# Το διήγημα

> Λίγες σελίδες, ένα γεγονός, μια κορύφωση: πώς στήνεται ένα διήγημα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/short-story

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα γνωρίσματα του διηγήματος: έκταση, ένα κεντρικό γεγονός, λίγα πρόσωπα.
- Να βρίσκεις την αρχή, την κορύφωση και τη λύση ενός διηγήματος.
- Να εξηγείς τι προσθέτει ένα απρόσμενο τέλος στο νόημα της ιστορίας.

## Λίγες σελίδες, μία ιστορία

Το **διήγημα** είναι σύντομη πεζή αφήγηση: διαβάζεται σε μία καθισιά, από
λίγα λεπτά ως μία ώρα. Επειδή είναι σύντομο, δεν μπορεί να κάνει ό,τι ένα
**μυθιστόρημα**, που απλώνεται σε εκατοντάδες σελίδες, με πολλά πρόσωπα,
χρόνια και παράλληλες ιστορίες. Το διήγημα διαλέγει:

- **ένα κεντρικό γεγονός** ή μια μικρή σειρά γεγονότων γύρω από αυτό·
- **λίγα πρόσωπα**, συχνά ένα κεντρικό·
- **λίγους τόπους και σύντομο χρόνο** για την κύρια δράση·
- και ένα **τέλος** που συχνά φωτίζει ξανά όλο το κείμενο.

Η πλοκή ενός διηγήματος έχει συνήθως τέσσερα σκαλοπάτια: την **αρχική
κατάσταση** (πώς ήταν τα πράγματα), την **επιπλοκή** (κάτι αλλάζει), την
**κορύφωση** (η πιο έντονη στιγμή) και τη **λύση** (τι απομένει μετά).

## Ένα παιδί και ένα δέντρο

Ο **Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης** έγραψε πάνω από εκατό διηγήματα. Ένα από
τα μικρότερα είναι το **«Υπό την βασιλικήν δρυν»** (περιοδικό
«Παναθήναια», 1901), «Κάτω από τη βασιλική βελανιδιά». Ο αφηγητής
θυμάται ένα Πάσχα των παιδικών του χρόνων στη Σκιάθο. (Τα αποσπάσματα
είναι από τη Βικιθήκη, σε μονοτονικό.)

**Αρχική κατάσταση.** Κάθε φορά που περνούσε με τους δικούς του για τα
πανηγύρια, το παιδί κοίταζε ένα τεράστιο δέντρο:

> Όταν παιδίον διηρχόμην εκεί πλησίον, επί οναρίου οχούμενος \[…],
> ερρέμβαζον γλυκά μη χορταίνων να θαυμάζω περικαλλές δένδρον
> μεμονωμένον, πελώριον, μίαν βασιλικήν δρυν.

(«Ονάριον» είναι το γαϊδουράκι, «δρυς» η βελανιδιά.)

**Επιπλοκή.** Ένα Μεγάλο Σάββατο, πριν τελειώσει η λειτουργία, το παιδί
γίνεται «άφαντο» και τρέχει μόνο του στο βουνό. Κρύβεται από διαβάτες για
να μην το μαρτυρήσουν, χάνει τον δρόμο, σκίζεται στους βάτους. «Ήμην ένδεκα
ετών παιδί», μας θυμίζει ο αφηγητής.

*Η Σκιάθος από ψηλά. Λόφοι γεμάτοι πεύκα, μονοπάτια και χωματόδρομοι, και γύρω η θάλασσα. Σε τέτοια βουνά τρέχει μόνο του το παιδί το Μεγάλο Σάββατο, κρύβεται από τους διαβάτες και χάνει τον δρόμο, ώσπου να φτάσει στη βασιλική δρυ.*

**Κορύφωση.** Φτάνει, πέφτει κατάκοπο στο χορτάρι και αποκοιμιέται. Στο
όνειρο το δέντρο γίνεται κόρη, και του μιλάει:

> — Ειπέ να μου φεισθούν, να μη με κόψουν..., διά να μη κάμω ακουσίως
> κακόν. Δεν είμ' εγώ νύμφη αθάνατος· θα ζήσω όσον αυτό το δένδρον....

**Λύση.** Το παιδί ξυπνά τρομαγμένο· ένα βοσκόπουλο του φωνάζει ότι ο
πατέρας του το ψάχνει. Χρόνια μετά, ο αφηγητής γυρίζει από την ξενιτιά.
Το δέντρο δεν υπάρχει πια. Μια γριά που βόσκει δυο προβατίνες εκεί κοντά του εξηγεί:

> — Ο σχωρεμένος ο Βαργέντης το έκοψε... \[…] Σαν τόκοψε κι ύστερα, δεν
> είδε προκοπή. Αρρώστησε και σε λίγες μέρες πέθανε... Το Μεγάλο Δένδρο
> ήταν στοιχειωμένο.

> **Κλειδί**
>
> Σε ένα καλό διήγημα **το τέλος ξαναδιαβάζει την αρχή**.
>
> Όσο διαβάζεις, το «Υπό την βασιλικήν δρυν» μοιάζει με ανάμνηση ενός
> παιδιού που αγάπησε ένα δέντρο. Η τελευταία φράση της γριάς δείχνει ότι
> το όνειρο ήταν **προειδοποίηση**: η κόρη ζήτησε να μην την κόψουν, και
> όποιος την έκοψε πλήρωσε. Ξαφνικά όλες οι παλιές περιγραφές, το δέντρο
> «ως να ήτο πλάσμα έμψυχον», αποκτούν άλλο βάρος. Σε μερικές σελίδες, ο
> Παπαδιαμάντης χωράει ένα παιδί, ένα όνειρο, μια ζωή στην ξενιτιά και μια
> απώλεια.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάλε το διήγημα σε σειρά*

> **Πρόσεχε**
>
> Μικρό μήκος δεν σημαίνει μικρό χρόνο. Το «Υπό την βασιλικήν δρυν» καλύπτει
> **πολλά χρόνια**, από την παιδική ηλικία ως την επιστροφή από την
> ξενιτιά. Η **κύρια δράση** όμως γίνεται σε ένα πρωινό. Τα υπόλοιπα χρόνια
> χωράνε σε μία πρόταση: «Μετά πολλά έτη, όταν ξενιτευμένος από μακρού
> επέστρεψα…». Αυτό που κάνει ένα κείμενο διήγημα είναι η **συγκέντρωση**
> γύρω από ένα γεγονός, όχι ο λίγος χρόνος.

> **Θυμήσου**
>
> - **Διήγημα**: σύντομη πεζή αφήγηση, με ένα κεντρικό γεγονός και λίγα πρόσωπα.
> - **Μυθιστόρημα**: μεγάλη αφήγηση, με πολλά πρόσωπα, γεγονότα και χρόνια.
> - Πλοκή: **αρχική κατάσταση → επιπλοκή → κορύφωση → λύση**.
> - Στο καλό διήγημα το τέλος δίνει νέο νόημα σε όσα προηγήθηκαν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια είναι η κορύφωση στο «Υπό την βασιλικήν δρυν», και γιατί δεν είναι η στιγμή που το παιδί φτάνει στο δέντρο;

1. Η άφιξη είναι ο στόχος του παιδιού, αλλά όταν φτάνει, απλώς ξαπλώνει στο
   χορτάρι. Η ένταση πέφτει: η αγωνία της διαδρομής τελείωσε.
2. Η πιο έντονη στιγμή είναι το **όνειρο**: το δέντρο μεταμορφώνεται σε κόρη,
   και η κόρη μιλάει και ζητά να μην την κόψουν.
3. Από εκεί και πέρα η ιστορία μόνο κατεβαίνει: το παιδί ξυπνά «έντρομο»,
   φεύγει, και η λύση έρχεται χρόνια μετά. Κορύφωση είναι η στιγμή που
   ανεβάζει την ένταση στο ψηλότερο σημείο, όχι αναγκαστικά η στιγμή που ο
   ήρωας πετυχαίνει τον στόχο του.

### Παράδειγμα 2: Γιατί ο Παπαδιαμάντης βάζει τη γριά να μιλήσει στο τέλος, αντί να πει ο αφηγητής ότι ο ξυλοκόπος πέθανε;

1. Αν το έλεγε ο αφηγητής, θα ήταν μια **πληροφορία**: «ο Βαργέντης την έκοψε
   και πέθανε».
2. Η γριά το λέει με τη **λαϊκή πίστη** της: «το Μεγάλο Δένδρο ήταν
   στοιχειωμένο». Ο αφηγητής δεν επιβεβαιώνει ούτε διαψεύδει.
3. Έτσι ο αναγνώστης μένει με το ερώτημα: ήταν σύμπτωση ή εκδίκηση της
   νύμφης; Το διήγημα κλείνει **ανοιχτό**, και σε κάνει να ξαναθυμηθείς το
   όνειρο του παιδιού.

## Ερωτήσεις

1. Τι ξεχωρίζει ένα διήγημα από ένα μυθιστόρημα;
   - Συγκεντρώνεται σε ένα γεγονός με λίγα πρόσωπα
   - Είναι πάντα γραμμένο σε στίχους, όχι σε πεζό
   - Η ιστορία του κρατάει πάντα μία μόνο μέρα
   - Δεν έχει ποτέ αφηγητή που λέει «εγώ»
2. Ποια είναι η συνηθισμένη σειρά στην πλοκή ενός διηγήματος;
   - Αρχική κατάσταση, επιπλοκή, κορύφωση, λύση
   - Κορύφωση, αρχική κατάσταση, λύση, επιπλοκή
   - Αρχική κατάσταση, λύση, επιπλοκή, κορύφωση
   - Επιπλοκή, λύση, αρχική κατάσταση, κορύφωση
3. Πού αρχίζει η επιπλοκή στο «Υπό την βασιλικήν δρυν»;
   - Όταν το παιδί φεύγει κρυφά το Μεγάλο Σάββατο
   - Όταν το παιδί θαυμάζει το δέντρο από το γαϊδουράκι
   - Όταν η γριά λέει ότι το δέντρο ήταν στοιχειωμένο
   - Όταν η δρυς μιλάει στο παιδί μέσα στο όνειρο
4. Ποια είναι η κορύφωση του διηγήματος;
   - Το όνειρο όπου η δρυς γίνεται κόρη και του μιλάει
   - Η στιγμή που το παιδί φτάνει κατάκοπο στο δέντρο
   - Η στιγμή που κρύβεται από τους διαβάτες στους θάμνους
   - Η επιστροφή του αφηγητή από την ξενιτιά, χρόνια μετά
5. Τι κάνει η τελευταία φράση της γριάς, «Το Μεγάλο Δένδρο ήταν στοιχειωμένο»;
   - Δίνει νέο νόημα στο όνειρο του παιδιού
   - Εξηγεί ότι το όνειρο ήταν μόνο κούραση
   - Περιγράφει πώς ήταν το δέντρο στην ακμή του
   - Λέει ποιος μεγάλωσε το παιδί στην ξενιτιά
6. Το διήγημα καλύπτει χρόνια, από την παιδική ηλικία ως την επιστροφή από την ξενιτιά. Γιατί είναι παρ' όλα αυτά διήγημα;
   - Η κύρια δράση συγκεντρώνεται σε ένα πρωινό
   - Τα χρόνια της ξενιτιάς τα αφηγείται με λεπτομέρεια
   - Έχει πολλά πρόσωπα με δικές τους ιστορίες
   - Είναι γραμμένο σε καθαρεύουσα και όχι σε δημοτική
7. Ο αφηγητής δεν λέει αν πιστεύει τη γριά. Τι πετυχαίνει έτσι ο Παπαδιαμάντης;
   - Αφήνει τον αναγνώστη με ένα ανοιχτό ερώτημα
   - Αποδεικνύει ότι η νύμφη της δρυός υπήρχε
   - Κοροϊδεύει τη γριά για τις προλήψεις της
   - Κρύβει ποιος έκοψε τελικά το δέντρο
8. «Μετά πολλά έτη, όταν ξενιτευμένος από μακρού επέστρεψα…» Τι κάνει αυτή η φράση στη δομή του διηγήματος;
   - Πηδάει χρόνια για να φτάσει στη λύση
   - Σταματά τον χρόνο για μια περιγραφή
   - Ξεκινά μια δεύτερη, μεγάλη ιστορία
   - Γυρίζει πίσω στην πρώτη παιδική εικόνα

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα τέσσερα σκαλοπάτια της πλοκής ενός διηγήματος;
2. Γιατί τα διηγήματα έχουν συνήθως λίγα πρόσωπα και ένα κεντρικό γεγονός;
3. «Μου εφάνη, ότι το δένδρον […] μικρόν κατά μικρόν μετέβαλλεν όψιν, είδος και μορφήν. […] Το πόρισμά μου […] υπήρξε τούτο. «Α! δεν είναι δένδρον, είναι κόρη· και τα δένδρα, όσα βλέπομεν είναι γυναίκες!»» — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Υπό την βασιλικήν δρυν» (1901). Πώς προετοιμάζει αυτό το σημείο το τέλος του διηγήματος;
4. Φαντάσου ότι το διήγημα τελείωνε τη στιγμή που το παιδί ξυπνά και τρέχει στον πατέρα του, χωρίς την επιστροφή από την ξενιτιά. Θα ήταν καλύτερο ή χειρότερο; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/short-story
