# Η συνάρτηση y = α/x — η υπερβολή

> Αντιστρόφως ανάλογα ποσά: το γινόμενό τους μένει σταθερό.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/inverse-proportion

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις αντιστρόφως ανάλογα ποσά από το σταθερό γινόμενό τους.
- Να γράφεις τον τύπο y = α/x και να συμπληρώνεις πίνακα τιμών του.
- Να σχεδιάζεις την υπερβολή y = α/x και να λες σε ποια τεταρτημόρια βρίσκεται.

## Όσο πιο γρήγορα, τόσο λιγότερος χρόνος

Δύο πόλεις απέχουν $60$ χιλιόμετρα. Ένας ποδηλάτης με $10$ km/h κάνει τη διαδρομή σε $6$ ώρες. Με $20$ km/h σε $3$. Με $30$ km/h σε $2$.

| Ταχύτητα $\upsilon$ (km/h) | $10$ | $15$ | $20$ | $30$ | $60$ |
| -------------------------- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- |
| Χρόνος $t$ (ώρες)          | $6$  | $4$  | $3$  | $2$  | $1$  |

Όταν η ταχύτητα **διπλασιάζεται**, ο χρόνος **υποδιπλασιάζεται**. Όταν τριπλασιάζεται, ο χρόνος γίνεται το ένα τρίτο. Τέτοια ποσά λέγονται **αντιστρόφως ανάλογα**.

Πολλαπλασίασε τις δύο γραμμές του πίνακα στήλη προς στήλη: $10 \cdot 6$, $15 \cdot 4$, $20 \cdot 3$. Βγαίνει **πάντα** $60$ — η απόσταση. Αυτό είναι το σημάδι τους:

$$
\upsilon \cdot t = 60
$$

## Ο τύπος y = α/x

Όταν δύο ποσά $x$ και $y$ είναι αντιστρόφως ανάλογα, το γινόμενό τους είναι ένας σταθερός αριθμός $\alpha$, **διάφορος του μηδενός**. Λύνεις ως προς $y$ και παίρνεις τη συνάρτηση:

$$
x \cdot y = \alpha \quad \Rightarrow \quad y = \frac{\alpha}{x}
$$

Για τον ποδηλάτη, $\upsilon = \dfrac{60}{t}$.

Εδώ το $x = 0$ **απαγορεύεται** — δεν διαιρείς με το μηδέν. Γι' αυτό η καμπύλη δεν αγγίζει ποτέ τον κατακόρυφο άξονα. Ούτε τον οριζόντιο αγγίζει: το $\dfrac{\alpha}{x}$ δεν γίνεται ποτέ $0$, όσο μεγάλο κι αν πάρεις το $x$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η υπερβολή y = α/x*

## Η υπερβολή και οι δύο κλάδοι της

Η γραφική παράσταση της $y = \dfrac{\alpha}{x}$ λέγεται **υπερβολή**. Αποτελείται από δύο χωριστές γραμμές, τους **κλάδους** της, μία για τα θετικά $x$ και μία για τα αρνητικά.

| $x$               | $-6$ | $-3$ | $-2$ | $-1$ | $1$ | $2$ | $3$ | $6$ |
| ----------------- | ---- | ---- | ---- | ---- | --- | --- | --- | --- |
| $y = \frac{6}{x}$ | $-1$ | $-2$ | $-3$ | $-6$ | $6$ | $3$ | $2$ | $1$ |

- $\alpha > 0$: το $x$ και το $y$ έχουν **ίδιο πρόσημο**, άρα οι κλάδοι είναι στο **1ο και στο 3ο** τεταρτημόριο.
- $\alpha < 0$: έχουν **αντίθετο πρόσημο**, άρα οι κλάδοι είναι στο **2ο και στο 4ο**.
- Η αρχή των αξόνων είναι **κέντρο συμμετρίας**: αν το $(2, 3)$ ανήκει στην $y = \dfrac{6}{x}$, ανήκει και το $(-2, -3)$.

*Η υπερβολή y = 6/x με τους δύο κλάδους της στο 1ο και στο 3ο τεταρτημόριο, και τα σημεία Α(2, 3) και Α′(−2, −3), συμμετρικά ως προς την αρχή των αξόνων.*

Οι $y = \dfrac{6}{x}$ και $y = -\dfrac{6}{x}$ είναι η μία καθρέφτης της άλλης ως προς τον άξονα $x$ — αυτό δείχνει η διακεκομμένη στο διάγραμμα.

> **Κλειδί**
>
> Ο έλεγχος που ξεχωρίζει τα δύο είδη ποσών:
>
> **Σταθερό πηλίκο** $\dfrac{y}{x}$: ανάλογα ποσά, $y = \alpha x$, ευθεία από την αρχή.
>
> **Σταθερό γινόμενο** $x \cdot y$: αντιστρόφως ανάλογα, $y = \dfrac{\alpha}{x}$, υπερβολή.
>
> Δύο στήλες αριθμών και μία πράξη αρκούν για να καταλάβεις ποιο από τα δύο έχεις μπροστά σου.

> **Πρόσεχε**
>
> «Όταν το ένα μεγαλώνει, το άλλο μικραίνει» **δεν** αρκεί για να είναι δύο ποσά αντιστρόφως ανάλογα.
>
> Στην $y = 10 - x$ το $y$ μικραίνει όσο μεγαλώνει το $x$, αλλά το γινόμενο δεν μένει σταθερό: $1 \cdot 9 = 9$, ενώ $2 \cdot 8 = 16$.
>
> Αντιστρόφως ανάλογα σημαίνει κάτι πιο αυστηρό: όταν το ένα **πολλαπλασιάζεται** με έναν αριθμό, το άλλο **διαιρείται** με τον ίδιο αριθμό.

> **Θυμήσου**
>
> Πού συναντάς αντιστρόφως ανάλογα ποσά έξω από το τετράδιο:
>
> - Ταχύτητα και χρόνος, για σταθερή απόσταση.
> - Αριθμός εργατών και μέρες για την ίδια δουλειά.
> - Μήκος και πλάτος, για ορθογώνια με το ίδιο εμβαδόν.
> - Αριθμός παιδιών και κομμάτια που παίρνει το καθένα, όταν μοιράζουν την ίδια πίτσα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο ποσά συνδέονται με y = 12/x. Αν το x τριπλασιαστεί, τι γίνεται το y;

1. Έστω $x = 2$. Τότε $y = \dfrac{12}{2} = 6$.
2. Τριπλασιάζω: $x = 6$. Τότε $y = \dfrac{12}{6} = 2$.
3. Το $y$ έγινε το **ένα τρίτο**.
4. Ο έλεγχος: $2 \cdot 6 = 12$ και $6 \cdot 2 = 12$. Το γινόμενο έμεινε σταθερό — αυτό ακριβώς σημαίνει «αντιστρόφως ανάλογα».

### Παράδειγμα 2: Τέσσερις μπογιατζήδες βάφουν ένα σχολείο σε 6 μέρες. Σε πόσες μέρες θα το βάψουν 8 μπογιατζήδες που δουλεύουν με τον ίδιο ρυθμό;

1. Περισσότεροι εργάτες, λιγότερες μέρες: τα ποσά είναι αντιστρόφως ανάλογα, άρα το γινόμενό τους μένει σταθερό.
   $$
   4 \cdot 6 = 24
   $$
2. Ο τύπος είναι $y = \dfrac{24}{x}$, όπου $x$ οι εργάτες και $y$ οι μέρες.
3. Για $x = 8$: $y = \dfrac{24}{8} = 3$. Σε $3$ μέρες.
4. **Έλεγχος:** διπλάσιοι εργάτες, μισές μέρες. Το $24$ λέγεται και «εργατοήμερα» — τόση δουλειά χρειάζεται το σχολείο, όπως κι αν τη μοιράσεις.

### Παράδειγμα 3: Σχεδίασε την υπερβολή y = −4/x.

1. Διαλέγω τιμές του $x$ που διαιρούν το $4$, για να βγαίνουν ακέραιοι, και αφήνω έξω το $0$:
   | $x$ | $-4$ | $-2$ | $-1$ | $1$  | $2$  | $4$  |
   | --- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- |
   | $y$ | $1$  | $2$  | $4$  | $-4$ | $-2$ | $-1$ |
2. Το $\alpha = -4$ είναι αρνητικό, άρα το $x$ και το $y$ έχουν πάντα αντίθετο πρόσημο: ο ένας κλάδος περνά από τα $(-4, 1)$, $(-2, 2)$, $(-1, 4)$ στο **2ο** τεταρτημόριο, ο άλλος από τα $(1, -4)$, $(2, -2)$, $(4, -1)$ στο **4ο**.
3. Ενώνω τα σημεία **κάθε κλάδου χωριστά**, με καμπύλη. Δεν ενώνω ποτέ το $(-1, 4)$ με το $(1, -4)$: ανάμεσά τους είναι το $x = 0$, όπου η συνάρτηση δεν ορίζεται.
4. **Έλεγχος** με τη συμμετρία: το $(2, -2)$ και το $(-2, 2)$ είναι συμμετρικά ως προς την αρχή των αξόνων, όπως πρέπει.

## Ερωτήσεις

1. Σε έναν πίνακα τιμών, το γινόμενο $x \cdot y$ βγαίνει σε κάθε στήλη το ίδιο. Τι σχέση συνδέει τα δύο ποσά;
   - Είναι αντιστρόφως ανάλογα
   - Είναι ανάλογα
   - Συνδέονται με μια ευθεία $y = \alpha x + \beta$
   - Δεν συνδέονται με κάποια σχέση
2. Ποιο σημείο **δεν** ανήκει στη γραφική παράσταση της $y = \frac{12}{x}$;
   - $(-3, 4)$
   - $(3, 4)$
   - $(-2, -6)$
   - $(12, 1)$
3. Για ποιες τιμές του $x$ ορίζεται η $y = \frac{12}{x}$;
   - Για όλους τους αριθμούς εκτός από το $0$
   - Για όλους τους αριθμούς, χωρίς καμία εξαίρεση
   - Μόνο για τους θετικούς αριθμούς
   - Μόνο για τους ακέραιους εκτός από το $0$
4. Σε ποια τεταρτημόρια βρίσκεται η υπερβολή $y = -\frac{8}{x}$;
   - Στο 2ο και στο 4ο
   - Στο 1ο και στο 3ο
   - Μόνο στο 4ο
   - Στο 3ο και στο 4ο, κάτω από τον οριζόντιο άξονα
5. Τα ποσά $x$ και $y$ είναι αντιστρόφως ανάλογα, και για $x = 5$ είναι $y = 4$. Ποιος είναι ο τύπος που τα συνδέει;
   - $y = \frac{20}{x}$
   - $y = \frac{4}{5}x$
   - $y = \frac{5}{4x}$
   - $y = 9 - x$
6. Ποιο ζευγάρι ποσών είναι αντιστρόφως ανάλογα;
   - Τα άτομα μιας παρέας και το μερίδιο του καθενός από έναν λογαριασμό $60$ ευρώ
   - Τα κιλά πορτοκάλια και το ποσό που πληρώνεις
   - Η ηλικία ενός παιδιού και το ύψος του
   - Τα λεπτά που περνούν και τα λίτρα που μένουν σε μια δεξαμενή που αδειάζει
7. Στην $y = \frac{18}{x}$, αν το $x$ γίνει το μισό, τι γίνεται το $y$;
   - Διπλασιάζεται
   - Γίνεται κι αυτό το μισό
   - Μένει ίδιο
   - Τετραπλασιάζεται
8. Γιατί η υπερβολή $y = \frac{6}{x}$ δεν κόβει ποτέ τον οριζόντιο άξονα;
   - Γιατί το κλάσμα $\frac{6}{x}$ δεν γίνεται ποτέ $0$
   - Γιατί το $x$ δεν μπορεί να είναι $0$
   - Γιατί είναι καμπύλη και όχι ευθεία
   - Γιατί το $6$ είναι θετικό

## Ασκήσεις

1. Στη συνάρτηση $y = \frac{24}{x}$, πόσο είναι το $y$ για $x = -3$;
2. Ένα λεωφορείο κάνει μια διαδρομή σε $3$ ώρες με μέση ταχύτητα $80$ km/h. Πόσα λεπτά λιγότερα θα κάνει αν πάει με $90$ km/h;
3. Ποια σχέση περιγράφει ο πίνακας $x = 2, 3, 6$ και $y = 18, 12, 6$; Γράψε τον τύπο.
4. Η υπερβολή $y = \frac{\alpha}{x}$ περνάει από το σημείο $(-3, 4)$. Πόσα σημεία της έχουν και τις δύο συντεταγμένες ακέραιες, και σε ποια τεταρτημόρια βρίσκονται;
5. Έξι εργάτες, που δουλεύουν όλοι με τον ίδιο ρυθμό, θα τελείωναν μια δουλειά σε $10$ μέρες. Μετά από $4$ μέρες δουλειάς φεύγουν οι δύο. Σε πόσες μέρες συνολικά, από την αρχή, τελειώνει η δουλειά;
6. Τρία γρανάζια είναι στη σειρά: το $A$, με $12$ δόντια, πιάνει το $B$, με $30$ δόντια, και το $B$ πιάνει το $\Gamma$, με $18$ δόντια. Τα δόντια δεν γλιστρούν. Το $A$ κάνει $60$ στροφές το λεπτό.
   α) Πόσες στροφές το λεπτό κάνει το $\Gamma$;
   β) Αλλάζεις το $B$ με ένα γρανάζι $45$ δοντιών, και τα άλλα δύο μένουν ίδια. Τι γίνεται με τις στροφές του $B$ και του $\Gamma$;
   γ) Αν το $A$ γυρίζει δεξιόστροφα, προς τα πού γυρίζει το $\Gamma$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/inverse-proportion
