# Άνωση και Αρχιμήδης

> Τι ακριβώς ζυγίζει το νερό που εκτοπίζεις.

Φυσική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/buoyancy

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις την άνωση από τον όγκο που εκτοπίζεται και την πυκνότητα του υγρού.
- Να προβλέπεις αν ένα σώμα πλέει ή βυθίζεται συγκρίνοντας πυκνότητες.
- Να εξηγείς γιατί ένα πλοίο από ατσάλι επιπλέει ενώ ένα καρφί βυθίζεται.

## Γιατί μια πέτρα φαίνεται ελαφρύτερη στο νερό

Κράτα μια πέτρα βυθισμένη. Τη νιώθεις ελαφρύτερη. Βγάλ' τη έξω και ξαναγίνεται βαριά.

Το βάρος της δεν άλλαξε — η μάζα της είναι η ίδια και το $g$ επίσης. Αυτό που προστέθηκε είναι μια δύναμη προς τα **πάνω**, από το ίδιο το νερό: η **άνωση**.

## Η αρχή του Αρχιμήδη

Κάθε σώμα βυθισμένο σε υγρό, ολόκληρο ή εν μέρει, δέχεται άνωση ίση με το **βάρος του υγρού που εκτοπίζει**.

$$
A = \rho_{fl} \cdot V \cdot g
$$

όπου $\rho_{fl}$ η πυκνότητα του **υγρού** και $V$ ο όγκος που εκτοπίζεται, δηλαδή ο βυθισμένος όγκος του σώματος.

Πρόσεξε ποια [πυκνότητα](/el/gym-b/physics/density) μπαίνει στον τύπο: του **υγρού**, όχι του σώματος. Το σώμα καθορίζει μόνο πόσος όγκος βυθίζεται.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πλέει ή βυθίζεται;*

> **Κλειδί**
>
> Η απόφαση «πλέει ή βυθίζεται» δεν κρίνεται από το βάρος αλλά από τη **σύγκριση πυκνοτήτων**:
>
> - $\rho_{\sigma} < \rho_{fl}$: πλέει, με ένα μέρος του έξω από το υγρό.
> - $\rho_{\sigma} > \rho_{fl}$: βυθίζεται.
> - $\rho_{\sigma} = \rho_{fl}$: ισορροπεί βυθισμένο, όπου κι αν το αφήσεις.
>
> Γι' αυτό ένα καράβι χιλιάδων τόνων επιπλέει και ένα καρφί βυθίζεται.

## Το φαινόμενο βάρος

Για ένα βυθισμένο σώμα, το δυναμόμετρο δείχνει τη **διαφορά**:

$$
B_{\varphi} = B - A
$$

Αυτό είναι το «ελαφρύτερο» που νιώθεις. Το πραγματικό βάρος δεν άλλαξε — απλώς μέρος του το αναλαμβάνει η άνωση.

> **Πρόσεχε**
>
> Στον τύπο της άνωσης ο όγκος $V$ είναι ο **βυθισμένος** όγκος, όχι πάντα ολόκληρο το σώμα.
>
> Ένα σώμα που πλέει βυθίζεται ακριβώς όσο χρειάζεται ώστε η άνωση να εξισωθεί με το βάρος του. Αν η πυκνότητά του είναι η μισή του νερού, βυθίζεται στο μισό του.
>
> Ο πάγος έχει πυκνότητα περίπου $920$ kg/m³. Το θαλασσινό νερό είναι λίγο πυκνότερο από το γλυκό, περίπου $1030$ kg/m³, οπότε ένα παγόβουνο βυθίζεται κατά $920 : 1030 \approx 90\%$ και δείχνει μόλις το ένα δέκατο του όγκου του πάνω από την επιφάνεια. Ένα παγάκι σε ποτήρι με γλυκό νερό βυθίζεται λίγο περισσότερο, κατά $92\%$.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς ένα ατσάλινο πλοίο επιπλέει:
>
> Το ατσάλι έχει πυκνότητα περίπου $7800$ kg/m³, πολύ μεγαλύτερη από του νερού. Το **πλοίο** όμως δεν είναι συμπαγές ατσάλι: είναι κέλυφος γεμάτο αέρα.
>
> Η **μέση** πυκνότητα του συνόλου — ατσάλι μαζί με τον αέρα μέσα — πέφτει κάτω από $1000$ kg/m³, και το πλοίο πλέει.
>
> Βάλε νερό μέσα του, και η μέση πυκνότητα ανεβαίνει. Εκεί ακριβώς βυθίζονται τα πλοία.

*Οι γραμμές φόρτωσης στο πλάι ενός πλοίου δείχνουν ως πού επιτρέπεται να βυθιστεί το φορτωμένο πλοίο. Η γραμμή F, για γλυκό νερό, είναι ψηλότερα από τη γραμμή S, για θαλασσινό νερό το καλοκαίρι. Το γλυκό νερό είναι λιγότερο πυκνό, οπότε το ίδιο πλοίο πρέπει να βυθιστεί περισσότερο για να πάρει την ίδια άνωση.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σώμα όγκου 2 L είναι πλήρως βυθισμένο σε νερό. Πόση άνωση δέχεται; (ρ = 1000 kg/m³, g = 10 N/kg)

1. Πρώτα ο όγκος σε κυβικά μέτρα:
   $$
   2 \; \text{L} = 0{,}002 \; \text{m}^3
   $$
2. $$
   A = \rho \cdot V \cdot g = 1000 \cdot 0{,}002 \cdot 10
   $$
3. $$
   A = 20 \; \text{N}
   $$
4. Δηλαδή η άνωση ισούται με το βάρος $2$ κιλών νερού — ακριβώς του νερού που εκτοπίστηκε.

   Αυτό ισχύει ό,τι κι αν είναι το σώμα: μολύβι ή φελλός, ίδιος όγκος σημαίνει ίδια άνωση.

### Παράδειγμα 2: Πέτρα ζυγίζει 50 N στον αέρα και 30 N βυθισμένη. Πόση είναι η άνωση και πόσος ο όγκος της;

1. Η άνωση είναι η διαφορά των δύο ενδείξεων:
   $$
   A = 50 - 30 = 20 \; \text{N}
   $$
2. Από τον τύπο της άνωσης λύνω ως προς τον όγκο:
   $$
   V = \frac{A}{\rho \cdot g} = \frac{20}{1000 \cdot 10}
   $$
3. $$
   V = 0{,}002 \; \text{m}^3 = 2 \; \text{L}
   $$
4. Αυτή είναι και η μέθοδος που αποδίδεται στον Αρχιμήδη: ο όγκος ενός ακανόνιστου σώματος μετριέται χωρίς να χρειαστεί να το κόψεις ή να το μετρήσεις γεωμετρικά.

### Παράδειγμα 3: Ξύλο πυκνότητας 600 kg/m³ πλέει στο νερό. Τι ποσοστό του βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια;

1. Το ξύλο πλέει, άρα ισορροπεί: η άνωση ισούται με το βάρος του.
2. Το βάρος του εξαρτάται από **ολόκληρο** τον όγκο του, η άνωση μόνο από τον **βυθισμένο**. Για να είναι ίσα:
   $$
   \frac{V_{\beta}}{V} = \frac{\rho_{\sigma}}{\rho_{fl}} = \frac{600}{1000}
   $$
3. Άρα βυθίζεται το $60\%$ του όγκου του, και το $40\%$ μένει έξω.
4. **Έλεγχος με ακραία περίπτωση:** σώμα με πυκνότητα ίση του νερού θα βυθιζόταν κατά $100\%$, δηλαδή μόλις και μετά βίας θα ισορροπούσε βυθισμένο. Ταιριάζει με τον κανόνα.

## Ερωτήσεις

1. Με τι ισούται η άνωση που δέχεται ένα βυθισμένο σώμα;
   - Με το βάρος του υγρού που εκτοπίζει
   - Με το βάρος του σώματος
   - Με τη διαφορά των δύο πυκνοτήτων
   - Με το βάθος στο οποίο βρίσκεται
2. Ποιο σώμα θα βυθιστεί στο νερό ($1000$ kg/m³);
   - Σώμα πυκνότητας $1200$ kg/m³
   - Σώμα πυκνότητας $700$ kg/m³
   - Ένα ατσάλινο πλοίο
   - Σώμα πυκνότητας $920$ kg/m³, όπως ο πάγος
3. Σώμα βάρους $80$ N δέχεται άνωση $30$ N. Τι δείχνει το δυναμόμετρο όσο είναι βυθισμένο;
   - $50$ N
   - $110$ N
   - $80$ N
   - $30$ N
4. Δύο σώματα ίδιου όγκου, ένα από φελλό και ένα από μόλυβδο, βυθίζονται πλήρως στο ίδιο νερό. Ποιο δέχεται μεγαλύτερη άνωση;
   - Δέχονται την ίδια άνωση
   - Ο μόλυβδος, γιατί είναι βαρύτερος
   - Ο φελλός, γιατί τείνει να ανέβει
   - Εξαρτάται από το σχήμα τους
5. Ο πάγος έχει πυκνότητα περίπου $920$ kg/m³. Τι ποσοστό ενός παγόβουνου βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας;
   - Περίπου $90\%$
   - Περίπου $50\%$
   - Περίπου $10\%$
   - Όλο, αφού ο πάγος είναι νερό
6. Ένα σώμα επιπλέει ακίνητο στο νερό. Τι ισχύει;
   - Η άνωση ισούται με το βάρος του
   - Η άνωση είναι μεγαλύτερη από το βάρος
   - Η άνωση είναι μηδέν
   - Το βάρος του μηδενίζεται
7. Το ίδιο σώμα βυθίζεται ολόκληρο πρώτα σε γλυκό νερό και μετά σε θαλασσινό. Πού δέχεται μεγαλύτερη άνωση;
   - Στο θαλασσινό, γιατί είναι πυκνότερο
   - Στο γλυκό, γιατί εκεί το σώμα βυθίζεται ευκολότερα
   - Ίδια και στα δύο, γιατί ο όγκος του σώματος δεν αλλάζει
   - Ίδια και στα δύο, γιατί το βάρος του σώματος δεν αλλάζει
8. Γιατί ένα ατσάλινο πλοίο επιπλέει, ενώ ένα ατσάλινο καρφί βυθίζεται;
   - Γιατί η μέση πυκνότητα του πλοίου, με τον αέρα μέσα του, είναι μικρότερη από του νερού
   - Γιατί το πλοίο είναι πολύ βαρύτερο, και η άνωση μεγαλώνει όσο μεγαλώνει το βάρος
   - Γιατί τα πλοία φτιάχνονται από ειδικό ατσάλι, ελαφρύτερο από το νερό
   - Γιατί το πλοίο είναι στο αλμυρό νερό, ενώ το καρφί το δοκιμάζουμε σε γλυκό

## Ασκήσεις

1. Σώμα όγκου $3$ L είναι πλήρως βυθισμένο σε νερό ($1000$ kg/m³, $g = 10$ N/kg). Πόση άνωση δέχεται;
2. Σώμα βάρους $120$ N κρέμεται από δυναμόμετρο και βυθίζεται ολόκληρο στο νερό. Ο όγκος του είναι $4{,}5$ L. Τι δείχνει το δυναμόμετρο; (νερό $1000$ kg/m³, $g = 10$ N/kg)
3. Μεταλλικό κομμάτι ζυγίζει $36$ N στον αέρα και $26$ N βυθισμένο στο νερό. Πόση είναι η άνωση και πόσος ο όγκος του; ($g = 10$ N/kg)
4. Ένα κομμάτι ξύλο όγκου $5$ L και πυκνότητας $700$ kg/m³ πλέει σε γλυκό νερό. Πόσο βάρος πρέπει να βάλεις από πάνω του, ώστε να βυθιστεί ολόκληρο και η πάνω επιφάνειά του να φτάσει ακριβώς στο νερό; ($g = 10$ N/kg)
5. Μια ζυγαριά με ένα ποτήρι νερό πάνω της δείχνει $8$ N. Από ένα δυναμόμετρο κρέμεται μια πέτρα βάρους $8$ N και όγκου $300$ cm³. Τη βυθίζεις ολόκληρη στο νερό, χωρίς να ακουμπά τον πάτο και χωρίς να χυθεί νερό. Τι δείχνουν τώρα το δυναμόμετρο και η ζυγαριά; ($g = 10$ N/kg)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/physics/buoyancy
