# Αφήγηση, περιγραφή, διάλογος

> Οι τρόποι με τους οποίους προχωράει μια ιστορία, και πότε διαλέγει ο συγγραφέας τον καθένα.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/narrative-modes

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις αφήγηση, περιγραφή, διάλογο και σχόλιο μέσα σε ένα πεζό κείμενο.
- Να εξηγείς πώς ο κάθε τρόπος επιταχύνει ή σταματά τον χρόνο της ιστορίας.
- Να σχολιάζεις γιατί ο συγγραφέας διάλεξε έναν τρόπο σε ένα συγκεκριμένο σημείο.

## Πώς προχωράει μια ιστορία

Ένας συγγραφέας δεν γράφει όλη την ιστορία με τον ίδιο τρόπο. Κάποτε λέει
τι έγινε, κάποτε σταματά για να σου δείξει ένα πρόσωπο ή έναν τόπο, κάποτε
αφήνει τους ήρωες να μιλήσουν μόνοι τους. Αυτοί είναι οι **αφηγηματικοί
τρόποι**, και οι βασικοί είναι τρεις:

- **Αφήγηση**: τα γεγονότα το ένα μετά το άλλο. Ο χρόνος της ιστορίας
  κυλάει, και τα ρήματα λένε τι **έγινε** («ετρόμαξα», «εφώναζα»,
  «έκλεισε το παράθυρο»).
- **Περιγραφή**: ο χρόνος σταματά. Βλέπουμε πώς είναι ένα πρόσωπο, ένας
  τόπος, ένα αντικείμενο. Τα ρήματα λένε πώς **ήταν** κάτι («ήτον ωραία
  μελαχροινή»).
- **Διάλογος**: τα πρόσωπα μιλούν τα ίδια, σε **ευθύ λόγο**, συνήθως με
  παύλα ή εισαγωγικά. Τα λόγια τους τα ακούμε όπως ειπώθηκαν, χωρίς τον
  αφηγητή στη μέση.

Υπάρχει και ένας τέταρτος, πιο αθόρυβος: το **σχόλιο**. Εκεί ο αφηγητής
βγαίνει λίγο από την ιστορία και λέει τη γνώμη του γι' αυτήν.

## Ένα κείμενο, όλοι οι τρόποι

Θα τους δεις όλους σε ένα διήγημα του **Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη**
(1851–1911), το **«Όνειρο στο κύμα»** (1900). Ο αφηγητής είναι ένας
δικηγόρος στην Αθήνα, που θυμάται το τελευταίο καλοκαίρι που ήταν
βοσκόπουλο στη Σκιάθο. Η γλώσσα είναι η καθαρεύουσα της εποχής· τα
αποσπάσματα είναι από το κείμενο της Βικιθήκης, σε μονοτονικό.

> **Καθαρεύουσα**
>
> Η λόγια γλώσσα του 19ου αιώνα, με τύπους από τα αρχαία: «ήμην» (ήμουν),
> «ήτον» (ήταν), «ηξεύρω» (ξέρω), «τας αίγας» (τις κατσίκες). Ο Παπαδιαμάντης
> γράφει σε καθαρεύουσα, αλλά βάζει τους ήρωές του να μιλούν τη γλώσσα του
> χωριού τους.

*Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης το 1906, στη Δεξαμενή, στο Κολωνάκι της Αθήνας. Τη φωτογραφία την τράβηξε ο συγγραφέας Παύλος Νιρβάνας. Ο Παπαδιαμάντης έζησε πολλά χρόνια στην Αθήνα, όπως ο αφηγητής του «Ονείρου στο κύμα», αλλά στα διηγήματά του γυρίζει ξανά και ξανά στη Σκιάθο.*

**Περιγραφή.** Πριν συμβεί οτιδήποτε, ο αφηγητής μάς δείχνει τη Μοσχούλα,
την ανιψιά του γείτονα:

> Ήτον θερμόαιμος και ανήσυχος ως πτηνόν του αιγιαλού. Ήτον ωραία
> μελαχροινή, κ' ενθύμιζε την νύμφην του Άσματος την ηλιοκαυμένην.

Δεν προχωράει τίποτα. Το «ήτον» δύο φορές λέει πώς **ήταν** η κοπέλα, όχι
τι έκανε μια συγκεκριμένη μέρα.

**Αφήγηση.** Μετά ο χρόνος ξεκινά:

> Μίαν ημέραν, δεν ηξεύρω πώς, ενώ εμέτρουν καθώς εσυνήθιζα τας αίγας μου
> \[…], η Μοσχούλα, η ευνοούμενη μου κατσίκα, είχε μείνει οπίσω, και δεν
> ευρέθη εις το μέτρημα. \[…] Ετρόμαξα.

Το «Μίαν ημέραν» είναι το σήμα: από εδώ και πέρα κάτι **συμβαίνει**.

**Διάλογος.** Ο βοσκός φωνάζει την κατσίκα του, και η κοπέλα με το ίδιο
όνομα τον ακούει από το παράθυρο:

> — Τί έχεις και φωνάζεις;
>
> Εγώ δεν ήξευρα τι να είπω· εν τοσούτω απήντησα:
>
> — Φωνάζω εγώ την κατσίκα μου, τη Μοσχούλα!... Με σένα δεν έχω να κάμω.

Πρόσεξε τη γλώσσα: ο αφηγητής γράφει «απήντησα» σε καθαρεύουσα, ο νεαρός
βοσκός μιλάει τη γλώσσα του βουνού. Ο διάλογος κάνει τα πρόσωπα να
ακουστούν, με τη φωνή τους, τη ντροπή και το πείραγμά τους.

**Σχόλιο.** Στην αρχή του διηγήματος, ο ενήλικος αφηγητής κρίνει τη ζωή
του:

> Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα.

Αυτό δεν είναι γεγονός της ιστορίας. Είναι η γνώμη του για όσα έγιναν.

> **Κλειδί**
>
> Ο αφηγηματικός τρόπος είναι ο **ρυθμιστής του χρόνου** μιας ιστορίας.
>
> Η **αφήγηση** μπορεί να τρέξει: ο ίδιος αφηγητής χωράει δέκα χρόνια σπουδών
> σε μία πρόταση («αρχίσας τας σπουδάς μου σχεδόν εικοσαετής, εξήλθα
> τριακοντούτης από το Πανεπιστήμιον»). Η **περιγραφή** σταματά το ρολόι. Ο
> **διάλογος** πάει με την ταχύτητα της πραγματικής ζωής: όσο σου παίρνει να
> τον διαβάσεις, τόσο κράτησε. Γι' αυτό ο Παπαδιαμάντης περνάει βιαστικά από
> τα χρόνια στην Αθήνα και αφήνει τον διάλογο για τη στιγμή που μετράει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αφήγηση, περιγραφή, διάλογος ή σχόλιο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Δεν είναι διάλογος κάθε πρόταση που αναφέρει λόγια. Στο «Μου εφώναξεν, ότι
> ο πατήρ μου με ανεζήτει ανήσυχος» (Παπαδιαμάντης, «Υπό την βασιλικήν δρυν»)
> δεν ακούμε τον βοσκό που φώναξε· ακούμε τον αφηγητή να μας λέει **τι**
> είπε. Αυτό λέγεται **πλάγιος λόγος** και ανήκει στην αφήγηση. Διάλογος
> είναι μόνο ο **ευθύς λόγος**, τα ίδια τα λόγια με παύλα ή εισαγωγικά.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αφήγηση**: τι έγινε· ο χρόνος κυλάει, κάποτε τρέχει.
> - **Περιγραφή**: πώς ήταν· ο χρόνος σταματά.
> - **Διάλογος**: ευθύς λόγος των προσώπων· ο χρόνος πάει όσο η ανάγνωση.
> - **Σχόλιο**: η γνώμη του αφηγητή για όσα λέει.
> - Ο συγγραφέας διαλέγει τρόπο ανάλογα με το πόσο θέλει να **σταθεί** σε ένα
>   σημείο.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο απόσπασμα του Βιζυηνού («Το αμάρτημα της μητρός μου», 1883) βρες ποιοι τρόποι εναλλάσσονται και τι πετυχαίνει η εναλλαγή: «Ο χονδρός της συνοικίας κουρεύς, αυτός μας επεσκέπτετο αυτόκλητος \[…]. Άμα τον έβλεπον εγώ έπρεπε να τρέχω εις τον μπακάλην. Διότι ποτέ δεν επλησίαζε την ασθενή, πριν ή καταπίη τουλάχιστον πενήντα δράμια ρακής. — Είμαι γέρος, μωρή, έλεγε προς την ανυπόμονον μητέρα, είμαι γέρος, και αν δεν το τσούξω κομμάτι, δεν βλέπουν καλά τα μάτια μου.»

1. Η πρώτη πρόταση δείχνει ποιος είναι ο κουρέας, «χονδρός», ο «γιατρός» της
   γειτονιάς. Είναι **περιγραφή** του προσώπου.
2. Το «έπρεπε να τρέχω εις τον μπακάλην» είναι **αφήγηση**, αλλά όχι μιας
   μόνο φοράς: είναι κάτι που γινόταν **κάθε φορά** που ερχόταν (το λέει ο
   παρατατικός). Η αφήγηση συνοψίζει πολλές επισκέψεις σε μία πρόταση.
3. Μετά έρχεται **διάλογος**: ακούμε τον ίδιο τον κουρέα, με τη λαϊκή του
   γλώσσα («μωρή», «να το τσούξω»), μέσα σε ένα κείμενο γραμμένο σε
   καθαρεύουσα.
4. Η εναλλαγή κάνει το χιούμορ: η αφήγηση μας προετοιμάζει (πίνει πριν
   εξετάσει), και η δικαιολογία του, στα δικά του λόγια, ακούγεται πιο αστεία
   απ' ό,τι αν την έλεγε ο αφηγητής με πλάγιο λόγο.

### Παράδειγμα 2: Ξαναγράψε σε πλάγιο λόγο τη φράση της Μοσχούλας «— Έτσι όλο τραγουδείς!;.. Δε σ' άκουσα ποτέ μου να παίζης το σουραύλι!...». Τι χάνεται;

1. Σε πλάγιο λόγο, ο αφηγητής θα έλεγε κάτι σαν: «Μου φώναξε ότι όλο
   τραγουδούσα και ότι δεν με είχε ακούσει ποτέ να παίζω τη φλογέρα.»
2. Το νόημα μένει. Χάνονται όμως τα **επιφωνηματικά** σημάδια («!;..», «!...»),
   το πρώτο πρόσωπο της κοπέλας και το πειραχτικό της ύφος.
3. Ο διάλογος δεν μεταφέρει μόνο πληροφορία· δείχνει τον **χαρακτήρα** του
   προσώπου που μιλάει, χωρίς να χρειαστεί ο αφηγητής να τον περιγράψει.

## Ερωτήσεις

1. Τι συμβαίνει στον χρόνο της ιστορίας όταν ο συγγραφέας περιγράφει;
   - Σταματά, γιατί δεν γίνεται κανένα γεγονός
   - Τρέχει, γιατί χωράνε χρόνια σε μία πρόταση
   - Κυλάει όσο κρατάει και η ίδια η ανάγνωση
   - Γυρίζει πίσω, γιατί θυμόμαστε το παρελθόν
2. Ποια φράση είναι διάλογος σε ευθύ λόγο;
   - — Τί έχεις και φωνάζεις;
   - Μου φώναξε ότι ο πατέρας μου με έψαχνε.
   - Ήτον θερμόαιμος και ανήσυχος ως πτηνόν.
   - Μεγάλην προκοπήν, εννοείται, δεν έκαμα.
3. Στο «Όνειρο στο κύμα», ποια φράση δείχνει ότι από εκεί και πέρα κάτι συμβαίνει;
   - «Μίαν ημέραν»
   - «Ήτον ωραία»
   - «εννοείται»
   - «απήντησα:»
4. Τι κάνει ο αφηγητής όταν σχολιάζει;
   - Λέει τη γνώμη του για όσα αφηγείται
   - Αφήνει τους ήρωες να μιλήσουν μόνοι
   - Δείχνει πώς ήταν ο τόπος της ιστορίας
   - Λέει με τη σειρά τι έγινε εκείνη τη μέρα
5. Ο αφηγητής του «Ονείρου στο κύμα» λέει τα δέκα χρόνια των σπουδών του σε μία πρόταση. Τι δείχνει αυτό;
   - Ότι η αφήγηση μπορεί να τρέξει πάνω από ό,τι δεν μετράει
   - Ότι η περιγραφή σταματά τον χρόνο για να δούμε πρόσωπα
   - Ότι ο διάλογος δείχνει τον χαρακτήρα όποιου μιλάει
   - Ότι ο συγγραφέας ξέχασε τι έγινε στα χρόνια αυτά
6. «Μου εφώναξεν, ότι ο πατήρ μου με ανεζήτει ανήσυχος». Σε ποιον τρόπο ανήκει η φράση;
   - Στην αφήγηση, γιατί είναι πλάγιος λόγος
   - Στον διάλογο, γιατί κάποιος φωνάζει
   - Στην περιγραφή, γιατί λέει πώς ήταν
   - Στο σχόλιο, γιατί ο αφηγητής κρίνει
7. Ο αφηγητής γράφει σε καθαρεύουσα, αλλά ο νεαρός βοσκός λέει «Με σένα δεν έχω να κάμω». Τι κερδίζει ο Παπαδιαμάντης;
   - Ακούμε τη φωνή του βοσκού όπως θα μιλούσε στο βουνό
   - Δείχνει ότι ο αφηγητής δεν ήξερε ακόμη καλά γράμματα
   - Κάνει το κείμενο πιο σύντομο, γιατί η δημοτική έχει λιγότερα
   - Κρύβει από τον αναγνώστη ποιος από τους δύο μιλάει
8. «Άμα τον έβλεπον εγώ έπρεπε να τρέχω εις τον μπακάλην.» Τι δείχνει ο παρατατικός σε αυτή την αφήγηση;
   - Κάτι που γινόταν κάθε φορά, όχι μία μόνο
   - Κάτι που έγινε μία φορά, μια συγκεκριμένη μέρα
   - Κάτι που θα γίνει αργότερα, μετά την ιστορία
   - Κάτι που δεν έγινε ποτέ, μόνο φανταστικό

## Ασκήσεις

1. Ποιοι είναι οι τρεις βασικοί αφηγηματικοί τρόποι, και ποιος είναι ο τέταρτος, πιο αθόρυβος;
2. Γιατί ένας συγγραφέας κρατάει τον διάλογο για λίγες, σημαντικές στιγμές, και δεν γράφει όλη την ιστορία με διαλόγους;
3. «Το χωράφι ήτον του γεωργού μόνον εις τας ημέρας που ήρχετο να οργώση ή να σπείρη, κ' έκαμνε τρις το σημείον του σταυρού […]. Εγώ, χωρίς ποτέ να οργώσω ή να σπείρω, το εθέριζα εν μέρει.» — Αλ. Παπαδιαμάντης, «Όνειρο στο κύμα» (1900). Ποιος τρόπος κυριαρχεί εδώ, και τι μαθαίνουμε για τον νεαρό βοσκό;
4. Στο «Όνειρο στο κύμα» η πρώτη συνάντηση του βοσκού με τη Μοσχούλα δίνεται με διάλογο από το παράθυρο. Αν ο Παπαδιαμάντης την έλεγε μόνο με αφήγηση και πλάγιο λόγο, θα ήταν καλύτερο ή χειρότερο το διήγημα; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/narrative-modes
