# Πυθαγόρειο θεώρημα

> Η σχέση που κρατάει μόνο στα ορθογώνια τρίγωνα — και το αντίστροφό της.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/pythagoras

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις την υποτείνουσα ή μια κάθετη πλευρά ορθογωνίου τριγώνου.
- Να χρησιμοποιείς το αντίστροφο θεώρημα για να κρίνεις αν ένα τρίγωνο είναι ορθογώνιο.
- Να αναγνωρίζεις πού κρύβεται ένα ορθογώνιο τρίγωνο σε ένα πρόβλημα.

## Τρία τετράγωνα σε μια σχέση

Σε κάθε **ορθογώνιο** τρίγωνο, η μεγαλύτερη πλευρά λέγεται **υποτείνουσα** και βρίσκεται απέναντι από την ορθή γωνία. Οι άλλες δύο λέγονται **κάθετες πλευρές**.

Το Πυθαγόρειο θεώρημα λέει:

$$
\alpha^2 + \beta^2 = \gamma^2
$$

όπου $\gamma$ η υποτείνουσα.

*Ορθογώνιο τρίγωνο ΑΒΓ με ορθή γωνία στο Γ, κάθετες πλευρές α και β, και την υποτείνουσα γ απέναντι από την ορθή γωνία.*

Το θεώρημα πήρε το όνομά του από τον **Πυθαγόρα από τη Σάμο** (6ος αιώνας π.Χ.). Η Σάμος τον τίμησε αργότερα βάζοντας τη μορφή του στα νομίσματά της.

*Νόμισμα της Σάμου από τα χρόνια του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κόμμοδου (180-192 μ.Χ.), στο Νομισματικό Μουσείο του Βερολίνου. Στη δεξιά όψη ο Πυθαγόρας κάθεται και δείχνει με ένα ραβδί μια σφαίρα. Διάβασε τα γράμματα γύρω του: ΠΥΘΑΓΟΡΗΣ ΣΑΜΙΩΝ, δηλαδή «ο Πυθαγόρας των Σαμίων». Το νόμισμα κόπηκε περίπου επτά αιώνες μετά την εποχή του.*

Διαβασμένο με εμβαδά: αν σχεδιάσεις ένα τετράγωνο πάνω σε κάθε πλευρά, τα δύο μικρά μαζί έχουν **ακριβώς** το εμβαδόν του μεγάλου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα δύο μικρά τετράγωνα και το μεγάλο*

> **Κλειδί**
>
> Το θεώρημα ισχύει **μόνο** σε ορθογώνια τρίγωνα.
>
> Και ισχύει και αντίστροφα: αν σε ένα τρίγωνο βρεις $\alpha^2 + \beta^2 = \gamma^2$, τότε το τρίγωνο **είναι** ορθογώνιο. Αυτό είναι το **αντίστροφο** θεώρημα, και είναι ο τρόπος να ελέγξεις ορθή γωνία χωρίς μοιρογνωμόνιο.

## Να βρεις υποτείνουσα ή κάθετη;

Οι δύο περιπτώσεις δεν λύνονται το ίδιο.

**Ψάχνεις την υποτείνουσα:** προσθέτεις.

$$
\gamma = \sqrt{\alpha^2 + \beta^2}
$$

**Ψάχνεις κάθετη πλευρά:** αφαιρείς.

$$
\alpha = \sqrt{\gamma^2 - \beta^2}
$$

Ο έλεγχος που σε σώζει: η **υποτείνουσα είναι πάντα η μεγαλύτερη** πλευρά. Αν σου βγει κάθετη πλευρά μεγαλύτερη από την υποτείνουσα, κάτι πήγε στραβά.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\alpha^2 + \beta^2$ **δεν** είναι $(\alpha + \beta)^2$.
>
> Για $\alpha = 3$ και $\beta = 4$:
>
> $$
> 3^2 + 4^2 = 25 \qquad (3 + 4)^2 = 49
> $$
>
> Η υποτείνουσα είναι $5$, όχι $7$. Αν ήταν $7$, το τρίγωνο θα είχε ισιώσει σε ευθύγραμμο τμήμα.

## Πυθαγόρειες τριάδες

Μερικές τριάδες ακεραίων εμφανίζονται ξανά και ξανά:

| Τριάδα      | Έλεγχος          |
| ----------- | ---------------- |
| $3, 4, 5$   | $9 + 16 = 25$    |
| $5, 12, 13$ | $25 + 144 = 169$ |
| $8, 15, 17$ | $64 + 225 = 289$ |

Και κάθε πολλαπλάσιό τους: η $6, 8, 10$ είναι η $3, 4, 5$ διπλασιασμένη.

> **Θυμήσου**
>
> Το θεώρημα δεν εμφανίζεται μόνο σε τρίγωνα.
>
> **Διαγώνιος ορθογωνίου:** το χωρίζει σε δύο ορθογώνια τρίγωνα.
>
> **Ύψος ισοσκελούς τριγώνου:** πέφτει στο μέσο της βάσης και φτιάχνει ορθή γωνία.
>
> **Απόσταση δύο σημείων σε άξονες:** η οριζόντια και η κατακόρυφη διαφορά είναι οι δύο κάθετες πλευρές.
>
> Όποτε βλέπεις ορθή γωνία ή μπορείς να φτιάξεις μία, το θεώρημα είναι διαθέσιμο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ορθογώνιο τρίγωνο έχει κάθετες πλευρές 9 cm και 12 cm. Βρες την υποτείνουσα.

*Ορθογώνιο τρίγωνο ΑΒΓ με ορθή γωνία στο Α, κάθετες πλευρές 9 cm και 12 cm, και την υποτείνουσα σημειωμένη x.*

1. Ψάχνω την υποτείνουσα, άρα **προσθέτω** τα τετράγωνα:
   $$
   \gamma^2 = 9^2 + 12^2 = 81 + 144 = 225
   $$
2. $$
   \gamma = \sqrt{225} = 15 \; \text{cm}
   $$
3. **Έλεγχος:** το $15$ είναι μεγαλύτερο και από το $9$ και από το $12$ — σωστό για υποτείνουσα.

   Παρατήρησε ότι τα $9, 12, 15$ είναι η τριάδα $3, 4, 5$ πολλαπλασιασμένη επί $3$.

### Παράδειγμα 2: Σκάλα 5 m ακουμπάει σε τοίχο, με τη βάση της 3 m μακριά από αυτόν. Σε τι ύψος φτάνει;

*Σκάλα ΑΒ μήκους 5 m ακουμπισμένη σε τοίχο ΑΓ, με τη βάση της Β 3 m μακριά από τον τοίχο, και το ύψος ΑΓ σημειωμένο x.*

1. Ο τοίχος και το έδαφος σχηματίζουν ορθή γωνία. Η σκάλα βρίσκεται απέναντί της, άρα είναι η **υποτείνουσα**. Το ύψος και η απόσταση από τον τοίχο είναι οι κάθετες.
2. Ψάχνω κάθετη πλευρά, άρα **αφαιρώ**:
   $$
   \upsilon^2 = 5^2 - 3^2 = 25 - 9 = 16
   $$
3. $$
   \upsilon = \sqrt{16} = 4 \; \text{m}
   $$
4. **Έλεγχος:** $3^2 + 4^2 = 25 = 5^2$. Σωστό.

   Αν είχα προσθέσει αντί να αφαιρέσω, θα έβγαινε $\sqrt{34} \approx 5{,}8$ — ύψος μεγαλύτερο από το μήκος της σκάλας, που είναι αδύνατο.

### Παράδειγμα 3: Είναι ορθογώνιο το τρίγωνο με πλευρές 7, 24 και 25;

1. Χρησιμοποιώ το **αντίστροφο** θεώρημα. Η υποψήφια υποτείνουσα είναι η μεγαλύτερη πλευρά, το $25$.
2. $$
   7^2 + 24^2 = 49 + 576 = 625
   $$
3. $$
   25^2 = 625
   $$
   Ίσα. Άρα το τρίγωνο **είναι** ορθογώνιο, με την ορθή γωνία απέναντι από την πλευρά $25$.
4. Δοκίμασε για σύγκριση τις πλευρές $7, 24, 26$: $625 \neq 676$, οπότε εκείνο το τρίγωνο δεν είναι ορθογώνιο.

   Επειδή το άθροισμα των τετραγώνων υπολείπεται, η μεγάλη γωνία είναι **αμβλεία**.

## Ερωτήσεις

1. Ορθογώνιο τρίγωνο έχει κάθετες πλευρές $6$ και $8$. Πόσο είναι η υποτείνουσα;
   - $10$
   - $14$
   - $100$
   - $\sqrt{28}$
2. Σε ορθογώνιο τρίγωνο η υποτείνουσα είναι $13$ και μία κάθετη πλευρά $5$. Πόσο είναι η άλλη κάθετη πλευρά;
   - $12$
   - $\sqrt{194}$
   - $8$
   - $18$
3. Ποιο τρίγωνο **δεν** είναι ορθογώνιο;
   - Με πλευρές $4, 5, 6$
   - Με πλευρές $9, 12, 15$
   - Με πλευρές $8, 15, 17$
   - Με πλευρές $1, 1, \sqrt{2}$
4. Ορθογώνιο έχει πλευρές $8$ cm και $15$ cm. Πόσο είναι η διαγώνιός του;
   - $17$ cm
   - $23$ cm
   - $11{,}5$ cm
   - $120$ cm
5. Ένα πλοίο ταξιδεύει $8$ km προς βορρά και μετά $6$ km προς ανατολή. Πόσο απέχει από την αφετηρία του;
   - $10$ km
   - $14$ km
   - $2$ km
   - $48$ km
6. Είναι ορθογώνιο το τρίγωνο με πλευρές $9$, $40$ και $41$;
   - Ναι
   - Όχι
   - Μόνο αν είναι ισοσκελές
   - Δεν ελέγχεται χωρίς τις γωνίες
7. Πόσο είναι η διαγώνιος ενός τετραγώνου με πλευρά $5$ cm;
   - $5\sqrt{2}$ cm
   - $10$ cm
   - $25$ cm
   - $5$ cm
8. Ορθογώνιο τρίγωνο έχει κάθετες πλευρές $5$ και $12$. Πόση είναι η περίμετρός του;
   - $30$
   - $17$
   - $13$
   - $60$

## Ασκήσεις

1. Ορθογώνιο τρίγωνο έχει κάθετες πλευρές $12$ cm και $16$ cm. Πόσο είναι η υποτείνουσα;
   *Ορθογώνιο τρίγωνο ΑΒΓ με ορθή γωνία στο Α, κάθετες πλευρές 12 cm και 16 cm, και την υποτείνουσα σημειωμένη x.*
2. Ένα ορθογώνιο πάρκο έχει διαστάσεις $24$ m και $10$ m. Θέλεις να πας από μια γωνία του στην απέναντι. Πόσα μέτρα γλιτώνεις αν περπατήσεις πάνω στη διαγώνιο αντί για γύρω από δύο πλευρές;
3. Ορθογώνιο τρίγωνο έχει υποτείνουσα $17$ και μία κάθετη πλευρά $8$. Πόσο είναι η άλλη κάθετη πλευρά;
   *Ορθογώνιο τρίγωνο ΑΒΓ με ορθή γωνία στο Α, υποτείνουσα 17, μία κάθετη πλευρά 8 και την άλλη σημειωμένη x.*
4. Ένα τρίγωνο έχει πλευρές $10$ cm, $24$ cm και $26$ cm. Είναι ορθογώνιο; Πόσο είναι το ύψος του προς τη μεγαλύτερη πλευρά;
5. Ισοσκελές τρίγωνο έχει τις ίσες πλευρές του $25$ cm και τη βάση του $14$ cm. Βρες το ύψος προς τη βάση και το εμβαδόν του.
   *Ισοσκελές τρίγωνο ΑΒΓ με ίσες πλευρές ΑΒ και ΑΓ 25 cm, βάση ΒΓ 14 cm και το ύψος ΑΔ προς τη βάση σημειωμένο με ερωτηματικό.*
6. Ένα σημείο $M$ βρίσκεται μέσα σε ορθογώνιο $AB\Gamma\Delta$, με $MA = 3$, $MB = 5$ και $M\Gamma = 6$. Οι διαστάσεις του ορθογωνίου δεν δίνονται. Βρες το $M\Delta$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/pythagoras
