# Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς

> Οι ιδιότητες που δικαιολογούν κάθε βήμα που κάνεις.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/real-numbers

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ρητούς από άρρητους αριθμούς και να ξέρεις τι δείχνει η δεκαδική τους γραφή.
- Να εγκλωβίζεις μια τετραγωνική ρίζα ανάμεσα σε δύο δεκαδικούς, υψώνοντας στο τετράγωνο.
- Να αναγνωρίζεις ποια ιδιότητα των πράξεων δικαιολογεί κάθε βήμα ενός υπολογισμού.

## Ένας αριθμός που δεν χωράει σε κλάσμα

Πάρε ένα τετράγωνο με πλευρά $1$. Πόσο είναι η διαγώνιός του;

Από το Πυθαγόρειο — που θα το δεις αναλυτικά σε λίγες ενότητες — βγαίνει ότι το τετράγωνό της είναι $1^2 + 1^2 = 2$. Άρα η διαγώνιος είναι ο αριθμός που, υψωμένος στο τετράγωνο, δίνει $2$. Τον γράφουμε $\sqrt{2}$.

Το ερώτημα είναι απλό: **ποιο κλάσμα** είναι αυτός ο αριθμός;

Η απάντηση είναι ότι δεν υπάρχει. Κανένα κλάσμα ακεραίων δεν δίνει $\sqrt{2}$. Και αυτό δεν είναι θέμα υπολογιστικής δύναμης — αποδεικνύεται.

## Ρητοί: όσοι γράφονται ως κλάσμα

**Ρητός** λέγεται κάθε αριθμός που γράφεται ως $\dfrac{a}{b}$ με $a, b$ ακέραιους και $b \neq 0$.

Μέσα εκεί χωράνε πολύ περισσότερα από όσα φαίνονται:

| Αριθμός       | Ως κλάσμα      | Δεκαδική γραφή               |
| ------------- | -------------- | ---------------------------- |
| $7$           | $\frac{7}{1}$  | $7$                          |
| $-2{,}5$      | $\frac{-5}{2}$ | $-2{,}5$ — τελειώνει         |
| $\frac{1}{3}$ | $\frac{1}{3}$  | $0{,}333\ldots$ — περιοδικός |

Το κοινό τους: η δεκαδική γραφή είτε **τελειώνει** είτε **επαναλαμβάνεται** από κάποιο σημείο και μετά. Δεν γίνεται αλλιώς, γιατί στη διαίρεση $a : b$ τα δυνατά υπόλοιπα είναι πεπερασμένα — κάποιο θα ξαναβγεί, και από εκεί το μοτίβο επαναλαμβάνεται.

## Άρρητοι: όσοι δεν γράφονται

Ο $\sqrt{2}$ έχει δεκαδική γραφή που **ούτε τελειώνει ούτε επαναλαμβάνεται**:

$$
\sqrt{2} = 1{,}41421356\ldots
$$

Τέτοιοι αριθμοί λέγονται **άρρητοι**. Δίπλα στον $\sqrt{2}$ στέκονται ο $\sqrt{3}$, ο $\sqrt{5}$, ο $\pi$ και άπειροι άλλοι.

Οι ρητοί μαζί με τους άρρητους είναι οι **πραγματικοί** αριθμοί. Αυτοί γεμίζουν την αριθμογραμμή χωρίς να αφήνουν κενό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κυνήγι ρίζας*

> **Κλειδί**
>
> Η δεκαδική γραφή **προδίδει** το είδος του αριθμού.
>
> Τελειώνει ή επαναλαμβάνεται $\Rightarrow$ **ρητός**.
>
> Δεν κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο $\Rightarrow$ **άρρητος**.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $3{,}14$ **δεν** είναι ο $\pi$. Είναι ένας ρητός που τυχαίνει να του μοιάζει στα δύο πρώτα δεκαδικά.
>
> Όταν γράφεις $\pi \approx 3{,}14$, το σύμβολο $\approx$ δεν είναι διακόσμηση: λέει ότι δουλεύεις με προσέγγιση. Η ίδια ιστορία με το $\sqrt{2} \approx 1{,}41$.
>
> Σε άσκηση που ζητάει ακριβή απάντηση, η απάντηση είναι $\sqrt{2}$ — όχι $1{,}41$.

## Οι ιδιότητες πίσω από κάθε βήμα

Όταν υπολογίζεις, δεν κάνεις ό,τι σου έρθει. Κάθε νόμιμο βήμα στηρίζεται σε μια ιδιότητα:

| Ιδιότητα                | Πρόσθεση                    | Πολλαπλασιασμός                             |
| ----------------------- | --------------------------- | ------------------------------------------- |
| αντιμεταθετική          | $a + b = b + a$             | $a \cdot b = b \cdot a$                     |
| προσεταιριστική         | $(a + b) + c = a + (b + c)$ | $(a \cdot b) \cdot c = a \cdot (b \cdot c)$ |
| ουδέτερο στοιχείο       | $a + 0 = a$                 | $a \cdot 1 = a$                             |
| αντίθετος / αντίστροφος | $a + (-a) = 0$              | $a \cdot \frac{1}{a} = 1$, $a \neq 0$       |

Και μία που συνδέει τις δύο πράξεις, η **επιμεριστική**:

$$
a \cdot (b + c) = a \cdot b + a \cdot c
$$

Διαβάζεται και ανάποδα. Από αριστερά προς τα δεξιά κάνεις πράξεις· από δεξιά προς τα αριστερά **βγάζεις κοινό παράγοντα**.

> **Πρόσεχε**
>
> Η **αφαίρεση** και η **διαίρεση** δεν είναι αντιμεταθετικές:
>
> $$
> 7 - 3 = 4 \qquad 3 - 7 = -4
> $$
>
> Ούτε προσεταιριστικές: $(12 - 5) - 2 = 5$, ενώ $12 - (5 - 2) = 9$.
>
> Γι' αυτό η σειρά και οι παρενθέσεις δεν είναι λεπτομέρεια.

## Ιδιότητες των ριζών

Για $a, b \geq 0$:

$$
\sqrt{a \cdot b} = \sqrt{a} \cdot \sqrt{b} \qquad \sqrt{\frac{a}{b}} = \frac{\sqrt{a}}{\sqrt{b}}, \; b > 0
$$

Αυτές επιτρέπουν την **απλοποίηση**: $\sqrt{50} = \sqrt{25 \cdot 2} = 5\sqrt{2}$.

> **Θυμήσου**
>
> Η ρίζα **δεν** μοιράζεται στην πρόσθεση:
>
> $$
> \sqrt{9 + 16} = \sqrt{25} = 5 \qquad \sqrt{9} + \sqrt{16} = 3 + 4 = 7
> $$
>
> Πολλαπλασιασμός και διαίρεση ναι. Πρόσθεση και αφαίρεση όχι. Ένα αντιπαράδειγμα αρκεί για να το θυμάσαι.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε γρήγορα: 25 × 37 × 4

1. Με τη σειρά που δίνεται, θα έκανα $25 \times 37$ — άβολο.
2. Η **αντιμεταθετική** επιτρέπει να αλλάξω σειρά, η **προσεταιριστική** να αλλάξω ομαδοποίηση:
   $$
   25 \times 37 \times 4 = 25 \times 4 \times 37 = (25 \times 4) \times 37
   $$
3. $25 \times 4 = 100$, άρα $100 \times 37 = 3700$.

   Η «ευκολία» δεν ήταν κόλπο: δύο ιδιότητες τη δικαιολογούν.

### Παράδειγμα 2: Απλοποίησε το √72 και βρες προσέγγιση με ένα δεκαδικό.

1. Ψάχνω το μεγαλύτερο **τέλειο τετράγωνο** που διαιρεί το $72$: $72 = 36 \cdot 2$.
2. $$
   \sqrt{72} = \sqrt{36 \cdot 2} = \sqrt{36} \cdot \sqrt{2} = 6\sqrt{2}
   $$
3. Με $\sqrt{2} \approx 1{,}41$: $6 \times 1{,}41 = 8{,}46$, άρα $\sqrt{72} \approx 8{,}5$.
4. **Έλεγχος:** $8{,}5^2 = 72{,}25$ — λίγο πάνω από $72$, όπως περίμενα από μια στρογγυλοποίηση προς τα πάνω.

### Παράδειγμα 3: Ανάμεσα σε ποιους δύο διαδοχικούς ακεραίους βρίσκεται το √83;

1. Δεν δοκιμάζω ρίζες — δοκιμάζω **τετράγωνα**, που ξέρω απ' έξω.
2. $9^2 = 81$ και $10^2 = 100$.
3. Το $83$ είναι ανάμεσα: $81 < 83 < 100$. Άρα $9 < \sqrt{83} < 10$.
4. Πιο κοντά στο $9$, αφού το $83$ είναι πολύ κοντά στο $81$.
5. Ένα δεκαδικό ψηφίο πιο μέσα, με τον ίδιο τρόπο: $9{,}1^2 = 82{,}81$ και $9{,}2^2 = 84{,}64$. Αφού $82{,}81 < 83 < 84{,}64$, ισχύει $9{,}1 < \sqrt{83} < 9{,}2$. Πράγματι $\sqrt{83} \approx 9{,}11$.

   Το $83$ δεν είναι τέλειο τετράγωνο, άρα ο $\sqrt{83}$ είναι **άρρητος**.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος από τους παρακάτω αριθμούς **δεν** είναι ρητός;
   - $\sqrt{7}$
   - $0{,}272727\ldots$
   - $\sqrt{64}$
   - $-\frac{9}{4}$
2. Ανάμεσα σε ποιους διαδοχικούς ακεραίους βρίσκεται ο $\sqrt{130}$;
   - Ανάμεσα στο $11$ και στο $12$
   - Ανάμεσα στο $12$ και στο $13$
   - Ανάμεσα στο $64$ και στο $65$
   - Ανάμεσα στο $10$ και στο $11$
3. Πόσο είναι το $\sqrt{36 + 64}$;
   - $10$
   - $14$
   - $100$
   - $48$
4. Ποια ιδιότητα δικαιολογεί το βήμα $4 \cdot (25 \cdot 17) = (4 \cdot 25) \cdot 17$;
   - Η προσεταιριστική ιδιότητα του πολλαπλασιασμού
   - Η αντιμεταθετική ιδιότητα του πολλαπλασιασμού
   - Η επιμεριστική ιδιότητα ως προς την πρόσθεση
   - Καμία — είναι απλώς ένας κανόνας υπολογισμού
5. Ποια είναι η απλοποιημένη μορφή του $\sqrt{45}$;
   - $3\sqrt{5}$
   - $5\sqrt{3}$
   - $\sqrt{9} + \sqrt{5}$
   - $22{,}5$
6. Πόσο κάνει $\sqrt{9 \cdot 16}$;
   - $12$
   - $5$
   - $7$
   - $144$
7. Τι ισχύει για τον αριθμό $3{,}14$;
   - Είναι ρητός και απλώς προσεγγίζει τον π
   - Είναι ακριβώς ίσος με τον π, γραμμένος σύντομα
   - Είναι άρρητος, όπως και ο π
   - Δεν είναι ούτε ρητός ούτε άρρητος
8. Ποια ιδιότητα δικαιολογεί το $7 \cdot 98 + 7 \cdot 2 = 7 \cdot 100$;
   - Η επιμεριστική
   - Η αντιμεταθετική
   - Η προσεταιριστική
   - Το ουδέτερο στοιχείο

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε γρήγορα: $20 \times 53 \times 5$
2. Απλοποίησε: $\sqrt{45} - \sqrt{20}$
3. Απλοποίησε κάθε ρίζα και γράψε το αποτέλεσμα σε μορφή $a\sqrt{3}$: $\sqrt{75} + \sqrt{12} - \sqrt{27}$
4. Ένα τετράγωνο έχει εμβαδόν $50$ cm² και ένα άλλο $18$ cm². Φτιάχνεις ορθογώνιο με μήκος την πλευρά του πρώτου και πλάτος την πλευρά του δεύτερου. Βρες το εμβαδόν και την περίμετρο του ορθογωνίου. Ποιο από τα δύο είναι ρητός αριθμός;
5. Βρες όλους τους φυσικούς αριθμούς $n$ για τους οποίους ισχύει $4{,}5 < \sqrt{n} < 5$. Είναι κάποια από αυτές τις ρίζες ρητός αριθμός;
6. Βάλε σε σειρά από τον μικρότερο στον μεγαλύτερο, χωρίς κομπιουτεράκι: $\sqrt{2} + \sqrt{11}$, $\sqrt{5} + \sqrt{8}$ και $\sqrt{6} + \sqrt{7}$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/real-numbers
