# Στατιστική — συλλογή και παρουσίαση

> Πληθυσμός, δείγμα, συχνότητα και το κατάλληλο διάγραμμα.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/statistics-intro

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις πληθυσμό από δείγμα και να αναγνωρίζεις πότε ένα δείγμα είναι μεροληπτικό.
- Να φτιάχνεις πίνακα συχνοτήτων και να υπολογίζεις σχετικές συχνότητες σε ποσοστά.
- Να διαλέγεις το κατάλληλο διάγραμμα και να υπολογίζεις τη μέση τιμή.

## Ποιον ρωτάς, και πόσους

«Το $80\%$ των μαθητών προτιμά το μάθημα των μαθηματικών.»

Πριν πιστέψεις οτιδήποτε τέτοιο, υπάρχουν δύο ερωτήσεις: ποιους ρώτησαν, και πόσους.

Ο **πληθυσμός** είναι το σύνολο που μας ενδιαφέρει — π.χ. όλοι οι μαθητές του σχολείου. Το **δείγμα** είναι το κομμάτι που εξετάζουμε στην πράξη.

Αν ρωτήσεις μόνο όσους παρακολουθούν τον όμιλο μαθηματικών, το δείγμα σου είναι **μεροληπτικό**: οι απαντήσεις δεν αντιπροσωπεύουν τον πληθυσμό. Και κανένας υπολογισμός δεν διορθώνει ένα κακό δείγμα.

## Συχνότητα και σχετική συχνότητα

Ρωτήθηκαν $25$ μαθητές για το αγαπημένο τους άθλημα:

| Άθλημα     | Συχνότητα | Σχετική συχνότητα | Ποσοστό |
| ---------- | --------- | ----------------- | ------- |
| ποδόσφαιρο | $10$      | $\frac{10}{25}$   | $40\%$  |
| μπάσκετ    | $8$       | $\frac{8}{25}$    | $32\%$  |
| βόλεϊ      | $5$       | $\frac{5}{25}$    | $20\%$  |
| κολύμβηση  | $2$       | $\frac{2}{25}$    | $8\%$   |
| **σύνολο** | $25$      | $1$               | $100\%$ |

Η **συχνότητα** είναι πόσες φορές εμφανίστηκε κάτι. Η **σχετική συχνότητα** είναι η συχνότητα διά το σύνολο.

Από κάτω είναι ο ίδιος πίνακας σε ραβδόγραμμα. Πρόσθεσε έναν μαθητή μόνο στο ποδόσφαιρο και κοίτα τις σχετικές συχνότητες: γιατί αλλάζουν και των άλλων αθλημάτων;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αγαπημένο άθλημα*

Το άθροισμα των σχετικών συχνοτήτων βγαίνει πάντα $1$, δηλαδή $100\%$ (ή πολύ κοντά, αν έχεις στρογγυλέψει ποσοστά). Αν απέχει περισσότερο, κάπου έχεις κάνει λάθος.

> **Κλειδί**
>
> Η σχετική συχνότητα υπάρχει για να μπορείς να **συγκρίνεις ομάδες διαφορετικού μεγέθους**.
>
> $10$ στους $25$ και $30$ στους $100$ δεν συγκρίνονται ως αριθμοί. Ως ποσοστά συγκρίνονται αμέσως: $40\%$ και $30\%$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ραβδόγραμμα και μέση τιμή*

## Ποιο διάγραμμα, πότε

| Διάγραμμα   | Κατάλληλο για                         |
| ----------- | ------------------------------------- |
| ραβδόγραμμα | σύγκριση κατηγοριών μεταξύ τους       |
| κυκλικό     | το μερίδιο κάθε κατηγορίας στο σύνολο |
| χρονόγραμμα | εξέλιξη ενός μεγέθους στον χρόνο      |

Στο **κυκλικό** διάγραμμα κάθε κατηγορία παίρνει γωνία ανάλογη με τη σχετική της συχνότητα: πολλαπλασιάζεις τη σχετική συχνότητα με τις $360^\circ$ ολόκληρου του κύκλου.

Για το ποδόσφαιρο: $0{,}40 \times 360^\circ = 144^\circ$.

## Μέση τιμή

Η **μέση τιμή** είναι το άθροισμα όλων των τιμών διά το πλήθος τους. Για τις πέντε ράβδους του διαγράμματος:

$$
\bar{x} = \frac{4 + 6 + 3 + 8 + 9}{5} = \frac{30}{5} = 6
$$

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο τρόποι να σε παραπλανήσει ένα διάγραμμα:
>
> **Ο κατακόρυφος άξονας δεν ξεκινά από το μηδέν.** Μια διαφορά από $98$ σε $100$ μπορεί να φαίνεται τεράστια αν ο άξονας ξεκινά στο $97$.
>
> **Ράβδοι με διαφορετικό πλάτος.** Το μάτι συγκρίνει εμβαδά, όχι ύψη — και τα εμβαδά λένε άλλη ιστορία.
>
> Πριν κρίνεις σχήμα, διάβασε τους αριθμούς στον άξονα.

> **Θυμήσου**
>
> Η μέση τιμή είναι ευαίσθητη στις **ακραίες τιμές**.
>
> Σε μια τάξη με βαθμούς $18, 19, 18, 20, 5$, η μέση τιμή είναι $16$ — και δεν περιγράφει κανέναν από τους πέντε καλά.
>
> Γι' αυτό μια μέση τιμή χωρίς τα δεδομένα δίπλα της λέει μόνο τη μισή ιστορία.

## Διάμεσος

Η **διάμεσος** είναι η μεσαία τιμή, αφού βάλεις τις τιμές σε σειρά από τη μικρότερη στη μεγαλύτερη. Αν το πλήθος είναι άρτιο, είναι η μέση τιμή των δύο μεσαίων.

Για τους βαθμούς $18, 19, 18, 20, 5$: σε σειρά γίνονται $5, 18, 18, 19, 20$, και η διάμεσος είναι $18$. Η μέση τιμή βγήκε $16$, γιατί το $5$ την τράβηξε προς τα κάτω· τη διάμεσο δεν την άγγιξε.

Για τις τιμές $3, 4, 8, 9$ (άρτιο πλήθος) η διάμεσος είναι $\dfrac{4 + 8}{2} = 6$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε 40 μαθητές, 14 έρχονται με τα πόδια. Ποιο ποσοστό είναι αυτό;

1. Σχετική συχνότητα: $\dfrac{14}{40}$.
2. Σε ποσοστό: $\dfrac{14}{40} = 0{,}35 = 35\%$.
3. **Έλεγχος λογικής:** το $14$ είναι λίγο πάνω από το ένα τρίτο των $40$, και το $35\%$ είναι λίγο πάνω από το $33\%$. Ταιριάζει.

### Παράδειγμα 2: Σε κυκλικό διάγραμμα, μια κατηγορία καταλαμβάνει γωνία 54°. Τι ποσοστό αντιστοιχεί;

1. Ολόκληρος ο κύκλος είναι $360^\circ$ και αντιστοιχεί στο $100\%$.
2. $$
   \frac{54}{360} = 0{,}15
   $$
3. Άρα $15\%$.
4. **Έλεγχος:** το $15\%$ του $360$ είναι $54$. Σωστό.

   Μια χρήσιμη ισοδυναμία: $36^\circ$ αντιστοιχούν πάντα σε $10\%$.

### Παράδειγμα 3: Οι βαθμοί ενός μαθητή είναι 15, 18, 12, 19 και x. Η μέση τιμή είναι 16. Πόσο είναι το x;

1. Η μέση τιμή είναι το άθροισμα διά $5$:
   $$
   \frac{15 + 18 + 12 + 19 + x}{5} = 16
   $$
2. Πολλαπλασιάζω και τα δύο μέλη με $5$:
   $$
   64 + x = 80
   $$
3. $x = 16$.
4. **Έλεγχος:** $15 + 18 + 12 + 19 + 16 = 80$, και $80 : 5 = 16$. Σωστό.

   Πρόσεξε τη λογική: για να μείνει η μέση τιμή $16$, ο πέμπτος βαθμός πρέπει να είναι ακριβώς $16$ — γιατί οι τέσσερις πρώτοι ισοσταθμίζονται ήδη γύρω από αυτήν.

## Ερωτήσεις

1. Θέλεις να μάθεις πόση ώρα διαβάζουν οι μαθητές του σχολείου σου. Ποιο δείγμα είναι το πιο αντιπροσωπευτικό;
   - Τυχαίοι μαθητές από όλα τα τμήματα και τις τάξεις
   - Οι μαθητές που βρίσκονται στη βιβλιοθήκη το μεσημέρι
   - Οι δέκα φίλοι σου
   - Οι μαθητές της τελευταίας τάξης, λίγο πριν τις εξετάσεις
2. Σε δείγμα $50$ ατόμων, $12$ απάντησαν «ναι». Ποια είναι η σχετική συχνότητα σε ποσοστό;
   - $24\%$
   - $12\%$
   - $38\%$
   - $60\%$
3. Σε κυκλικό διάγραμμα, κατηγορία με σχετική συχνότητα $25\%$ παίρνει γωνία:
   - $90^\circ$
   - $25^\circ$
   - $45^\circ$
   - $120^\circ$
4. Οι θερμοκρασίες πέντε ημερών ήταν $18, 21, 19, 22, 20$ βαθμοί. Ποια είναι η μέση τιμή;
   - $20$
   - $19$
   - $100$
   - $22$
5. Ένα ραβδόγραμμα δείχνει τη μία ράβδο διπλάσια από την άλλη, ενώ οι τιμές είναι $98$ και $100$. Πού οφείλεται;
   - Ο κατακόρυφος άξονας δεν ξεκινά από το μηδέν
   - Οι τιμές είναι λάθος υπολογισμένες
   - Χρησιμοποιήθηκε σχετική αντί για απόλυτη συχνότητα
   - Το δείγμα ήταν μεροληπτικό
6. Σε κυκλικό διάγραμμα μια κατηγορία καταλαμβάνει γωνία $72°$. Τι ποσοστό αντιστοιχεί;
   - $20\%$
   - $72\%$
   - $25\%$
   - $30\%$
7. Τι πλεονέκτημα έχει η διάμεσος απέναντι στη μέση τιμή;
   - Δεν την επηρεάζει μία ακραία τιμή
   - Είναι πάντα μεγαλύτερη από τη μέση τιμή
   - Υπολογίζεται πιο γρήγορα σε κάθε περίπτωση
   - Χρησιμοποιεί όλες τις τιμές στον υπολογισμό
8. Ποια είναι η διάμεσος των τιμών $7, 2, 9, 4, 5, 10$;
   - $6$
   - $6{,}5$
   - $6{,}17$
   - $5$

## Ασκήσεις

1. Σε δείγμα $20$ ατόμων, $6$ απάντησαν «ναι». Ποια είναι η σχετική συχνότητα σε ποσοστό;
2. Σε κυκλικό διάγραμμα για τις προτιμήσεις $40$ μαθητών, η κατηγορία «μπάσκετ» παίρνει γωνία $72°$. Πόσοι μαθητές προτιμούν το μπάσκετ;
3. Σε $25$ μαθητές, οι $7$ έρχονται με ποδήλατο. Τι ποσοστό είναι, και τι γωνία παίρνουν σε κυκλικό διάγραμμα;
4. Οι βαθμοί έξι μαθητών σε ένα διαγώνισμα είναι $11$, $13$, $14$, $17$, $19$ και ένας ακόμη, $x$. Η διάμεσος των έξι βαθμών είναι $15$.
   α) Βρες το $x$ και τη μέση τιμή των έξι βαθμών.
   β) Γράφει και έβδομος μαθητής, και παίρνει $20$. Πόση γίνεται η μέση τιμή και πόση η διάμεσος; Ποια από τις δύο ανέβηκε περισσότερο;
5. Σε μια τάξη $25$ μαθητών η μέση τιμή του ύψους είναι $1{,}60$ m. Έρχεται ένας νέος μαθητής, και η μέση τιμή των $26$ γίνεται $1{,}61$ m. Πόσο ψηλός είναι ο νέος μαθητής;
6. Πέντε φίλοι μέτρησαν πόσα βιβλία διάβασε ο καθένας φέτος. Ο καθένας διάβασε τουλάχιστον ένα. Η μέση τιμή είναι $10$ βιβλία και η διάμεσος $12$.
   α) Πόσα βιβλία το πολύ μπορεί να διάβασε αυτός που διάβασε τα περισσότερα;
   β) Πόσα βιβλία το πολύ μπορεί να διάβασε αυτός που διάβασε τα λιγότερα;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/statistics-intro
