# Τριγωνομετρικοί αριθμοί οξείας γωνίας

> Ημίτονο, συνημίτονο, εφαπτομένη ως λόγοι πλευρών.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/trig-acute

## Τι θα μάθεις

- Να ορίζεις ημίτονο, συνημίτονο και εφαπτομένη ως λόγους πλευρών ορθογωνίου τριγώνου.
- Να εξηγείς γιατί οι λόγοι αυτοί εξαρτώνται μόνο από τη γωνία και όχι από το μέγεθος.
- Να υπολογίζεις άγνωστη πλευρά ή γωνία με τον κατάλληλο τριγωνομετρικό αριθμό.

## Η γωνία αρκεί

Σχεδίασε ένα ορθογώνιο τρίγωνο με μια οξεία γωνία $30^\circ$. Μέτρα την απέναντι κάθετη πλευρά και την υποτείνουσα, και κάνε τη διαίρεση.

Θα βρεις $0{,}5$.

Σχεδίασε τώρα ένα **διπλάσιο** τρίγωνο, πάλι με γωνία $30^\circ$. Ξαναμέτρα, ξανακάνε τη διαίρεση.

Πάλι $0{,}5$.

Οι πλευρές άλλαξαν, ο **λόγος** τους όχι. Γι' αυτό μπορεί να υπάρχει πίνακας τριγωνομετρικών αριθμών: ο λόγος εξαρτάται μόνο από τη γωνία.

## Οι τρεις λόγοι

Σε ορθογώνιο τρίγωνο με οξεία γωνία $\omega$, ονόμασε $\alpha$ την **απέναντι** κάθετη πλευρά, $\beta$ την **προσκείμενη** και $\gamma$ την **υποτείνουσα**:

$$
\eta\mu\omega = \frac{\alpha}{\gamma} \qquad
\sigma\upsilon\nu\omega = \frac{\beta}{\gamma} \qquad
\varepsilon\varphi\omega = \frac{\alpha}{\beta}
$$

Η απέναντι κάθετη πλευρά είναι αυτή που δεν αγγίζει τη γωνία $\omega$. Η προσκείμενη είναι η άλλη κάθετη, αυτή που σχηματίζει τη γωνία μαζί με την υποτείνουσα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο ρυθμίσεις, μόνο η μία μετράει*

> **Κλειδί**
>
> Οι τριγωνομετρικοί αριθμοί είναι **λόγοι**, όχι μήκη.
>
> Δεν έχουν μονάδα μέτρησης: το εκατοστό του αριθμητή διαγράφεται με το εκατοστό του παρονομαστή.
>
> Γι' αυτό το $\eta\mu 30^\circ$ είναι $0{,}5$ σε κάθε ορθογώνιο τρίγωνο του κόσμου με γωνία $30^\circ$.

## Οι τιμές που αξίζει να ξέρεις

| $\omega$   | $\eta\mu\omega$      | $\sigma\upsilon\nu\omega$ | $\varepsilon\varphi\omega$ |
| ---------- | -------------------- | ------------------------- | -------------------------- |
| $30^\circ$ | $\frac{1}{2}$        | $\frac{\sqrt{3}}{2}$      | $\frac{\sqrt{3}}{3}$       |
| $45^\circ$ | $\frac{\sqrt{2}}{2}$ | $\frac{\sqrt{2}}{2}$      | $1$                        |
| $60^\circ$ | $\frac{\sqrt{3}}{2}$ | $\frac{1}{2}$             | $\sqrt{3}$                 |

Πρόσεξε τη συμμετρία: το ημίτονο των $30^\circ$ ισούται με το συνημίτονο των $60^\circ$. Λογικό — στο ίδιο τρίγωνο, η απέναντι πλευρά της μιας οξείας γωνίας είναι η προσκείμενη της άλλης.

> **Πρόσεχε**
>
> Το ημίτονο και το συνημίτονο οξείας γωνίας είναι **πάντα μικρότερα από $1$**.
>
> Ο λόγος: η υποτείνουσα, που είναι ο παρονομαστής, είναι πάντα η μεγαλύτερη πλευρά. Ένα κλάσμα με μεγαλύτερο παρονομαστή δεν φτάνει τη μονάδα.
>
> Αν σου βγει $\eta\mu\omega = 1{,}3$, έχεις μπερδέψει τις πλευρές.
>
> Η εφαπτομένη όμως δεν έχει τέτοιο όριο: για γωνία μεγαλύτερη από $45^\circ$ ξεπερνά το $1$.

> **Θυμήσου**
>
> Ποιον λόγο διαλέγεις; Κοίτα **ποιες πλευρές εμπλέκονται**:
>
> Εμπλέκεται η υποτείνουσα και η απέναντι πλευρά $\Rightarrow$ ημίτονο.
>
> Εμπλέκεται η υποτείνουσα και η προσκείμενη $\Rightarrow$ συνημίτονο.
>
> Εμπλέκονται οι δύο κάθετες, χωρίς υποτείνουσα $\Rightarrow$ εφαπτομένη.
>
> Πρώτα σημειώνεις ποια πλευρά ξέρεις και ποια ζητάς, και μετά διαλέγεις.

## Από τον λόγο στη γωνία

Ο ίδιος δρόμος δουλεύει και ανάποδα: αν ξέρεις δύο πλευρές, βρίσκεις πρώτα τον **λόγο** τους και μετά ψάχνεις ποια γωνία έχει αυτόν τον λόγο.

Μια ράμπα ανεβαίνει $2$ m σε οριζόντια απόσταση $2$ m. Εμπλέκονται οι δύο κάθετες, άρα εφαπτομένη: $\varepsilon\varphi\omega = \frac{2}{2} = 1$. Από τον πίνακα, η γωνία με εφαπτομένη $1$ είναι η $45^\circ$.

Για λόγους που δεν είναι στον πίνακα των τριών γωνιών, ψάχνεις στον πίνακα τριγωνομετρικών αριθμών του βιβλίου, ή στο κομπιουτεράκι με τα πλήκτρα $\sin^{-1}$, $\cos^{-1}$, $\tan^{-1}$. Για παράδειγμα, αν $\varepsilon\varphi\omega = 0{,}4$, τότε $\omega \approx 21{,}8^\circ$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε ορθογώνιο τρίγωνο η υποτείνουσα είναι 10 cm και η γωνία ω = 30°. Πόσο είναι η απέναντι κάθετη πλευρά;

*Ορθογώνιο τρίγωνο ΑΒΓ με ορθή γωνία στο Γ, υποτείνουσα ΑΒ 10 cm, γωνία 30° στο Β και την απέναντί της κάθετη πλευρά ΑΓ σημειωμένη x.*

1. Εμπλέκονται η **υποτείνουσα** και η **απέναντι** πλευρά. Άρα ημίτονο.
2. $$
   \eta\mu 30^\circ = \frac{x}{10}
   $$
3. Από τον πίνακα, $\eta\mu 30^\circ = 0{,}5$:
   $$
   0{,}5 = \frac{x}{10} \Rightarrow x = 5 \; \text{cm}
   $$
4. **Έλεγχος λογικής:** η κάθετη πλευρά βγήκε μικρότερη από την υποτείνουσα, όπως οφείλει.

### Παράδειγμα 2: Ένα κεκλιμένο επίπεδο ανεβαίνει με γωνία 20° και έχει μήκος 12 m. Σε τι ύψος φτάνει; (ημ20° ≈ 0,34)

*Κεκλιμένο επίπεδο ΑΒ μήκους 12 m με κλίση 20° ως προς το οριζόντιο ΒΓ, και το ύψος ΑΓ σημειωμένο x.*

1. Το μήκος της ράμπας είναι η υποτείνουσα, το ύψος η απέναντι πλευρά της γωνίας $20^\circ$.
2. $$
   \eta\mu 20^\circ = \frac{\upsilon}{12}
   $$
3. $$
   \upsilon = 12 \cdot 0{,}34 = 4{,}08 \; \text{m}
   $$
4. Περίπου $4$ μέτρα.

   **Έλεγχος:** το ύψος είναι το ένα τρίτο περίπου του μήκους — λογικό για μια γωνία κάτω από $30^\circ$, όπου το ημίτονο είναι κάτω από $0{,}5$.

### Παράδειγμα 3: Δέντρο ρίχνει σκιά 8 m όταν οι ακτίνες του ήλιου σχηματίζουν 45° με το έδαφος. Πόσο ψηλό είναι;

*Δέντρο ΑΓ κάθετο στο έδαφος με σκιά ΒΓ 8 m, ακτίνα του ήλιου ΑΒ με γωνία 45° ως προς το έδαφος, και το ύψος του δέντρου σημειωμένο x.*

1. Εδώ εμπλέκονται οι **δύο κάθετες** πλευρές: το ύψος του δέντρου και η σκιά. Άρα εφαπτομένη.
2. $$
   \varepsilon\varphi 45^\circ = \frac{\upsilon}{8}
   $$
3. Από τον πίνακα, $\varepsilon\varphi 45^\circ = 1$:
   $$
   1 = \frac{\upsilon}{8} \Rightarrow \upsilon = 8 \; \text{m}
   $$
4. Το δέντρο είναι ακριβώς τόσο ψηλό όσο η σκιά του.

   Αυτό ισχύει **μόνο** στις $45^\circ$: τότε το τρίγωνο είναι ισοσκελές, και γι' αυτό η εφαπτομένη ισούται με $1$. Νωρίτερα το πρωί η σκιά είναι πολύ μεγαλύτερη.

## Ερωτήσεις

1. Σε ορθογώνιο τρίγωνο, ποιος λόγος δίνει το συνημίτονο μιας οξείας γωνίας;
   - Προσκείμενη κάθετη προς υποτείνουσα
   - Απέναντι κάθετη προς υποτείνουσα
   - Απέναντι κάθετη προς προσκείμενη
   - Υποτείνουσα προς προσκείμενη κάθετη
2. Ένα ορθογώνιο τρίγωνο με γωνία $40^\circ$ μεγαλώνει ώστε κάθε πλευρά του να διπλασιαστεί. Τι γίνεται το ημίτονο των $40^\circ$;
   - Μένει ακριβώς το ίδιο
   - Διπλασιάζεται
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Εξαρτάται από το ποια πλευρά διπλασιάστηκε πρώτη
3. Ποια από τις παρακάτω τιμές είναι **αδύνατη** για οξεία γωνία;
   - $\eta\mu\omega = 1{,}2$
   - $\varepsilon\varphi\omega = 2$
   - $\sigma\upsilon\nu\omega = 0{,}98$
   - $\eta\mu\omega = 0{,}05$
4. Ορθογώνιο τρίγωνο έχει υποτείνουσα $20$ cm και γωνία $60^\circ$. Πόσο είναι η προσκείμενη κάθετη πλευρά αυτής της γωνίας;
   - $10$ cm
   - $17{,}3$ cm
   - $40$ cm
   - $20$ cm
5. Ξέρεις τις δύο κάθετες πλευρές ενός ορθογωνίου τριγώνου και ψάχνεις μια οξεία γωνία. Ποιον λόγο χρησιμοποιείς;
   - Την εφαπτομένη
   - Το ημίτονο
   - Το συνημίτονο
   - Κανέναν — χρειάζεται μοιρογνωμόνιο
6. Σε ορθογώνιο τρίγωνο, η προσκείμενη κάθετη πλευρά μιας οξείας γωνίας $\omega$ είναι $3$ cm και η υποτείνουσα $6$ cm. Πόσο μετράει η $\omega$;
   - $60^\circ$
   - $30^\circ$
   - $45^\circ$
   - $0{,}5^\circ$
7. Ένας στύλος ρίχνει σκιά $6$ m όταν οι ακτίνες του ήλιου σχηματίζουν $60^\circ$ με το έδαφος. Πόσο ψηλός είναι;
   - $6\sqrt{3}$ m
   - $2\sqrt{3}$ m
   - $3$ m
   - $12$ m
8. Σε ορθογώνιο τρίγωνο, τι σχέση έχει το ημίτονο μιας οξείας γωνίας με το συνημίτονο της άλλης;
   - Είναι ίσα
   - Είναι αντίστροφα
   - Αθροίζουν σε $1$
   - Δεν σχετίζονται

## Ασκήσεις

1. Σε ορθογώνιο τρίγωνο, ποιος λόγος δίνει το ημίτονο μιας οξείας γωνίας;
2. Ορθογώνιο τρίγωνο $AB\Gamma$ έχει ορθή γωνία στο $\Gamma$, υποτείνουσα $AB = 14$ cm και γωνία $A = 60^\circ$. Πόσο είναι η κάθετη πλευρά $A\Gamma$;
   *Ορθογώνιο τρίγωνο ΑΒΓ με ορθή γωνία στο Γ, υποτείνουσα ΑΒ 14 cm, γωνία Α 60° και την κάθετη πλευρά ΑΓ σημειωμένη x.*
3. Ορθογώνιο τρίγωνο έχει υποτείνουσα $12$ cm και μια οξεία γωνία $30^\circ$. Πόσο είναι η προσκείμενη κάθετη πλευρά αυτής της γωνίας;
   *Ορθογώνιο τρίγωνο ΑΒΓ με ορθή γωνία στο Γ, υποτείνουσα ΑΒ 12 cm, γωνία Β 30° και την προσκείμενη κάθετη πλευρά ΒΓ σημειωμένη x.*
4. Ένας φάρος έχει ύψος $30$ m. Δύο βάρκες βρίσκονται στην ίδια ευθεία με τη βάση του φάρου, από την ίδια πλευρά. Η ευθεία από την κορυφή του φάρου ως την κοντινή βάρκα σχηματίζει με τη θάλασσα γωνία $60^\circ$, και ως τη μακρινή γωνία $30^\circ$. Πόσο απέχουν οι δύο βάρκες μεταξύ τους;
5. Μια ράμπα μήκους $10$ m ανεβαίνει σε ύψος $5$ m. Τι γωνία σχηματίζει με το έδαφος, και πόση είναι η οριζόντια απόσταση από τη βάση ως την κορυφή της;
   *Ράμπα ΑΒ μήκους 10 m που ανεβαίνει σε ύψος ΑΓ 5 m πάνω από το οριζόντιο έδαφος ΒΓ, με τη γωνία στο Β σημειωμένη με τόξο και την οριζόντια απόσταση ΒΓ σημειωμένη x.*
6. Ο πίνακας δίνει τους τριγωνομετρικούς αριθμούς των $30^\circ$, $45^\circ$ και $60^\circ$. Βρες την ακριβή τιμή της $\varepsilon\varphi 15^\circ$, χωρίς κομπιουτεράκι και χωρίς μοιρογνωμόνιο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/trig-acute
