να ξέρεις **τίποτα** για την ενδιάμεση διαδρομή: ούτε πόσο κράτησε, ούτε τι σχήμα είχε.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μπάλα 0,5 kg αφήνεται από ύψος 20 m. Με τι ταχύτητα φτάνει στο έδαφος; (g = 10 N/kg)

1. **Σημείο 1, στην κορυφή:** ακίνητη, άρα $K = 0$.
   $$
   U = m g h = 0{,}5 \cdot 10 \cdot 20 = 100 \; \text{J}
   $$
2. **Σημείο 2, στο έδαφος:** $h = 0$, άρα $U = 0$ και όλη η ενέργεια είναι κινητική.
   $$
   K = 100 \; \text{J}
   $$
3. $$
   \frac{1}{2} m \upsilon^2 = 100 \Rightarrow 0{,}25 \upsilon^2 = 100 \Rightarrow \upsilon^2 = 400
   $$
4. $$
   \upsilon = 20 \; \text{m/s}
   $$
   Πρόσεξε ότι η **μάζα απλοποιείται**: μια μπάλα $5$ kg από το ίδιο ύψος θα έφτανε με την ίδια ταχύτητα.

   Αυτό είχε υποστηρίξει και ο Γαλιλαίος: όταν η αντίσταση του αέρα είναι αμελητέα, βαριά και ελαφριά σώματα πέφτουν μαζί.

### Παράδειγμα 2: Τρενάκι λούνα παρκ ξεκινά ακίνητο από ύψος 30 m. Θα ανέβει στον επόμενο λόφο των 35 m;

1. Η ολική του ενέργεια στην αρχή είναι $m g \cdot 30$.
2. Για να φτάσει στην κορυφή του δεύτερου λόφου χρειάζεται $m g \cdot 35$.
3. Αφού $35 > 30$, δεν υπάρχει αρκετή ενέργεια. Το τρενάκι θα σταματήσει πριν την κορυφή και θα κυλήσει πίσω.
4. Ούτε καν με μηδενικές τριβές δεν θα τα κατάφερνε: **κανένα σώμα δεν ανεβαίνει ψηλότερα από το σημείο που ξεκίνησε**, αν δεν του δώσεις επιπλέον ενέργεια.

   Γι' αυτό, σε τρενάκι χωρίς μηχανή, κάθε επόμενος λόφος είναι χαμηλότερος από την κορυφή απ' όπου ξεκίνησε.

### Παράδειγμα 3: Έλκηθρο κατεβαίνει λόφο και σταματά μετά από λίγο στο ίσιωμα. Πού πήγε η ενέργεια;

1. Στην κορυφή είχε δυναμική ενέργεια $m g h$.
2. Κατεβαίνοντας, αυτή μετατράπηκε σε κινητική — αλλά όχι ολόκληρη: μέρος της δαπανήθηκε στην τριβή με το χιόνι.
3. Στο ίσιωμα, η τριβή συνέχισε να μειώνει την κινητική ενέργεια μέχρι το μηδέν.
4. Η ενέργεια δεν χάθηκε: βρίσκεται ως **θερμότητα** στο χιόνι, στα πέδιλα και στον αέρα γύρω.

   Αν μπορούσες να τη μετρήσεις όλη, θα έβγαινε ακριβώς ίση με την αρχική δυναμική ενέργεια.

   Η διαφορά είναι ότι αυτή η μορφή δεν ξαναμαζεύεται: δεν υπάρχει τρόπος να ανεβάσεις πάλι το έλκηθρο χρησιμοποιώντας τη ζέστη που σκόρπισε.

## Ερωτήσεις

1. Ένα αυτοκίνητο φρενάρει και σταματά. Τι έγινε η κινητική του ενέργεια;
   - Μετατράπηκε σε θερμότητα στα φρένα, στα λάστιχα και στον αέρα
   - Χάθηκε, αφού το αυτοκίνητο δεν κινείται πια
   - Έγινε δυναμική ενέργεια του σταματημένου αυτοκινήτου
   - Επέστρεψε στον κινητήρα και στο ντεπόζιτο ως καύσιμο
2. Σώμα αφήνεται από ύψος $45$ m. Με τι ταχύτητα φτάνει στο έδαφος, χωρίς αντίσταση αέρα; ($g = 10$ N/kg)
   - $30$ m/s
   - $90$ m/s
   - $450$ m/s
   - Εξαρτάται από τη μάζα του
3. Τρενάκι ξεκινά ακίνητο από ύψος $25$ m. Σε ποιον από τους επόμενους λόφους **δεν** μπορεί να φτάσει;
   - Σε λόφο ύψους $30$ m
   - Σε λόφο ύψους $10$ m
   - Σε λόφο ύψους $20$ m
   - Σε λόφο ύψους $25$ m
4. Λαμπτήρας μετατρέπει το $5\%$ της ηλεκτρικής ενέργειας σε φως. Τι γίνεται το υπόλοιπο $95\%$;
   - Γίνεται θερμότητα
   - Χάνεται, και γι' αυτό η απόδοση δεν είναι $100\%$
   - Επιστρέφει στο δίκτυο
   - Αποθηκεύεται στον λαμπτήρα
5. Εκκρεμές αφήνεται από την άκρη της τροχιάς του. Πού έχει τη μεγαλύτερη ταχύτητα;
   - Στο χαμηλότερο σημείο
   - Στα δύο άκρα της τροχιάς
   - Στη μέση της ανόδου
   - Παντού την ίδια
6. Πότε διατηρείται η **μηχανική** ενέργεια ενός σώματος;
   - Όταν δεν υπάρχουν τριβές ούτε αντίσταση του αέρα
   - Πάντα, όπως και η συνολική ενέργεια του σώματος
   - Μόνο όταν το σώμα πέφτει ελεύθερα από κάποιο ύψος
   - Ποτέ, γιατί κάθε κίνηση χάνει λίγη ενέργεια
7. Πού έχει το εκκρεμές τη μεγαλύτερη **δυναμική** ενέργεια;
   - Στα δύο άκρα της τροχιάς
   - Στο χαμηλότερο σημείο
   - Στη μέση της καθόδου
   - Παντού την ίδια
8. Παιδί $30$ kg ξεκινά ακίνητο από την κορυφή τσουλήθρας ύψους $2$ m και φτάνει κάτω με $4$ m/s. Πόση ενέργεια έγινε θερμότητα; ($g = 10$ N/kg)
   - $360$ J
   - $240$ J
   - $600$ J
   - $0$ J

## Ασκήσεις

1. Σώμα αφήνεται από ύψος $1{,}8$ m. Με τι ταχύτητα φτάνει στο έδαφος, χωρίς αντίσταση αέρα; ($g = 10$ N/kg)
2. Μπάλα $0{,}5$ kg αφήνεται από ύψος $4$ m και φτάνει στο έδαφος με ταχύτητα $8$ m/s. Πόση ενέργεια έγινε θερμότητα εξαιτίας του αέρα; ($g = 10$ N/kg)
3. Τρενάκι ξεκινά ακίνητο από ύψος $45$ m. Χωρίς τριβές, με τι ταχύτητα περνά από την κορυφή λόφου ύψους $25$ m; ($g = 10$ N/kg)
4. Μπάλα $2$ kg πετιέται κατακόρυφα προς τα πάνω με $12$ m/s. Χωρίς αντίσταση αέρα, σε πόσο ύψος φτάνει, και πόση κινητική ενέργεια έχει στο μισό αυτού του ύψους; ($g = 10$ N/kg)
5. Από ένα μπαλκόνι ύψους $15$ m πετάς τρεις ίδιες μπάλες, όλες με ταχύτητα $10$ m/s: μία κατακόρυφα προς τα πάνω, μία κατακόρυφα προς τα κάτω και μία οριζόντια. Αγνόησε την αντίσταση του αέρα. ($g = 10$ N/kg)
   α) Με τι ταχύτητα φτάνει η καθεμιά στο έδαφος;
   β) Από πόσο ύψος πρέπει να αφήσεις μια μπάλα χωρίς ταχύτητα, για να φτάσει κάτω με την ίδια ταχύτητα;
   γ) Αν τις πετάξεις με διπλάσια ταχύτητα, $20$ m/s, διπλασιάζεται και η ταχύτητα με την οποία φτάνουν κάτω;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/energy-conservation
