# Τα τραγούδια της ξενιτιάς

> Ο ξενιτεμένος, η μάνα που περιμένει, και το πουλί που φέρνει μαντάτα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/songs-of-exile

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα μοτίβα των τραγουδιών της ξενιτιάς: ο ξενιτεμένος, η μάνα, το πουλί, το γράμμα.
- Να εξηγείς τα εκφραστικά μέσα του δημοτικού τραγουδιού: αποστροφή, προσωποποίηση, σχήμα τριών.
- Να συγκρίνεις ένα δημοτικό τραγούδι με ένα λόγιο ποίημα γραμμένο στο ύφος του.

## Όσοι έφυγαν και όσοι έμειναν

Για αιώνες, χιλιάδες Έλληνες έφευγαν από τα χωριά τους για να βρουν
δουλειά: στην Πόλη, στη Βλαχία, στην Αίγυπτο, αργότερα στην Αμερική. Η
**ξενιτιά** ήταν μέρος της ζωής σχεδόν κάθε οικογένειας, και ο λαός της
έφτιαξε τα δικά της τραγούδια, τα **τραγούδια της ξενιτιάς**.

Σε αυτά επιστρέφουν πάντα τα ίδια πρόσωπα και τα ίδια σύμβολα, τα
**μοτίβα**:

- ο **ξενιτεμένος**, που λείπει χρόνια και ίσως δεν γυρίσει·
- η **μάνα** ή η **γυναίκα** που περιμένει στο σπίτι·
- το **πουλί**, που είτε είναι ο ίδιος ο ξενιτεμένος είτε φέρνει μαντάτα·
- το **γράμμα** ή το δώρο που δεν φτάνει ποτέ·
- η **κατάρα** στην ξενιτιά, που «τρώει» τους ανθρώπους.

## «Ο ξένος»

Το τραγούδι που ακολουθεί το κατέγραψε ο Γερμανός φιλόλογος **Άρνολντ
Πάσοφ** στη συλλογή του «Τραγούδια ρωμαίικα» (Λειψία, 1860). Είναι ανώνυμο,
όπως όλα τα δημοτικά. Εδώ σε μονοτονικό, με την ορθογραφία της έκδοσης
(Βικιθήκη):

> Ξενιτεμμένο μου πουλί και παραπονεμένο,
> Η ξενιτιά σε χαίρεται κι εγώ 'χω τον καημό σου.
> Να στείλω γράμμα, χάνεται, δεν βρίσκει το παιδί μου, \[…]
> Να στείλω μήλο σήπεται, λουλούδι μαραγκιάζει·
> Να στείλω και το δάκρυ μου σ' ένα ψιλό μαντήλι.
> Το δάκρυ μ' είναι καυτηρό και καίει το μαντήλι.
> Φεγγάρι μου λαμπρό, λαμπρό και κυκλογυρισμένο,
> Αυτού ψηλά που περπατείς και χαμηλά μας βλέπεις,
> Δεν είδες που το γιόκα μου τον πολλ' αγαπημένο;
> Τίνος ματάκια βλέπουν τον, και τα δικά μου κλαίγουν;
> Τίνος τα χείλη τού μιλούν και τα δικά μου τρέμουν; \[…]
> Ανάθεμά σου ξενιτειά για τα κακά, που κάνεις.
> Ξενίτεψες τον άντρα μου κ' έκαμες να χηρέψω·
> Ξενίτεψες και το πουλί μ', τώρα δώδεκα χρόνους.

(«μαραγκιάζει»: μαραίνεται· «γιόκας»: γιος, χαϊδευτικά.)

Ποιος μιλάει; Μια γυναίκα που έχασε τον άντρα της στην ξενιτιά και τώρα
έχει χάσει και τον γιο της, εδώ και δώδεκα χρόνια. Το «πουλί» του πρώτου
στίχου είναι ο γιος της: μια **μεταφορά** που ξανάρχεται στον τελευταίο
στίχο («το πουλί μ'»).

## Πώς δουλεύει το τραγούδι

**Αποστροφή.** Η μάνα δεν μιλάει σε εμάς. Μιλάει **στο πουλί**, μετά **στο
φεγγάρι**, στο τέλος **στην ξενιτιά**. Όταν ένα ποίημα στρέφεται και
μιλάει απευθείας σε κάποιον ή κάτι που δεν είναι εκεί, αυτό λέγεται
αποστροφή.

**Προσωποποίηση.** Το φεγγάρι «περπατεί» ψηλά και «βλέπει» χαμηλά· η
ξενιτιά «χαίρεται» το παιδί, σαν άλλη μάνα. Πράγματα και τόποι
συμπεριφέρονται σαν άνθρωποι.

**Κλιμάκωση.** Γράμμα, μήλο, λουλούδι, δάκρυ: κάθε δώρο είναι πιο
προσωπικό από το προηγούμενο, και κανένα δεν φτάνει. Το τελευταίο είναι
το πιο δυνατό: το δάκρυ είναι τόσο καυτό, που καίει το ίδιο το μαντήλι.

**Αντίθεση.** «Τίνος ματάκια **βλέπουν** τον, και τα δικά μου **κλαίγουν**»:
κάποια άγνωστη γυναίκα στα ξένα βλέπει και μιλάει στον γιο της, ενώ εκείνη
κλαίει και τρέμει. Ο στίχος χωρίζεται στα δύο, όπως η ζωή της.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποιον μιλάει η μάνα;*

> **Κλειδί**
>
> Τα τραγούδια της ξενιτιάς λένε τον **χωρισμό** με εικόνες που όλοι
> καταλαβαίνουν: το πουλί που έφυγε, το γράμμα που χάνεται, το φεγγάρι που
> βλέπει και τους δύο. Η μάνα δεν μπορεί να φτάσει στο παιδί της, γι' αυτό
> **στρέφεται** σε ό,τι μπορεί να φτάσει: στο πουλί, στο φεγγάρι, στην ίδια
> την ξενιτιά. Η αποστροφή είναι η γλώσσα της απόστασης.

## Το ίδιο θέμα από έναν ποιητή

Ο **Κώστας Κρυστάλλης** (1868–1894), από την Ήπειρο, έγραψε ποιήματα στη
γλώσσα και στον ρυθμό των δημοτικών. Στο **«Τραγούδι της ξενιτιάς»** μιλάει
ο ίδιος ο ξενιτεμένος (Βικιθήκη):

> Ανάθεμά σε, ξενιτιά, με τα φαρμάκια πόχεις!..
> Θα πάρω έναν ανήφορο να βγω σε κορφοβούνι,
> να βρω κλαράκι φουντωτό και ριζιμιό λιθάρι

Ο στίχος «να βρω κλαράκι φουντωτό και ριζιμιό λιθάρι» υπάρχει, σχεδόν
ίδιος, και σε **κλέφτικο** δημοτικό τραγούδι. Ο Κρυστάλλης δανείζεται
επίτηδες τις έτοιμες φράσεις του λαϊκού τραγουδιού, για να ακουστεί σαν
αυτό.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα ποίημα **σε ύφος δημοτικού** δεν είναι δημοτικό τραγούδι. Το δημοτικό
> είναι **ανώνυμο**, ζούσε **προφορικά** και έχει πολλές **παραλλαγές**,
> γιατί κάθε χωριό το τραγουδούσε λίγο αλλιώς. Το ποίημα του Κρυστάλλη έχει
> **ποιητή**, γράφτηκε σε χαρτί και έχει ένα σταθερό κείμενο. Το λέμε
> **λόγιο** ποίημα, ακόμη κι αν μιμείται τη λαϊκή φωνή.

> **Θυμήσου**
>
> - **Μοτίβα** της ξενιτιάς: ο ξενιτεμένος, η μάνα που περιμένει, το πουλί,
>   το χαμένο γράμμα, η κατάρα στην ξενιτιά.
> - **Αποστροφή**: το ποίημα μιλάει απευθείας σε κάποιον ή κάτι απόν.
> - **Προσωποποίηση**: πράγματα και τόποι παίρνουν ανθρώπινες ιδιότητες.
> - **Δημοτικό**: ανώνυμο, προφορικό, με παραλλαγές. **Λόγιο**: επώνυμο,
>   γραπτό, σταθερό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο «Ο ξένος», η μάνα σκέφτεται να στείλει γράμμα, μήλο, λουλούδι και δάκρυ. Γιατί σε αυτή τη σειρά;

1. Το **γράμμα** είναι ο συνηθισμένος τρόπος· «χάνεται», δεν βρίσκει τον
   παραλήπτη. Είναι το πιο πρακτικό από τα τέσσερα.
2. Το **μήλο** και το **λουλούδι** είναι δώρα της αγάπης, από τον τόπο της·
   «σήπεται», «μαραγκιάζει». Η απόσταση είναι τόσο μεγάλη, που ό,τι ζωντανό
   στείλει πεθαίνει στον δρόμο.
3. Το **δάκρυ** είναι ο ίδιος ο πόνος της, το πιο προσωπικό απ' όλα. Δεν
   χάνεται και δεν σαπίζει· «καίει το μαντήλι». Η σειρά ανεβαίνει από το πιο
   απλό στο πιο έντονο: είναι **κλιμάκωση**, και κορυφώνεται σε μια εικόνα
   που δεν γίνεται στην πραγματικότητα, αλλά λέει την αλήθεια του πόνου.

### Παράδειγμα 2: Στο ριζίτικο «Μάνα μαυρίζουν τα βουνά» (Βικιθήκη) διαβάζουμε: «να 'ρθώ απού την ξενιθειά πού 'μαι ξενιτεμένος». Ποιος μιλάει εδώ, και σε τι διαφέρει από τον «Ξένο»;

1. Το «να 'ρθώ» και το «'μαι ξενιτεμένος» είναι πρώτο πρόσωπο: μιλάει ο ίδιος
   ο **ξενιτεμένος**.
2. Μιλάει κι αυτός με **αποστροφή**, στη μάνα του («Μάνα…»), όπως η μάνα του
   «Ξένου» μιλούσε στο πουλί.
3. Η διαφορά είναι η **θέση** του ομιλητή. Στον «Ξένο» ακούμε όποιον έμεινε
   πίσω· εδώ όποιον έφυγε και θέλει να γυρίσει, αλλά τα βουνά, τα ρυάκια και
   τα σκοτάδια στέκονται στη μέση. Τα δύο τραγούδια είναι οι δύο άκρες του
   ίδιου χωρισμού.

## Ερωτήσεις

1. Στο τραγούδι «Ο ξένος», ποιος είναι το «ξενιτεμμένο πουλί» του πρώτου στίχου;
   - Ο γιος της γυναίκας που μιλάει
   - Ένα πουλί που έφερε ένα γράμμα
   - Ο άντρας της, που πέθανε νέος
   - Το φεγγάρι, που περπατεί ψηλά
2. Πώς λέγεται το σχήμα όταν το τραγούδι μιλάει απευθείας στο φεγγάρι ή στην ξενιτιά;
   - Αποστροφή
   - Αντίθεση
   - Κλιμάκωση
   - Παρομοίωση
3. «Αυτού ψηλά που περπατείς και χαμηλά μας βλέπεις». Ποιο εκφραστικό μέσο έχουμε στο φεγγάρι;
   - Προσωποποίηση
   - Ομοιοκαταληξία
   - Υπερβολή
   - Επανάληψη
4. Γράμμα, μήλο, λουλούδι, δάκρυ: τι δείχνει αυτή η σειρά;
   - Κλιμάκωση, από το απλό στο πιο προσωπικό
   - Τα δώρα που έφτασαν τελικά στον γιο της
   - Τα πράγματα που της έστειλε το παιδί της
   - Τα προϊόντα που πουλούσε ο ξενιτεμένος
5. «Το δάκρυ μ' είναι καυτηρό και καίει το μαντήλι.» Γιατί το τραγούδι λέει κάτι που δεν μπορεί να γίνει;
   - Για να δείξει πόσο μεγάλος είναι ο πόνος της
   - Γιατί η μάνα είναι άρρωστη και έχει πυρετό
   - Γιατί το μαντήλι ήταν παλιό και έσκισε
   - Για να πει ότι δεν θέλει να στείλει τίποτα
6. «Τίνος ματάκια βλέπουν τον, και τα δικά μου κλαίγουν;» Σε τι στηρίζεται ο στίχος;
   - Στην αντίθεση ανάμεσα σε κάποια στα ξένα και στη μάνα
   - Στην ομοιοκαταληξία του με τον στίχο που ακολουθεί
   - Στην περιγραφή του σπιτιού όπου μένει ο ξενιτεμένος
   - Στην αφήγηση του ταξιδιού που έκανε ο γιος για να φύγει
7. Τι κάνει το «Τραγούδι της ξενιτιάς» του Κρυστάλλη λόγιο ποίημα και όχι δημοτικό τραγούδι;
   - Έχει γνωστό ποιητή και ένα σταθερό, γραπτό κείμενο
   - Είναι γραμμένο σε δεκαπεντασύλλαβο ιαμβικό στίχο
   - Μιλάει για την ξενιτιά και για τον πόνο του χωρισμού
   - Χρησιμοποιεί αποστροφή στην ξενιτιά με κατάρα
8. Γιατί ένα δημοτικό τραγούδι έχει συνήθως πολλές παραλλαγές;
   - Ζούσε προφορικά, και κάθε τόπος το έλεγε αλλιώς
   - Ο ποιητής του το ξανάγραφε κάθε λίγα χρόνια
   - Τυπωνόταν σε πολλές εκδόσεις με λάθη
   - Το μετέφραζαν από άλλες γλώσσες της Ευρώπης

## Ασκήσεις

1. Πόσα χρόνια λείπει ο γιος στο τραγούδι «Ο ξένος»;
2. Γιατί η μάνα του «Ξένου» στρέφεται στο φεγγάρι για να μάθει νέα του γιου της;
3. «Κι αν κλάψω, τα φαρμακερά τα δάκρια πού να πέσουν; / Αν πέσουνε στη μαύρη γη, χορτάρι δεν φυτρώνει, / αν πέσουνε στον ποταμό, ο ποταμός θα στύψει, / αν πέσουνε στη θάλασσα, πνίγουνται τα καράβια» — Κ. Κρυστάλλης, «Τραγούδι της ξενιτιάς» (Βικιθήκη). Ποια εκφραστικά μέσα του δημοτικού τραγουδιού δανείζεται εδώ ο Κρυστάλλης;
4. Στον «Ξένο» μιλάει όποιος έμεινε πίσω, στο «Τραγούδι της ξενιτιάς» όποιος έφυγε. Ποια από τις δύο φωνές σε συγκινεί περισσότερο, και γιατί; Κρίνε με βάση τα κείμενα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/songs-of-exile
