# Γεωμετρικά στερεά — επιφάνεια και όγκος

> Πρίσμα, κύλινδρος, κώνος, σφαίρα.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/solids

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις όγκο και επιφάνεια πρίσματος, κυλίνδρου, κώνου και σφαίρας.
- Να συνδέεις τον όγκο του κώνου με τον όγκο του κυλίνδρου που τον περιέχει.
- Να ξεχωρίζεις πότε ένα πρόβλημα ζητά επιφάνεια και πότε όγκο.

## Πόσο χωράει και πόσο χαρτί θέλει

Δύο εντελώς διαφορετικές ερωτήσεις για το ίδιο κουτί:

**Πόσο χωράει;** Αυτό είναι ο **όγκος**, και μετριέται σε κυβικές μονάδες.

**Πόσο χαρτί θέλει για να τυλιχτεί;** Αυτό είναι η **επιφάνεια**, και μετριέται σε τετραγωνικές.

Οι δύο απαντήσεις δεν αλλάζουν μαζί, και πολλά προβλήματα στηρίζονται ακριβώς σε αυτή τη διαφορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τέσσερα στερεά, δύο ρυθμίσεις*

## Πρίσμα και κύλινδρος: ίδια λογική

Και τα δύο έχουν δύο ίσες βάσεις και σταθερή διατομή σε όλο το ύψος τους. Γι' αυτό ο όγκος τους βγαίνει με τον ίδιο κανόνα:

$$
V = E_{\beta} \cdot \upsilon
$$

Για τον κύλινδρο η βάση είναι κύκλος, οπότε $V = \pi \rho^2 \upsilon$.

Η **παράπλευρη** επιφάνεια του κυλίνδρου είναι ακόμη πιο κομψή: αν την ξετυλίξεις, είναι ορθογώνιο με πλάτος την περίμετρο του κύκλου και ύψος το ύψος του κυλίνδρου.

$$
E_{\pi} = 2\pi\rho \cdot \upsilon
$$

*Κύλινδρος με ακτίνα 2 cm και ύψος 5 cm, και δίπλα το ανάπτυγμά του: δύο κύκλοι και ένα ορθογώνιο με τα εμβαδά τους.*

## Κώνος και σφαίρα

$$
V_{\kappa} = \frac{\pi \rho^2 \upsilon}{3} \qquad V_{\sigma} = \frac{4\pi\rho^3}{3}
$$

Το $3$ στον παρονομαστή του κώνου δεν είναι αυθαίρετο: τρεις κώνοι γεμίζουν ακριβώς τον κύλινδρο με την ίδια βάση και το ίδιο ύψος. Είναι πείραμα που γίνεται με νερό.

Στην επιφάνεια του κώνου εμφανίζεται η **γενέτειρα** $\lambda$, δηλαδή η πλάγια πλευρά:

$$
\lambda = \sqrt{\rho^2 + \upsilon^2}
$$

Πυθαγόρειο, άλλη μια φορά.

*Κώνος με ακτίνα 3 cm και ύψος 4 cm, με τη γενέτειρά του, και δίπλα το ανάπτυγμά του: ένας κύκλος και ένας κυκλικός τομέας.*

> **Κλειδί**
>
> Οι μονάδες σε προδίδουν αν μπερδέψεις τους τύπους.
>
> Ο **όγκος** έχει τρεις διαστάσεις: κάθε τύπος του περιέχει τρία μήκη πολλαπλασιασμένα, όπως $\rho^2\upsilon$ ή $\rho^3$.
>
> Η **επιφάνεια** έχει δύο: $\rho^2$, ή $\rho\upsilon$.
>
> Αν σου βγει τύπος με $\rho^2$ για όγκο, κάτι λείπει.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο διπλασιασμός της ακτίνας δεν διπλασιάζει τον όγκο.
>
> Στη σφαίρα, η ακτίνα υψώνεται στην **τρίτη** δύναμη: διπλάσια ακτίνα δίνει **οκταπλάσιο** όγκο.
>
> Γι' αυτό μια συμπαγής μπάλα με διπλάσια διάμετρο ζυγίζει οκτώ φορές περισσότερο, αν είναι από το ίδιο υλικό.

> **Θυμήσου**
>
> Πώς διαβάζεις τι σου ζητούν:
>
> **«Πόσο νερό χωράει», «πόσο τσιμέντο χρειάζεται», «πόσος αέρας υπάρχει»** $\Rightarrow$ όγκος.
>
> **«Πόσο χαρτί για περιτύλιγμα», «πόση μπογιά για βάψιμο», «πόση λαμαρίνα»** $\Rightarrow$ επιφάνεια.
>
> Και μια λεπτομέρεια που κρίνει ασκήσεις: μια δεξαμενή χωρίς καπάκι έχει **μία** βάση, όχι δύο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Κύλινδρος έχει ακτίνα 3 cm και ύψος 10 cm. Βρες τον όγκο του.

1. $$
   V = \pi \rho^2 \upsilon = \pi \cdot 9 \cdot 10
   $$
2. $$
   V = 90\pi \; \text{cm}^3
   $$
3. Με $\pi \approx 3{,}14$: περίπου $283$ cm³, δηλαδή λίγο πάνω από ένα τέταρτο του λίτρου ($250$ cm³).
4. Ένας κώνος με τις ίδιες διαστάσεις θα είχε $30\pi$ cm³ — ακριβώς το ένα τρίτο.

### Παράδειγμα 2: Πόση λαμαρίνα χρειάζεται για κυλινδρική δεξαμενή ακτίνας 2 m και ύψους 5 m, χωρίς καπάκι;

1. Χωρίς καπάκι σημαίνει **μία** βάση και η παράπλευρη επιφάνεια.
2. Βάση: $\pi \rho^2 = 4\pi$ m².
3. Παράπλευρη: $2\pi\rho\upsilon = 2\pi \cdot 2 \cdot 5 = 20\pi$ m².
4. Σύνολο: $24\pi \approx 75{,}4$ m².

   Αν είχε και καπάκι, θα χρειαζόταν άλλα $4\pi$, δηλαδή περίπου $88$ m² συνολικά.

### Παράδειγμα 3: Μια μπάλα έχει ακτίνα 6 cm. Βρες όγκο και επιφάνεια.

1. $$
   V = \frac{4\pi\rho^3}{3} = \frac{4\pi \cdot 216}{3} = 288\pi \; \text{cm}^3
   $$
2. $$
   E = 4\pi\rho^2 = 4\pi \cdot 36 = 144\pi \; \text{cm}^2
   $$
3. Με $\pi \approx 3{,}14$: όγκος περίπου $904$ cm³ και επιφάνεια περίπου $452$ cm².
4. Πρόσεξε τις μονάδες: κυβικά για τον όγκο, τετραγωνικά για την επιφάνεια. Το ότι ο ένας αριθμός βγήκε διπλάσιος από τον άλλο είναι σύμπτωση αυτής της ακτίνας, όχι κανόνας.

## Ερωτήσεις

1. Κύλινδρος έχει ακτίνα $2$ cm και ύψος $5$ cm. Πόσος είναι ο όγκος του;
   - $20\pi$ cm³
   - $10\pi$ cm³
   - $80\pi$ cm³
   - $20\pi$ cm²
2. Κώνος και κύλινδρος έχουν την ίδια βάση και το ίδιο ύψος. Τι σχέση έχουν οι όγκοι τους;
   - Ο κώνος έχει το ένα τρίτο του όγκου του κυλίνδρου
   - Έχουν τον ίδιο όγκο, αφού έχουν ίδια βάση και ύψος
   - Ο κώνος έχει το μισό του όγκου του κυλίνδρου
   - Εξαρτάται από την ακτίνα και το ύψος τους
3. Αν διπλασιαστεί η ακτίνα μιας σφαίρας, τι γίνεται ο όγκος της;
   - Οκταπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
   - Δεκαεξαπλασιάζεται
4. Θέλεις να βάψεις τον εξωτερικό τοίχο ενός κυλινδρικού πύργου, χωρίς τη στέγη. Τι πρέπει να υπολογίσεις;
   - Την παράπλευρη επιφάνεια
   - Τον όγκο
   - Την ολική επιφάνεια με τις δύο βάσεις
   - Την περίμετρο της βάσης
5. Ένας τύπος για όγκο πρέπει να περιέχει:
   - Γινόμενο τριών μηκών
   - Γινόμενο δύο μηκών
   - Ένα μόνο μήκος
   - Πάντα τον αριθμό $\pi$
6. Σφαίρα έχει ακτίνα $3$ cm. Πόσος περίπου είναι ο όγκος της;
   - $113$ κυβικά εκατοστά
   - $28$ κυβικά εκατοστά
   - $85$ κυβικά εκατοστά
   - $339$ κυβικά εκατοστά
7. Κύλινδρος έχει ακτίνα $2$ cm και ύψος $10$ cm. Πόση περίπου είναι η παράπλευρη επιφάνειά του;
   - $126$ τετραγωνικά εκατοστά
   - $63$ τετραγωνικά εκατοστά
   - $40$ τετραγωνικά εκατοστά
   - $251$ τετραγωνικά εκατοστά
8. Κώνος έχει ακτίνα βάσης $3$ cm και ύψος $4$ cm. Πόση είναι η γενέτειρά του;
   - $5$ cm
   - $7$ cm
   - $25$ cm
   - $\sqrt{7}$ cm

## Ασκήσεις

1. Ένα κουτί σε σχήμα ορθογώνιου παραλληλεπιπέδου έχει διαστάσεις $20$ cm, $10$ cm και $8$ cm. Πόσος είναι ο όγκος του, σε cm³ και σε λίτρα;
   *Κουτί σε σχήμα ορθογώνιου παραλληλεπιπέδου με διαστάσεις 20 cm, 10 cm και 8 cm, και δίπλα το ανάπτυγμά του.*
2. Ένα χωνάκι παγωτού σε σχήμα κώνου έχει ακτίνα $4$ cm και ύψος $9$ cm. Πόσα χωνάκια γεμίζεις ως πάνω με $2$ λίτρα παγωτό;
   *Χωνάκι σε σχήμα κώνου με ακτίνα 4 cm και ύψος 9 cm, και δίπλα το ανάπτυγμά του.*
3. Μια μπάλα μπάσκετ έχει διάμετρο περίπου $24$ cm. Πόση είναι η επιφάνειά της;
4. Μια κυλινδρική δεξαμενή νερού έχει ακτίνα $1$ m και χωράει $4.710$ λίτρα. Θέλεις να βάψεις απέξω την παράπλευρη επιφάνεια και τον πάτο της, όχι το καπάκι. Ένα κουτί χρώμα φτάνει για $5$ m². Πόσα κουτιά πρέπει να αγοράσεις; (Πάρε $\pi \approx 3{,}14$.)
5. Μια σφαιρική μπάλα παγωτού έχει ακτίνα $3$ cm. Τη βάζεις σε χωνάκι, κώνο με την ίδια ακτίνα στο στόμιο, και ξεχνιέσαι: το παγωτό λιώνει όλο μέσα στο χωνάκι. Πόσο ύψος πρέπει να έχει το χωνάκι, για να χωρέσει ακριβώς όλο το λιωμένο παγωτό; (Θεώρησε ότι ο όγκος δεν αλλάζει όταν λιώνει.)
6. Τρία μπαλάκια του τένις μπαίνουν σε κυλινδρικό κουτί που τα χωράει ακριβώς: ακουμπούν το ένα στο άλλο, στα πλαϊνά τοιχώματα, στον πάτο και στο καπάκι. Η ακτίνα τους δεν δίνεται. Θεώρησε τα μπαλάκια σφαίρες και τα τοιχώματα πολύ λεπτά.
   α) Τι μέρος του κουτιού μένει άδειο;
   β) Τι είναι μεγαλύτερο: το ύψος του κουτιού ή η περίμετρος του κύκλου του καπακιού;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/solids
