# Το ποιητικό υποκείμενο

> Ποιος μιλάει μέσα στο ποίημα, και γιατί δεν είναι πάντα ο ποιητής.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/poetic-subject

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι το ποιητικό υποκείμενο και γιατί δεν ταυτίζεται πάντα με τον ποιητή.
- Να βρίσκεις ποιος μιλάει, σε ποιον και από ποια θέση σε ένα ποίημα.
- Να κρίνεις πώς αλλάζει το νόημα όταν αλλάζει το πρόσωπο που μιλάει.

## Ποιος μιλάει μέσα στο ποίημα

Σε ένα διήγημα ρωτάμε ποιος είναι ο **αφηγητής**. Σε ένα ποίημα ρωτάμε
ποιο είναι το **ποιητικό υποκείμενο**: η φωνή που μιλάει μέσα στο ποίημα.

Η πρώτη σκέψη είναι «ο ποιητής». Συχνά δεν είναι. Το ποιητικό υποκείμενο
είναι κι αυτό ένα πλάσμα του κειμένου, και μπορεί να πάρει τρεις μορφές:

- ένα **«εγώ»** που μιλάει για όσα νιώθει, θυμάται ή θέλει. Μπορεί να
  μοιάζει πολύ με τον ποιητή, αλλά δεν ταυτίζεται αυτόματα μαζί του·
- ένα **πρόσωπο-ρόλος**: ο ποιητής δανείζει τη φωνή του σε κάποιον άλλο,
  σε μια μάνα, σε έναν στρατιώτη, σε ένα ζώο·
- μια **φωνή που δεν φανερώνεται**: το ποίημα δεν λέει ποτέ «εγώ», και
  μοιάζει να μιλάει ο ίδιος ο κόσμος.

Μαζί με το «ποιος μιλάει», ρωτάμε και **σε ποιον** μιλάει (στον αναγνώστη,
σε κάποιον απόντα, στον εαυτό του) και **από πού**: από ποια ηλικία, ποιο
μέρος, ποια διάθεση.

## Τρεις φωνές

**Ένα «εγώ» που θυμάται.** Ο **Μιλτιάδης Μαλακάσης** (1869–1943), από το
Μεσολόγγι, γράφει στον **«Τάκη-Πλούμα»** (Βικιθήκη, σε μονοτονικό):

> Στα παιδικά μου χρόνια, ο πιο μεγάλος
> αξάδερφός μου μ' έπαιρνε μαζί
> στα πανηγύρια, που ήτανε, παρ' άλλος,
> πρώτος στην ομορφιά και στην ορμή.
>
> \[…]
>
> Κι εγώ, λίγο ξωπίσω του, όλο θάμπος,
> στο γρήγορο αλογάκι μου κι εγώ.

Το υποκείμενο είναι ένας ενήλικος που θυμάται τον εαυτό του παιδί, πάνω σε
ένα αλογάκι, να κοιτάζει με «θάμπος» τον λεβέντη ξάδερφό του. Στην τελευταία
στροφή καταλαβαίνουμε από **πότε** μιλάει:

> Και να μετρώ και νάναι ο Τάκη-Πλούμας
> τριάντα τρία χρόνια μες στη γης...

Ο Τάκη-Πλούμας είναι νεκρός εδώ και τριάντα τρία χρόνια. Όλη η λάμψη του
ποιήματος ήταν ανάμνηση, και το «εγώ» μιλάει από τη θέση της απώλειας.

**Ένα «εγώ» που λέει τι θέλει.** Ο **Γιώργος Σαραντάρης** (1908–1941)
γράφει (Βικιθήκη):

> Εγώ δεν αγαπώ τίποτε άλλο
> παρά οι μέρες να γίνουν πιο μεγάλες
> πιο αργές,
> και οι νύχτες πιο βαθιές
> και από τον εαυτό μου να με κρύβουνε
> σαν άγγελοι σαν θάνατοι γλυκοί.

Εδώ το «εγώ» δεν θυμάται· **επιθυμεί**, τώρα. Και θέλει κάτι παράξενο: να
κρυφτεί από τον **εαυτό** του. Το ποίημα έχει δύο «εγώ» μέσα του, αυτό που
μιλάει και αυτό από το οποίο θέλει να γλιτώσει.

**Ένα πρόσωπο-ρόλος.** Στο δημοτικό τραγούδι «Ο ξένος» μιλάει μια γυναίκα
που της πήρε η ξενιτιά τον άντρα και τον γιο: «Ξενίτεψες τον άντρα μου κ'
έκαμες να χηρέψω». Το τραγούδι είναι ανώνυμο· όποιος κι αν το έφτιαξε, και
όποιος κι αν το τραγουδούσε, άντρας ή γυναίκα, δάνειζε τη φωνή του σε αυτή
τη μάνα.

> **Κλειδί**
>
> Το ποιητικό υποκείμενο είναι **η φωνή του ποιήματος, όχι η ταυτότητα του
> ποιητή**.
>
> Για να το βρεις, ψάχνεις στο ίδιο το κείμενο: τα πρόσωπα των ρημάτων και των
> αντωνυμιών (εγώ, εμείς, εσύ), ό,τι λέει για την ηλικία, τον τόπο, την
> κατάσταση του ομιλητή, και σε ποιον στρέφεται. Ό,τι ξέρεις για τη ζωή του
> ποιητή μπορεί να βοηθήσει, αλλά **δεν αντικαθιστά** όσα λέει το ποίημα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια φωνή μιλάει;*

> **Πρόσεχε**
>
> Μη γράφεις «ο ποιητής λέει ότι ήταν δυστυχισμένος» μόνο επειδή το ποίημα
> λέει «εγώ». Γράψε «το ποιητικό υποκείμενο». Ο Μαλακάσης ήταν πράγματι από
> το Μεσολόγγι, αλλά το ποίημά του είναι **έργο τέχνης**, όχι ημερολόγιο:
> διαλέγει, ωραιοποιεί, κρατάει τον ξάδερφο «σαν τον Άη-Γιώργη». Και όταν
> ένα τραγούδι λέει «έκαμες να χηρέψω», δεν σημαίνει ότι όποιος το έγραψε
> ήταν χήρα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Ποιητικό υποκείμενο**: η φωνή που μιλάει στο ποίημα.
> - Μορφές: **«εγώ»** (που θυμάται ή επιθυμεί), **πρόσωπο-ρόλος**, **φωνή που
>   δεν φανερώνεται**.
> - Ρωτάμε: **ποιος** μιλάει, **σε ποιον**, **από πού** (χρόνος, τόπος, διάθεση).
> - Τα στοιχεία τα βρίσκουμε μέσα στο κείμενο: ρήματα, αντωνυμίες, εικόνες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στον «Τάκη-Πλούμα», βρες ποιος μιλάει, από πότε μιλάει και πώς αλλάζει η εικόνα του ξαδέρφου στο τέλος.

1. **Ποιος**: ένα «εγώ» («Στα παιδικά μου χρόνια», «Κι εγώ, λίγο ξωπίσω
   του»). Είναι ο μικρότερος ξάδερφος, που τον έπαιρνε μαζί του ο μεγάλος.
2. **Από πότε**: η πρώτη στροφή μιλάει για «τα παιδικά μου χρόνια», άρα το
   «εγώ» είναι πια μεγάλο. Η τελευταία στροφή το επιβεβαιώνει: ο ξάδερφος
   είναι «τριάντα τρία χρόνια μες στη γης».
3. **Η αλλαγή**: όσο διαβάζουμε, ο Τάκη-Πλούμας λάμπει, «χρυσόχυτος», «σαν
   τον Άη-Γιώργη». Στο τέλος μαθαίνουμε ότι είναι νεκρός. Η λάμψη ήταν η
   ματιά του παιδιού· η σιωπή του τέλους, με τα αποσιωπητικά, είναι η ματιά
   του ενήλικου.

### Παράδειγμα 2: Στο ποίημα του Σαραντάρη, το «εγώ» θέλει οι νύχτες «από τον εαυτό μου να με κρύβουνε». Τι μας λέει αυτό για το ποιητικό υποκείμενο;

1. Το «εγώ» μιλάει για τον **εαυτό** του σαν για κάποιον άλλο, από τον οποίο
   θέλει να κρυφτεί. Δηλαδή νιώθει **διχασμένο**.
2. Οι μέρες «πιο αργές» και οι νύχτες «πιο βαθιές» είναι το καταφύγιο: θέλει
   χρόνο και σκοτάδι, όχι δράση.
3. Η παρομοίωση «σαν άγγελοι σαν θάνατοι γλυκοί» βάζει μαζί την προστασία και
   την εξαφάνιση. Το υποκείμενο είναι κουρασμένο από τον εαυτό του και ζητά
   γαλήνη. Δεν χρειάζεται να ξέρεις τη βιογραφία του Σαραντάρη για να το
   καταλάβεις· το λένε οι λέξεις.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το ποιητικό υποκείμενο;
   - Η φωνή που μιλάει μέσα στο ποίημα
   - Το θέμα για το οποίο γράφει το ποίημα
   - Το υποκείμενο του πρώτου ρήματος
   - Ο ποιητής, με τη ζωή και τα έργα του
2. Γιατί το ποιητικό υποκείμενο δεν είναι πάντα ο ποιητής;
   - Ο ποιητής μπορεί να δανείσει τη φωνή του σε άλλον
   - Οι ποιητές γράφουν πάντα για ξένα πρόσωπα
   - Τα ποιήματα γράφονται πάντα σε τρίτο πρόσωπο
   - Ο αναγνώστης είναι αυτός που μιλάει στο ποίημα
3. Από πότε μιλάει το «εγώ» στον «Τάκη-Πλούμα»;
   - Από την ενήλικη ζωή, χρόνια μετά
   - Από την ώρα του πανηγυριού, παιδί
   - Από την ημέρα που πέθανε ο ξάδερφος
   - Από το μέλλον, που το φαντάζεται
4. Στο δημοτικό «Ο ξένος» μιλάει μια μάνα που έμεινε χήρα. Τι είδους ποιητικό υποκείμενο είναι;
   - Πρόσωπο-ρόλος
   - Ο ποιητής του
   - Φωνή που κρύβεται
   - Ο αφηγητής του
5. «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη / περπατώντας η Δόξα μονάχη». Πώς είναι το ποιητικό υποκείμενο εδώ;
   - Δεν φανερώνεται· δεν λέει ποτέ «εγώ»
   - Είναι η Δόξα, που μιλάει για τον εαυτό της
   - Είναι ένας Ψαριανός που επέζησε
   - Είναι ένα «εγώ» που θυμάται τη μάχη
6. Ο Σαραντάρης γράφει να τον κρύβουν οι νύχτες «από τον εαυτό μου». Τι δείχνει αυτό για το «εγώ» του ποιήματος;
   - Νιώθει διχασμένο και κουρασμένο από τον εαυτό του
   - Φοβάται έναν εχθρό που το κυνηγάει τη νύχτα
   - Θέλει να κρυφτεί από τους φίλους του για παιχνίδι
   - Αγαπά τη μέρα και φοβάται πολύ το σκοτάδι
7. Στο «Στην εκκλησία» του Καβάφη, το «εγώ» στο τέλος μιλάει για «τιμές μεγάλες της φυλής μας». Τι αλλάζει;
   - Το «εγώ» γίνεται «εμείς», μέλος ενός λαού
   - Αρχίζει να μιλάει ένας ιερέας της εκκλησίας
   - Το ποίημα σταματά να έχει ποιητικό υποκείμενο
   - Το «εγώ» θυμάται την παιδική του ηλικία
8. Πού ψάχνεις πρώτα για να βρεις ποιος μιλάει σε ένα ποίημα;
   - Στα ρήματα και στις αντωνυμίες του ίδιου του ποιήματος
   - Στη βιογραφία του ποιητή, πριν διαβάσεις το ποίημα
   - Στον τίτλο της συλλογής όπου δημοσιεύτηκε το ποίημα
   - Στο πόσες στροφές και πόσους στίχους έχει το ποίημα

## Ασκήσεις

1. Ποιες τρεις μορφές μπορεί να πάρει το ποιητικό υποκείμενο;
2. Γιατί είναι λάθος να γράψεις «ο Μαλακάσης λέει ότι ο ξάδερφός του ήταν σαν τον Άη-Γιώργη»;
3. «Κι ως τρέχαμε, θυμάμαι, τα κλεισμένα / στο τουνεζί φεσάκι του σγουρά, / σκόρπια τριγύρα, φέγγανε, σαν ένα / γνεφάκι απ' αναμμένη αθημωνιά.» — Μ. Μαλακάσης, «Ο Τάκη-Πλούμας» (Βικιθήκη). Πώς φαίνεται εδώ η διπλή θέση του ποιητικού υποκειμένου, παιδί τότε και ενήλικος τώρα;
4. Φαντάσου τον «Τάκη-Πλούμα» γραμμένο από μια φωνή που δεν λέει «εγώ» και απλώς περιγράφει τον λεβέντη στο πανηγύρι. Θα ήταν πιο δυνατό ή πιο αδύναμο ποίημα; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/poetic-subject
