# Διανύσματα

> Μέτρο, διεύθυνση, φορά, άθροισμα — και πώς ένα βέλος σπάει σε δύο κάθετες συνιστώσες.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/vectors

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τα μονόμετρα από τα διανυσματικά μεγέθη.
- Να περιγράφεις ένα διάνυσμα με την αρχή, τη διεύθυνση, τη φορά και το μέτρο του, και να αναγνωρίζεις ίσα και αντίθετα διανύσματα.
- Να προσθέτεις και να αφαιρείς διανύσματα με τον κανόνα του πολυγώνου και του παραλληλογράμμου.
- Να αναλύεις ένα διάνυσμα σε δύο κάθετες συνιστώσες και να υπολογίζεις τα μέτρα τους με ημίτονο και συνημίτονο.

## «Με 80 km/h» δεν αρκεί

Ένα αυτοκίνητο περνά από ένα σταυροδρόμι με $80$ km/h. Πού θα είναι σε μισή ώρα;

Δεν μπορείς να το πεις. Μπορεί να είναι $40$ km βόρεια, ή $40$ km δυτικά, ή
οπουδήποτε πάνω σε έναν κύκλο ακτίνας $40$ km. Ο αριθμός $80$ λέει **πόσο γρήγορα**,
αλλά όχι **προς τα πού**.

Μερικά μεγέθη περιγράφονται πλήρως με έναν αριθμό και μια μονάδα: ο χρόνος ($30$ s),
η μάζα ($2$ kg), η θερμοκρασία ($18\ ^\circ$C). Αυτά λέγονται **μονόμετρα** ή **βαθμωτά**.
Άλλα χρειάζονται και **κατεύθυνση**: η ταχύτητα, η δύναμη, η μετατόπιση. Αυτά
λέγονται **διανυσματικά**, και τα παριστάνουμε με **βέλη**, τα διανύσματα.

## Τα στοιχεία ενός διανύσματος

Ένα διάνυσμα $\vec{AB}$ είναι ένα ευθύγραμμο τμήμα με **βέλος**. Έχει:

| Στοιχείο                    | Τι είναι                                                                               |
| --------------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Αρχή** ή σημείο εφαρμογής | το σημείο $A$ από όπου ξεκινά                                                          |
| **Πέρας**                   | το σημείο $B$ όπου δείχνει το βέλος                                                    |
| **Φορέας**                  | η ευθεία πάνω στην οποία βρίσκεται                                                     |
| **Διεύθυνση**               | ο φορέας, ή οποιαδήποτε ευθεία παράλληλή του: «οριζόντια», «βορράς–νότος»              |
| **Φορά**                    | προς τα πού δείχνει το βέλος πάνω στη διεύθυνση: «προς τα βόρεια», όχι «προς τα νότια» |
| **Μέτρο**                   | το μήκος του, $\lvert \vec{AB} \rvert$, σε μονάδες του μεγέθους (km, N, m/s)           |

Ένα διάνυσμα συμβολίζεται και με ένα μικρό γράμμα, όπως $\vec{a}$. Όταν η αρχή και το
πέρας συμπίπτουν, έχουμε το **μηδενικό διάνυσμα** $\vec{0}$, με μέτρο $0$.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **διεύθυνση** και η **φορά** δεν είναι το ίδιο.
>
> Δύο αυτοκίνητα στην ίδια εθνική οδό, το ένα προς τη Θεσσαλονίκη και το άλλο προς
> την Αθήνα, κινούνται στην **ίδια διεύθυνση** αλλά με **αντίθετη φορά**.
>
> Η διεύθυνση είναι η «γραμμή». Η φορά είναι ποια από τις δύο άκρες της.

## Ίσα και αντίθετα διανύσματα

Δύο διανύσματα είναι **ίσα** όταν έχουν **ίδια διεύθυνση, ίδια φορά και ίδιο μέτρο**.
Η αρχή τους δεν χρειάζεται να είναι η ίδια. Σε μια μπόρα χωρίς αέρα, οι σταγόνες
πέφτουν με ίσες ταχύτητες, ίδιο μέτρο, ίδια κατακόρυφη διεύθυνση, ίδια φορά προς τα
κάτω, παρότι η καθεμιά είναι σε άλλο σημείο.

Γι' αυτό μπορείς να **μετακινείς παράλληλα** ένα διάνυσμα, χωρίς να το στρίψεις
και χωρίς να αλλάξεις το μήκος του: παραμένει το ίδιο διάνυσμα.

Δύο διανύσματα είναι **αντίθετα** όταν έχουν **ίδια διεύθυνση, ίδιο μέτρο και
αντίθετη φορά**. Το αντίθετο του $\vec{a}$ γράφεται $-\vec{a}$, και το αντίθετο του
$\vec{AB}$ είναι το $\vec{BA}$.

## Άθροισμα: το ένα μετά το άλλο

Περπατάς $3$ km ανατολικά και μετά $4$ km βόρεια. Πού κατέληξες σε σχέση με την αφετηρία;

Τα δύο κομμάτια είναι **διαδοχικά** διανύσματα: το πέρας του πρώτου είναι η αρχή του
δεύτερου. Η τελική σου **μετατόπιση** είναι το διάνυσμα από την αρχή του πρώτου ως
το πέρας του δεύτερου:

$$
\vec{AB} + \vec{B\Gamma} = \vec{A\Gamma}
$$

*Σε τετραγωνισμένο χαρτί, το διάνυσμα AB τρία τετράγωνα προς τα δεξιά, μετά το διάνυσμα BΓ τέσσερα τετράγωνα προς τα πάνω, και το άθροισμά τους AΓ από την αρχή του πρώτου ως το πέρας του δεύτερου.*

> **Κλειδί**
>
> **Κανόνας του πολυγώνου.** Για να προσθέσεις διανύσματα, τα μετακινείς παράλληλα ώστε
> να γίνουν **διαδοχικά**, το ένα μετά το άλλο. Το άθροισμα είναι το διάνυσμα από την
> **αρχή του πρώτου** ως το **πέρας του τελευταίου**.
>
> **Κανόνας του παραλληλογράμμου.** Αν δύο διανύσματα $\vec{a}$ και $\vec{b}$ έχουν
> **κοινή αρχή**, σχηματίζεις το παραλληλόγραμμο με πλευρές αυτά τα δύο. Το άθροισμα
> $\vec{a} + \vec{b}$ είναι η **διαγώνιος** που ξεκινά από την κοινή αρχή.
>
> Οι δύο κανόνες δίνουν **το ίδιο** διάνυσμα: η απέναντι πλευρά του παραλληλογράμμου
> είναι το $\vec{b}$ μετακινημένο ώστε να γίνει διαδοχικό με το $\vec{a}$.

*Δύο διανύσματα a και b με κοινή αρχή, οι άλλες δύο πλευρές του παραλληλογράμμου τους διακεκομμένες, και η διαγώνιος από την κοινή αρχή, που είναι το άθροισμα a + b.*

Στη Φυσική, όταν σε ένα σώμα ασκούνται δύο δυνάμεις, το άθροισμά τους λέγεται
**συνισταμένη**, και οι δύο δυνάμεις λέγονται **συνιστώσες** της.

Το άθροισμα έχει τις ιδιότητες που ξέρεις από τους αριθμούς:
$\vec{a} + \vec{b} = \vec{b} + \vec{a}$, οι παρενθέσεις δεν αλλάζουν τίποτα,
$\vec{a} + \vec{0} = \vec{a}$, και $\vec{a} + (-\vec{a}) = \vec{0}$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το **μέτρο** του αθροίσματος **δεν** είναι το άθροισμα των μέτρων.
>
> Στο παράδειγμα με τον περίπατο, $3 + 4 = 7$ km περπάτησες, αλλά βρίσκεσαι μόνο $5$ km
> από την αφετηρία, γιατί τα δύο βέλη σχηματίζουν ορθή γωνία και
>
> $$
> \sqrt{3^2 + 4^2} = \sqrt{25} = 5
> $$
>
> Τα μέτρα προστίθενται μόνο όταν τα διανύσματα έχουν **ίδια διεύθυνση και ίδια φορά**.
> Με αντίθετη φορά, αφαιρούνται. Σε κάθε άλλη περίπτωση, το μέτρο του αθροίσματος είναι
> κάπου ανάμεσα.

## Διαφορά

Η αφαίρεση είναι πρόσθεση του αντίθετου:

$$
\vec{a} - \vec{b} = \vec{a} + (-\vec{b})
$$

Αν τα $\vec{a}$ και $\vec{b}$ έχουν κοινή αρχή $O$, τότε η διαφορά $\vec{a} - \vec{b}$
είναι το διάνυσμα που πηγαίνει **από το πέρας του $\vec{b}$ στο πέρας του $\vec{a}$**:
η **άλλη** διαγώνιος του παραλληλογράμμου.

Έλεγχος: αν από το πέρας του $\vec{b}$ πας με το $\vec{a} - \vec{b}$, φτάνεις στο πέρας
του $\vec{a}$, δηλαδή $\vec{b} + (\vec{a} - \vec{b}) = \vec{a}$.

## Ανάλυση σε δύο κάθετες συνιστώσες

Συχνά χρειάζεται το ανάποδο: έχεις **ένα** διάνυσμα και θέλεις να το σπάσεις σε **δύο**
κάθετα. Ένας μηχανικός θέλει να ξέρει πόση από την πλάγια δύναμη ενός σεισμού πέφτει
στα **οριζόντια** δοκάρια και πόση στις **κατακόρυφες** κολόνες.

Από την αρχή του διανύσματος $\vec{F}$ φέρνεις δύο κάθετους άξονες, $x$ και $y$. Από το
πέρας του φέρνεις κάθετες στους δύο άξονες. Σχηματίζεται ένα **ορθογώνιο** με διαγώνιο
το $\vec{F}$, και οι πλευρές του είναι οι δύο **κάθετες συνιστώσες**:

$$
\vec{F} = \vec{F_x} + \vec{F_y}
$$

Αν το $\vec{F}$ σχηματίζει γωνία $\theta$ με τον άξονα $x$, το ορθογώνιο τρίγωνο δίνει
τα μέτρα με τον ορισμό του συνημιτόνου και του ημιτόνου:

$$
F_x = F \cdot \sigma\upsilon\nu\theta \qquad F_y = F \cdot \eta\mu\theta
$$

*Διάνυσμα F σε άξονες x και y, που σχηματίζει γωνία θ με τον άξονα x, μαζί με τις κάθετες συνιστώσες του, την Fx πάνω στον άξονα x και την Fy πάνω στον άξονα y.*

Και ανάποδα, από τις δύο συνιστώσες, με το Πυθαγόρειο θεώρημα:

$$
F = \sqrt{F_x^2 + F_y^2}
$$

> **Θυμήσου**
>
> Ποια συνιστώσα παίρνει το συνημίτονο; Αυτή που είναι **πάνω στην πλευρά της γωνίας**,
> η **προσκείμενη**. Η απέναντι παίρνει το ημίτονο.
>
> Αν η γωνία μετριέται από τον άξονα $y$ και όχι από τον $x$, οι ρόλοι **αλλάζουν**. Πριν
> γράψεις τύπο, σημείωσε στο σχήμα πού είναι η γωνία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο κάθετες δυνάμεις, 6 N και 8 N, ασκούνται στο ίδιο σώμα. Πόσο είναι το μέτρο της συνισταμένης τους;

*Δύο κάθετες δυνάμεις στο ίδιο σημείο, F₁ = 6 N οριζόντια και F₂ = 8 N κατακόρυφη.*

1. Με κοινή αρχή, οι δύο δυνάμεις είναι οι πλευρές ενός **ορθογωνίου**. Η συνισταμένη
   είναι η διαγώνιος.
2. Η διαγώνιος είναι υποτείνουσα ορθογωνίου τριγώνου με κάθετες πλευρές $6$ και $8$:
   $$
   F = \sqrt{6^2 + 8^2} = \sqrt{36 + 64} = \sqrt{100} = 10 \text{ N}
   $$
3. **Έλεγχος λογικής:** $10$ N είναι λιγότερο από $6 + 8 = 14$ N, όσο θα ήταν αν οι
   δυνάμεις είχαν την ίδια φορά, και περισσότερο από $8 - 6 = 2$ N, όσο θα ήταν με
   αντίθετη φορά. Είναι ανάμεσα, όπως πρέπει.

### Παράδειγμα 2: Ένα παιδί τραβά ένα έλκηθρο με σχοινί, με δύναμη 40 N, σε γωνία 30° με το έδαφος. Πόση δύναμη το σέρνει μπροστά και πόση το σηκώνει;

*Έλκηθρο στο έδαφος που το τραβά ένα σχοινί με δύναμη F = 40 N, πλάγια προς τα πάνω σε γωνία 30° με το έδαφος.*

1. Αναλύεις τη δύναμη σε δύο κάθετες συνιστώσες: μία **οριζόντια**, πάνω στο έδαφος, και
   μία **κατακόρυφη**. Η γωνία $30^\circ$ είναι ανάμεσα στη δύναμη και στο έδαφος, άρα
   η οριζόντια συνιστώσα είναι η προσκείμενη.
2. Οριζόντια, με το συνημίτονο:
   $$
   F_x = 40 \cdot \sigma\upsilon\nu 30^\circ = 40 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = 20\sqrt{3} \approx 34{,}6 \text{ N}
   $$
3. Κατακόρυφη, με το ημίτονο:
   $$
   F_y = 40 \cdot \eta\mu 30^\circ = 40 \cdot \frac{1}{2} = 20 \text{ N}
   $$
4. Περίπου $34{,}6$ N σέρνουν το έλκηθρο μπροστά και $20$ N το ανασηκώνουν.

   **Έλεγχος:** $\sqrt{34{,}6^2 + 20^2} \approx \sqrt{1197 + 400} \approx 40$ N. Και κάτι
   ακόμα: $34{,}6 + 20 = 54{,}6$, περισσότερο από $40$. Οι συνιστώσες δεν προστίθενται ως
   αριθμοί, γιατί είναι κάθετες.

### Παράδειγμα 3: Ένα φορτηγό βάρους 40.000 N είναι σταθμευμένο σε κατηφόρα με κλίση 30°. Λύνεται το χειρόφρενο. Πόση δύναμη το σπρώχνει προς τα κάτω πάνω στον δρόμο;

*Σώμα σε κατηφόρα με κλίση 30° και το βάρος του, 40.000 N, κατακόρυφα προς τα κάτω.*

1. Το βάρος δείχνει **κατακόρυφα** προς τα κάτω. Το αναλύεις σε δύο κάθετες συνιστώσες:
   μία **παράλληλη** στον δρόμο, που κινεί το φορτηγό, και μία **κάθετη** στον δρόμο, που
   την εξουδετερώνει το έδαφος.
2. Η γωνία ανάμεσα στο βάρος και στην κάθετη συνιστώσα είναι ίση με την κλίση του δρόμου,
   $30^\circ$: οι πλευρές τους είναι κάθετες μία προς μία. Άρα η παράλληλη συνιστώσα είναι
   η **απέναντι** της γωνίας $30^\circ$ και παίρνει το ημίτονο.
3. $$
   W_x = 40\,000 \cdot \eta\mu 30^\circ = 40\,000 \cdot \frac{1}{2} = 20\,000 \text{ N}
   $$
4. Το μισό βάρος του φορτηγού το σπρώχνει στην κατηφόρα. Όσο πιο απότομος ο δρόμος, τόσο
   μεγαλώνει το $\eta\mu\theta$, και τόσο πιο δύσκολα κρατά ένα χειρόφρενο.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο από τα παρακάτω μεγέθη είναι διανυσματικό;
   - Η δύναμη
   - Η μάζα
   - Ο χρόνος
   - Η θερμοκρασία
2. Δύο αυτοκίνητα κινούνται στην ίδια ευθεία εθνική οδό, το ένα προς τον βορρά και το άλλο προς τον νότο, με την ίδια ταχύτητα. Οι ταχύτητές τους έχουν:
   - Ίδια διεύθυνση, ίδιο μέτρο, αντίθετη φορά
   - Αντίθετη διεύθυνση, ίδιο μέτρο, ίδια φορά
   - Ίδια διεύθυνση, ίδιο μέτρο, ίδια φορά
   - Διαφορετική διεύθυνση, διαφορετικό μέτρο
3. Πότε δύο διανύσματα είναι ίσα;
   - Όταν έχουν ίδια διεύθυνση, φορά και μέτρο, όπου κι αν ξεκινούν
   - Όταν έχουν το ίδιο μέτρο, ανεξάρτητα από το προς τα πού δείχνουν
   - Μόνο όταν έχουν την ίδια αρχή και το ίδιο ακριβώς πέρας
   - Όταν βρίσκονται πάνω σε δύο παράλληλες ευθείες του επιπέδου
4. Με τι ισούται το άθροισμα $\vec{AB} + \vec{B\Gamma} + \vec{\Gamma\Delta}$;
   - $\vec{A\Delta}$
   - $\vec{\Delta A}$
   - $\vec{A\Gamma}$
   - $\vec{0}$
5. Περπατάς $5$ km νότια και μετά $12$ km ανατολικά. Πόσο απέχεις από την αφετηρία;
   - $13$ km
   - $17$ km
   - $7$ km
   - $8{,}5$ km
6. Δύο δυνάμεις $7$ N και $3$ N ασκούνται στο ίδιο σώμα, στην ίδια διεύθυνση αλλά με αντίθετη φορά. Πόσο είναι το μέτρο της συνισταμένης;
   - $4$ N
   - $10$ N
   - $\sqrt{58}$ N
   - $0$ N
7. Τα $\vec{a}$ και $\vec{b}$ έχουν κοινή αρχή. Πού δείχνει το $\vec{a} - \vec{b}$;
   - Από το πέρας του $\vec{b}$ στο πέρας του $\vec{a}$
   - Από το πέρας του $\vec{a}$ στο πέρας του $\vec{b}$
   - Από την κοινή αρχή στην απέναντι κορυφή του παραλληλογράμμου
   - Από την κοινή αρχή, στη φορά του $\vec{a}$, με μέτρο τη διαφορά των μέτρων
8. Μια δύναμη $10$ N σχηματίζει γωνία $60^\circ$ με τον οριζόντιο άξονα. Πόση είναι η οριζόντια συνιστώσα της;
   - $5$ N
   - $5\sqrt{3}$ N
   - $10$ N
   - $6$ N

## Ασκήσεις

1. Γράψε το αντίθετο διάνυσμα του $\vec{KM}$.
2. Δύο κάθετες δυνάμεις, $9$ N και $12$ N, ασκούνται στο ίδιο σημείο. Ποια τρίτη δύναμη πρέπει να ασκηθεί στο σημείο, ώστε το άθροισμα και των τριών να είναι μηδέν;
   *Δύο κάθετες δυνάμεις στο ίδιο σημείο, F₁ = 9 N οριζόντια και F₂ = 12 N κατακόρυφη.*
3. Μια δύναμη $20$ N σχηματίζει γωνία $30^\circ$ με τον οριζόντιο άξονα.
   α) Πόση είναι η οριζόντια συνιστώσα της;
   β) Πόση είναι η κατακόρυφη συνιστώσα της;
4. Δύο σχοινιά τραβούν ένα κιβώτιο από το ίδιο σημείο, το καθένα με δύναμη $20$ N. Είναι και τα δύο οριζόντια και σχηματίζουν μεταξύ τους γωνία $60^\circ$. Πόσο είναι το μέτρο της συνισταμένης, και τι γωνία σχηματίζει με καθένα από τα δύο σχοινιά;
5. Ένα παιδί βάρους $270$ N κάθεται σε μια τσουλήθρα. Η συνιστώσα του βάρους του κατά μήκος της τσουλήθρας είναι $135$ N. Πόσες μοίρες είναι η κλίση της τσουλήθρας;
   *Σώμα πάνω σε κεκλιμένη τσουλήθρα, με το βάρος του B = 270 N κατακόρυφα προς τα κάτω και τη γωνία κλίσης σημειωμένη x.*
6. Ένα ποτάμι έχει πλάτος $60$ m, και το νερό του κυλά παντού με $1$ m/s, παράλληλα στις όχθες. Μια βάρκα κινείται ως προς το νερό με $2$ m/s, προς όποια κατεύθυνση δείχνει η πλώρη της. Η ταχύτητά της ως προς την όχθη είναι το άθροισμα δύο διανυσμάτων: της ταχύτητας ως προς το νερό και της ταχύτητας του νερού.
   α) Η πλώρη δείχνει κάθετα στην όχθη. Πόσα μέτρα πιο κάτω από το ακριβώς απέναντι σημείο φτάνει η βάρκα;
   β) Προς τα πού πρέπει να δείχνει η πλώρη, για να φτάσει η βάρκα ακριβώς απέναντι;
   γ) Πόσο χρόνο κάνει τότε να περάσει απέναντι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/vectors
