# Η οπτική γωνία

> Από ποια μάτια βλέπουμε την ιστορία, και τι θα άλλαζε με άλλα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/point-of-view

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις ποιος αφηγείται από το ποιος βλέπει μέσα σε μια ιστορία.
- Να αναγνωρίζεις τη διπλή ματιά του ενήλικου αφηγητή που θυμάται τα παιδικά του χρόνια.
- Να κρίνεις τι κερδίζει και τι χάνει μια ιστορία όταν αλλάζει η οπτική γωνία.

## Ποιος μιλάει και ποιος βλέπει

Ξέρεις ήδη να ρωτάς **ποιος αφηγείται** μια ιστορία: ένας ήρωας που λέει
«εγώ» ή μια φωνή απ' έξω που λέει «αυτός». Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο
ερώτημα, που δεν είναι το ίδιο: **από ποια μάτια** βλέπουμε όσα γίνονται.
Αυτό λέγεται **οπτική γωνία**.

Σκέψου μια φωτογραφία. Το ποιος τη δείχνει στους φίλους του είναι ένα
πράγμα· το από πού τραβήχτηκε, ψηλά, χαμηλά, από κοντά, είναι άλλο. Η
οπτική γωνία αποφασίζει τι **χωράει** στην εικόνα και τι μένει έξω.

> **Εστίαση**
>
> Οι μελετητές της λογοτεχνίας λένε την οπτική γωνία και **εστίαση**: σε
> ποιο πρόσωπο «εστιάζει» η αφήγηση, μέσα από ποιο μυαλό περνάνε όσα
> βλέπουμε.

## Ένας άντρας θυμάται ένα παιδί

Ο **Γεώργιος Βιζυηνός** (1849–1896), από τη Βιζύη της Ανατολικής Θράκης,
δημοσίευσε το 1883 το διήγημα **«Το αμάρτημα της μητρός μου»**. Ο
αφηγητής είναι ενήλικος και θυμάται τα παιδικά του χρόνια: τη μικρή του
αδελφή, την Αννιώ, που ήταν άρρωστη, και τη μητέρα του που δεν έβλεπε
τίποτε άλλο από εκείνη. (Τα αποσπάσματα είναι από τη Βικιθήκη, σε
μονοτονικό.)

Ο αφηγητής είναι **ένας**, αλλά η ματιά είναι **διπλή**. Δες:

> Ενθυμούμαι τους μαύρους και μεγάλους αυτής οφθαλμούς, και τα καμαρωτά
> και σμιγμένα της οφρύδια, τα οποία εφαίνοντο τόσω μάλλον μελανότερα, όσω
> ωχρότερον εγίνετο το πρόσωπόν της.

Τα μάτια, τα φρύδια, το χλωμό πρόσωπο: αυτά τα είδε το **παιδί**, σκυμμένο
πάνω από την αδελφή του. Το «ενθυμούμαι» όμως το λέει ο **άντρας**, χρόνια
μετά. Και ο άντρας ξέρει αυτό που το παιδί δεν ήθελε να ξέρει: ότι όσο πιο
μαύρα φαίνονταν τα φρύδια, τόσο χειρότερα πήγαινε η Αννιώ.

Λίγο πιο κάτω, ο κουρέας της γειτονιάς, ο μόνος «γιατρός», δεν εξετάζει
ποτέ την άρρωστη πριν πιει ρακί, γιατί «δεν βλέπουν καλά τα μάτια» του.
Ο αφηγητής σχολιάζει:

> Και φαίνεται, ότι δεν εψεύδετο. Διότι όσω περισσότερον έπινε, τόσο
> ευκολώτερον ηδύνατο να διακρίνη ποία είναι η παχυτέρα της αυλής μας
> όρνιθα, διά να την λάβη απερχόμενος.

Το παιδί έτρεχε στον μπακάλη για το ρακί και δεν καταλάβαινε τίποτα. Ο
ενήλικος βλέπει καθαρά το κόλπο του κουρέα, και το λέει με **ειρωνεία**:
κάνει πως συμφωνεί («δεν εψεύδετο») ενώ τον κατηγορεί.

> **Κλειδί**
>
> Σε μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση ενήλικου που θυμάται, υπάρχουν **δύο ματιές**
> μέσα στο ίδιο «εγώ»:
>
> - το **παιδί τότε**, που βλέπει από κοντά, νιώθει, αλλά δεν καταλαβαίνει
>   πάντα·
> - ο **ενήλικος τώρα**, που ξέρει πώς τελείωσε η ιστορία, κρίνει και
>   εξηγεί.
>
> Η δύναμη του Βιζυηνού είναι ότι αφήνει την ιστορία να τη ζήσει το παιδί,
> και κρατάει για τον ενήλικο λίγες, ήσυχες φράσεις. Έτσι εσύ ξέρεις κάτι
> περισσότερο από το παιδί, και αυτό σε κάνει να ανησυχείς μαζί του.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το παιδί τότε ή ο ενήλικος τώρα;*

## Τι θα άλλαζε με άλλα μάτια

Η οπτική γωνία δεν είναι στολίδι. Αν την αλλάξεις, αλλάζει η ιστορία:

- Από τα μάτια της **μητέρας**, η αρρώστια της Αννιώς θα ήταν ενοχή και
  πανικός, όχι μια μάνα που «εγίνετο ολονέν αγνώριστος».
- Από τα μάτια της **Αννιώς**, θα βλέπαμε ένα άρρωστο κορίτσι που κρύβει
  φρούτα κάτω από το μαξιλάρι για να τα μοιράσει στα αδέλφια της.
- Από έναν **αφηγητή απ' έξω**, που ξέρει τα πάντα, θα μαθαίναμε από την
  αρχή ποιο είναι «το αμάρτημα» της μητέρας, και ο τίτλος δεν θα κρατούσε
  κανένα μυστικό.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο ενήλικος αφηγητής του Βιζυηνού δεν είναι ο ίδιος ο Βιζυηνός, ακόμη κι αν
> η ιστορία πατάει σε δικές του αναμνήσεις. Είναι ένα πρόσωπο **μέσα** στο
> κείμενο, που ο συγγραφέας έφτιαξε για να το πει. Γι' αυτό λέμε «ο
> αφηγητής θυμάται» και όχι «ο Βιζυηνός θυμάται».

> **Θυμήσου**
>
> - **Αφηγητής**: ποιος μιλάει. **Οπτική γωνία**: από ποια μάτια βλέπουμε.
> - Στην αναδρομική πρωτοπρόσωπη αφήγηση το «εγώ» είναι διπλό: το **παιδί
>   τότε** και ο **ενήλικος τώρα**.
> - Ο ενήλικος ξέρει το τέλος· γι' αυτό μπορεί να σχολιάσει, να ειρωνευτεί ή
>   να κρατήσει μυστικό.
> - Η αλλαγή οπτικής γωνίας αλλάζει τι μαθαίνουμε, πότε, και τι νιώθουμε.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: «Ήμην πτωχόν βοσκόπουλο εις τα όρη. Δεκαοκτώ ετών, και δεν ήξευρα ακόμη άλφα. Χωρίς να το ηξεύρω ήμην ευτυχής.» (Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα»). Πού φαίνονται οι δύο ματιές;

1. Οι δύο πρώτες προτάσεις λένε **γεγονότα** για τον νέο τότε: φτωχός, βοσκός,
   δεκαοκτώ χρονών, αγράμματος.
2. Η τρίτη πρόταση χωρίζει τις δύο ματιές μέσα της: «χωρίς να το ηξεύρω»
   είναι το βοσκόπουλο, που δεν ήξερε· «ήμην ευτυχής» είναι η κρίση του
   **ενήλικου**, που ξέρει πια.
3. Ο ενήλικος μπορεί να το πει επειδή έχει ζήσει τη συνέχεια: δικηγόρος στην
   Αθήνα, με ένα αφεντικό που μισεί. Η ευτυχία φαίνεται μόνο από τη θέση όπου
   την έχεις χάσει.

### Παράδειγμα 2: Ξαναπές την επίσκεψη του κουρέα από την οπτική γωνία του παιδιού, χωρίς τη γνώση του ενήλικου. Τι χάνεται και τι κερδίζεται;

1. Το παιδί βλέπει: έρχεται ο κουρέας, το ίδιο τρέχει στον μπακάλη για
   ρακί, ο κουρέας πίνει, εξετάζει την Αννιώ, λέει ότι πάει καλά, φεύγει με
   μια κότα. Όλα αυτά είναι **γεγονότα**, χωρίς κρίση.
2. Χάνεται η **ειρωνεία**: το «δεν εψεύδετο» και η «παχυτέρα όρνιθα» είναι
   γνώση του ενήλικου.
3. Κερδίζεται κάτι άλλο: ο αναγνώστης καταλαβαίνει μόνος του ότι ο κουρέας
   εκμεταλλεύεται τη μάνα, ενώ το παιδί όχι. Η απόσταση ανάμεσα σε όσα ξέρεις
   εσύ και σε όσα ξέρει ο ήρωας κάνει τη σκηνή πιο πικρή.

## Ερωτήσεις

1. Τι ρωτάμε όταν ψάχνουμε την οπτική γωνία μιας ιστορίας;
   - Από ποια μάτια βλέπουμε όσα γίνονται
   - Σε ποιο πρόσωπο είναι τα ρήματα
   - Σε ποιο μέρος και ποια εποχή γίνεται η ιστορία
   - Πόσα χρόνια κρατάει η ιστορία
2. Στο «Το αμάρτημα της μητρός μου», ποιες δύο ματιές συνυπάρχουν στο ίδιο «εγώ»;
   - Του παιδιού τότε και του ενήλικου που θυμάται
   - Της μητέρας και της άρρωστης κόρης της Αννιώς
   - Του Βιζυηνού και ενός αφηγητή απ' έξω
   - Του κουρέα και του μπακάλη της γειτονιάς
3. «Και φαίνεται, ότι δεν εψεύδετο.» Γιατί η φράση είναι ειρωνική;
   - Λέει πως ο κουρέας λέει αλήθεια, ενώ τον κατηγορεί
   - Λέει ότι το παιδί λέει ψέματα στη μητέρα του
   - Λέει πως ο κουρέας είναι καλός και τίμιος γιατρός
   - Λέει ότι η Αννιώ θα γίνει σύντομα καλά, όπως ελπίζει η μάνα
4. «Χωρίς να το ηξεύρω ήμην ευτυχής.» Ποιος ξέρει ότι ο νεαρός βοσκός ήταν ευτυχισμένος;
   - Ο ενήλικος αφηγητής, που έχει ζήσει τη συνέχεια
   - Ο νεαρός βοσκός, την ώρα που έβοσκε τα γίδια
   - Η Μοσχούλα, που τον έβλεπε συχνά από το παράθυρο του πύργου
   - Κανείς, γιατί η φράση είναι μια απλή περιγραφή
5. Γιατί λέμε «ο αφηγητής θυμάται» και όχι «ο Βιζυηνός θυμάται»;
   - Ο αφηγητής είναι πρόσωπο μέσα στο κείμενο
   - Ο Βιζυηνός δεν είχε ποτέ αδελφή ή μητέρα
   - Το διήγημα γράφτηκε από άλλον συγγραφέα
   - Ο αφηγητής ενός διηγήματος είναι πάντα τριτοπρόσωπος
6. Αν το «Αμάρτημα» το αφηγούνταν από την αρχή κάποιος απ' έξω που ξέρει τα πάντα, τι θα χανόταν πρώτα;
   - Το μυστικό του τίτλου, που θα το μαθαίναμε νωρίς
   - Τα πρόσωπα της ιστορίας, που θα ήταν άλλα
   - Ο τόπος της ιστορίας, που θα ήταν η Αθήνα
   - Η ειρωνεία, γιατί ένας τέτοιος αφηγητής δεν σχολιάζει
7. Ποια φράση δίνει τη ματιά των παιδιών τότε, χωρίς την κρίση του ενήλικου;
   - «Την μητέρα μας δεν την εβλέπομεν ενίοτε ολοκλήρους ημέρας.»
   - «Οι διαβασμένοι, κατά τους λαούς, είνε παντογνώσται.»
   - «Και φαίνεται, ότι δεν εψεύδετο. Διότι όσω περισσότερον έπινε…»
   - «Εξαιρέσεις τοιαύται έπρεπε […] να γεννήσουν ζηλοτυπίας»
8. Τι κερδίζει ο Βιζυηνός όταν αφήνει την ιστορία να τη ζήσει κυρίως το παιδί;
   - Ο αναγνώστης καταλαβαίνει πριν από το παιδί και ανησυχεί
   - Η ιστορία γίνεται πιο σύντομη, χωρίς σχόλια και εξηγήσεις
   - Ο αναγνώστης μαθαίνει όλα τα μυστικά από την πρώτη σελίδα
   - Η γλώσσα γίνεται απλή, γιατί έτσι μιλούν τα παιδιά

## Ασκήσεις

1. Ποια δύο διαφορετικά ερωτήματα κάνουμε για τον αφηγητή και για την οπτική γωνία μιας ιστορίας;
2. Γιατί ένας ενήλικος αφηγητής που θυμάται τα παιδικά του χρόνια μπορεί να ειρωνευτεί πρόσωπα που το παιδί εμπιστευόταν;
3. «Συνήθως εφύλαττεν υπό το προσκεφάλαιόν της τους καρπούς, ους αι γειτόνισσαι τη έφερον ως αρρωστικόν, και τους εμοίραζεν εις ημάς, επανελθόντας εκ του σχολείου. Αλλά το έκαμνε πάντοτε κρυφά. Διότι η μήτηρ μας εθύμωνε.» — Γ. Βιζυηνός, «Το αμάρτημα της μητρός μου» (1883). Από ποια ματιά βλέπουμε τη σκηνή, και τι μαθαίνουμε για την Αννιώ;
4. Ο Βιζυηνός δεν δίνει ποτέ την ιστορία από τα μάτια της μητέρας. Θα ήταν πιο δυνατό το διήγημα αν κάποια κομμάτια τα βλέπαμε από εκείνη; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/point-of-view
