# Εγγεγραμμένες γωνίες και κανονικά πολύγωνα

> Η εγγεγραμμένη γωνία είναι το μισό της επίκεντρης, και από αυτό βγαίνουν οι γωνίες των κανονικών πολυγώνων.

Μαθηματικά, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/inscribed-angles-polygons

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις την επίκεντρη από την εγγεγραμμένη γωνία και να βρίσκεις το τόξο στο οποίο βαίνει η καθεμία.
- Να υπολογίζεις μια εγγεγραμμένη γωνία ως το μισό της αντίστοιχης επίκεντρης.
- Να βρίσκεις την κεντρική γωνία και τη γωνία ενός κανονικού πολυγώνου με ν πλευρές.

## Δύο γωνίες που κοιτάνε το ίδιο τόξο

Πάρε έναν κύκλο με κέντρο $O$ και δύο σημεία του, $A$ και $B$. Το κομμάτι του κύκλου ανάμεσά τους είναι ένα **τόξο**. Αυτό το τόξο μπορείς να το «δεις» από δύο είδη θέσεων.

- Από το **κέντρο**. Η γωνία $AOB$ λέγεται **επίκεντρη**: η κορυφή της είναι το κέντρο του κύκλου.
- Από ένα σημείο $\Gamma$ **πάνω στον κύκλο**. Η γωνία $A\Gamma B$ λέγεται **εγγεγραμμένη**: η κορυφή της είναι σημείο του κύκλου και οι πλευρές της είναι χορδές.

Και στις δύο περιπτώσεις λέμε ότι η γωνία **βαίνει** στο τόξο $AB$, αυτό που βρίσκεται ανάμεσα στις πλευρές της.

Το τόξο μετριέται κι αυτό σε μοίρες: **ένα τόξο έχει τόσες μοίρες όσες η επίκεντρη γωνία που βαίνει σε αυτό**. Ολόκληρος ο κύκλος είναι $360°$, ένα ημικύκλιο $180°$.

## Το μισό, πάντα

> **Κλειδί**
>
> Κάθε εγγεγραμμένη γωνία είναι ίση με το **μισό** της επίκεντρης που βαίνει στο ίδιο τόξο.
>
> Αν η επίκεντρη $AOB$ είναι $80°$, κάθε εγγεγραμμένη $A\Gamma B$ στο ίδιο τόξο είναι $40°$.
>
> Δύο συνέπειες που θα χρησιμοποιείς συνέχεια:
>
> 1. Όλες οι εγγεγραμμένες γωνίες που βαίνουν στο **ίδιο τόξο** είναι **ίσες**. Μετακίνησε την κορυφή $\Gamma$ πάνω στον κύκλο όσο θέλεις, η γωνία δεν αλλάζει, αρκεί να μην περάσει στο ίδιο το τόξο $AB$.
> 2. Κάθε εγγεγραμμένη γωνία που βαίνει σε **ημικύκλιο** είναι **ορθή**: η επίκεντρη είναι $180°$, και το μισό της $90°$.

Γιατί ισχύει; Δες την πιο απλή περίπτωση, όταν η μία πλευρά της εγγεγραμμένης περνά από το κέντρο. Το τρίγωνο $O\Gamma B$ είναι ισοσκελές, γιατί $O\Gamma = OB$ (ακτίνες). Οι δύο ίσες γωνίες του στη βάση αθροίζουν όσο η **εξωτερική** γωνία $AOB$. Άρα η καθεμιά, και μαζί η εγγεγραμμένη, είναι το μισό της. Οι άλλες περιπτώσεις ανάγονται σε αυτή.

> **Πρόσεχε**
>
> Πρώτα βρες **σε ποιο τόξο** βαίνει η γωνία, μετά υπολόγισε.
>
> Δύο σημεία $A$, $B$ χωρίζουν τον κύκλο σε **δύο** τόξα, ένα μικρό και ένα μεγάλο. Μια εγγεγραμμένη με κορυφή στο μεγάλο τόξο βαίνει στο μικρό, και αντίστροφα. Αν μπερδέψεις τα τόξα, θα βρεις τη γωνία που βαίνει στο **άλλο** τόξο: εκείνη που μαζί με τη σωστή κάνει $180°$.

## Κανονικά πολύγωνα

Ένα πολύγωνο λέγεται **κανονικό** όταν έχει **όλες τις πλευρές ίσες** και **όλες τις γωνίες ίσες**. Το ισόπλευρο τρίγωνο και το τετράγωνο είναι τα πιο γνωστά. Ένας ρόμβος δεν είναι κανονικός: έχει ίσες πλευρές, όχι όμως ίσες γωνίες.

Κάθε κανονικό πολύγωνο **εγγράφεται** σε κύκλο: υπάρχει κύκλος που περνά από όλες τις κορυφές του. Το κέντρο $O$ αυτού του κύκλου λέγεται και **κέντρο του πολυγώνου**.

Αν ενώσεις το κέντρο με δύο διαδοχικές κορυφές, σχηματίζεται η **κεντρική γωνία** $\omega$. Οι $\nu$ κεντρικές γωνίες είναι ίσες και γεμίζουν τον κύκλο, άρα

$\omega = \frac{360°}{\nu}$

Η **γωνία του πολυγώνου** $\varphi$, στην κορυφή του, είναι παραπληρωματική της κεντρικής:

$\varphi = 180° - \omega$

Από πού έρχεται: κάθε κεντρική γωνία φτιάχνει με μια πλευρά ένα ισοσκελές τρίγωνο. Οι δύο γωνίες της βάσης του αθροίζουν $180° - \omega$, και η γωνία του πολυγώνου αποτελείται ακριβώς από δύο τέτοια μισά, ένα από κάθε γειτονικό τρίγωνο.

*Κανονικό πεντάγωνο ΑΒΓΔΕ εγγεγραμμένο σε κύκλο με κέντρο Ο, με την κεντρική γωνία ω ανάμεσα στις ΟΑ και ΟΒ και τη γωνία του πολυγώνου φ στην κορυφή Β.*

| Πολύγωνο           | $\nu$ | κεντρική γωνία | γωνία πολυγώνου |
| ------------------ | ----- | -------------- | --------------- |
| ισόπλευρο τρίγωνο  | $3$   | $120°$         | $60°$           |
| τετράγωνο          | $4$   | $90°$          | $90°$           |
| κανονικό πεντάγωνο | $5$   | $72°$          | $108°$          |
| κανονικό εξάγωνο   | $6$   | $60°$          | $120°$          |
| κανονικό οκτάγωνο  | $8$   | $45°$          | $135°$          |

> Στο κανονικό εξάγωνο η κεντρική γωνία είναι $60°$, οπότε τα έξι τρίγωνα γύρω από το κέντρο είναι **ισόπλευρα**. Γι' αυτό η πλευρά του εξαγώνου είναι ίση με την ακτίνα, και το σχεδιάζεις με τον διαβήτη χωρίς να τον ανοιγοκλείσεις: κόβεις τον κύκλο έξι φορές με το ίδιο άνοιγμα. Αυτό το σχήμα έχουν και οι κυψέλες των μελισσών.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια γωνία είναι;*

> **Θυμήσου**
>
> - Επίκεντρη γωνία = το τόξο της.
> - Εγγεγραμμένη γωνία = το μισό του τόξου της.
> - Κανονικό πολύγωνο με $\nu$ πλευρές: $\omega = 360° : \nu$ και $\varphi = 180° - \omega$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σε κύκλο με κέντρο O, η επίκεντρη γωνία AOB είναι 110°. Το Γ είναι σημείο του κύκλου πάνω στο μεγάλο τόξο. Πόση είναι η γωνία AΓB;

1. Η κορυφή $\Gamma$ είναι πάνω στον κύκλο, άρα η γωνία $A\Gamma B$ είναι **εγγεγραμμένη**.
2. Αφού το $\Gamma$ είναι στο μεγάλο τόξο, η γωνία βαίνει στο **μικρό** τόξο $AB$, το ίδιο με την επίκεντρη $AOB$.
3. $\widehat{A\Gamma B} = \frac{110°}{2} = 55°$
4. **Έλεγχος:** όπου κι αν μετακινήσεις το $\Gamma$ πάνω στο μεγάλο τόξο, η γωνία μένει $55°$.

### Παράδειγμα 2: Το AB είναι διάμετρος ενός κύκλου και το Γ σημείο του, με τη γωνία ΓAB = 35°. Βρες τη γωνία ΓBA.

1. Η γωνία $A\Gamma B$ βαίνει σε **ημικύκλιο**, αφού το $AB$ είναι διάμετρος. Άρα είναι ορθή:

   $\widehat{A\Gamma B} = 90°$
2. Στο τρίγωνο $AB\Gamma$ οι γωνίες αθροίζουν $180°$:

   $\widehat{\Gamma BA} = 180° - 90° - 35° = 55°$
3. Το τρίγωνο είναι ορθογώνιο χωρίς να το έχει πει κανείς. Αυτό το έδωσε η διάμετρος.

### Παράδειγμα 3: Βρες την κεντρική γωνία και τη γωνία ενός κανονικού δεκαγώνου.

1. Το δεκάγωνο έχει $\nu = 10$ πλευρές:

   $\omega = \frac{360°}{10} = 36°$
2. $\varphi = 180° - 36° = 144°$
3. **Έλεγχος:** όσο αυξάνουν οι πλευρές, η κεντρική γωνία μικραίνει και η γωνία του πολυγώνου πλησιάζει τις $180°$. Το δεκάγωνο, με $144°$, είναι ήδη πιο «στρογγυλό» από το οκτάγωνο με $135°$.

## Ερωτήσεις

1. Ποια γωνία λέγεται εγγεγραμμένη σε έναν κύκλο;
   - Αυτή που έχει κορυφή πάνω στον κύκλο και πλευρές χορδές
   - Αυτή που έχει κορυφή το κέντρο και πλευρές δύο ακτίνες
   - Αυτή που έχει κορυφή μέσα στον κύκλο, όχι στο κέντρο
   - Αυτή που σχηματίζει μια χορδή με την ακτίνα στο άκρο της
2. Μια επίκεντρη γωνία είναι $130°$. Πόση είναι μια εγγεγραμμένη που βαίνει στο ίδιο τόξο;
   - $65°$
   - $130°$
   - $260°$
   - $50°$
3. Τα σημεία $\Gamma$ και $\Delta$ βρίσκονται στο ίδιο τόξο του κύκλου, και οι γωνίες $A\Gamma B$ και $A\Delta B$ βαίνουν στο ίδιο τόξο $AB$. Τι ισχύει;
   - Είναι ίσες, όπου κι αν βρίσκονται τα δύο σημεία
   - Μεγαλύτερη είναι όποια έχει κορυφή πιο κοντά στο $AB$
   - Αθροίζουν $180°$, όπως οι παραπληρωματικές
   - Χρειάζεται μοιρογνωμόνιο για να το ξέρεις
4. Το $AB$ είναι διάμετρος και το $\Gamma$ ένα άλλο σημείο του κύκλου. Τι είδους τρίγωνο είναι το $AB\Gamma$;
   - Ορθογώνιο, με την ορθή γωνία στο $\Gamma$
   - Ισοσκελές, με ίσες πλευρές $\Gamma A$ και $\Gamma B$
   - Ορθογώνιο, με την ορθή γωνία στο $A$ ή στο $B$
   - Εξαρτάται από το πού βρίσκεται το $\Gamma$
5. Ένας ρόμβος με γωνίες $60°$ και $120°$ έχει τέσσερις ίσες πλευρές. Είναι κανονικό πολύγωνο;
   - Όχι, γιατί οι γωνίες του δεν είναι όλες ίσες
   - Ναι, γιατί όλες οι πλευρές του είναι ίσες
   - Όχι, γιατί ένα τετράπλευρο δεν γίνεται κανονικό
   - Ναι, γιατί οι απέναντι γωνίες του είναι ίσες
6. Πόση είναι η κεντρική γωνία ενός κανονικού δωδεκαγώνου;
   - $30°$
   - $150°$
   - $15°$
   - $12°$
7. Η γωνία ενός κανονικού πολυγώνου είναι $140°$. Πόσες πλευρές έχει;
   - $9$
   - $7$
   - $40$
   - $14$

## Ασκήσεις

1. Μια εγγεγραμμένη γωνία βαίνει σε τόξο $84°$. Πόσες μοίρες είναι;
2. Τα σημεία $A$, $B$, $\Gamma$ χωρίζουν έναν κύκλο σε τρία τόξα. Το τόξο $AB$ που δεν περιέχει το $\Gamma$ είναι $100°$, και το τόξο $B\Gamma$ που δεν περιέχει το $A$ είναι $140°$. Πόσες μοίρες είναι η γωνία $\hat{B}$ του τριγώνου $AB\Gamma$;
3. Συμπλήρωσε για κανονικά πολύγωνα.
   α) Η κεντρική γωνία του κανονικού εννεαγώνου ($9$ πλευρές).
   β) Η γωνία του κανονικού εννεαγώνου.
   γ) Πόσες πλευρές έχει κανονικό πολύγωνο με κεντρική γωνία $24°$;
4. Σε ένα κανονικό πολύγωνο η γωνία του είναι τετραπλάσια από την κεντρική του γωνία. Πόσες πλευρές έχει; Αν $A$, $B$, $\Gamma$ είναι τρεις διαδοχικές κορυφές του, πόση είναι η γωνία $B A\Gamma$ ανάμεσα στην πλευρά $AB$ και στη διαγώνιο $A\Gamma$;
5. Το $AB\Gamma\Delta EZ$ είναι κανονικό εξάγωνο εγγεγραμμένο σε κύκλο. Πόση είναι η γωνία $A\Gamma\Delta$; (Σκέψου σε ποιο τόξο βαίνει.)
   *Κανονικό εξάγωνο ΑΒΓΔΕΖ εγγεγραμμένο σε κύκλο.*
6. Η γωνία του κανονικού εξαγώνου είναι $120°$, ακέραιος αριθμός μοιρών. Η γωνία του κανονικού επταγώνου όμως δεν είναι.
   α) Υπάρχει κανονικό πολύγωνο με γωνία $130°$;
   β) Πόσα κανονικά πολύγωνα έχουν γωνία που είναι ακέραιος αριθμός μοιρών;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/math/inscribed-angles-polygons
