# Κάλβος και Σολωμός: ποίηση για την ελευθερία

> Δύο Επτανήσιοι που έγραψαν για την Επανάσταση την ώρα που γινόταν.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/kalvos-solomos

## Τι θα μάθεις

- Να τοποθετείς τον Κάλβο και τον Σολωμό στην εποχή της Επανάστασης του 1821.
- Να αναγνωρίζεις τη μορφή της καλβικής ωδής και του σολωμικού επιγράμματος.
- Να συγκρίνεις πώς ο καθένας μετατρέπει ένα πολεμικό γεγονός σε ποίηση.

## Δύο ποιητές, μία Επανάσταση

Το 1821 ξεσπά η Επανάσταση. Δύο ποιητές από τη **Ζάκυνθο**, που δεν
πολεμούν οι ίδιοι, γράφουν γι' αυτήν **την ώρα που γίνεται**, και τα
ποιήματά τους διαβάζονται στην Ευρώπη όσο οι μάχες συνεχίζονται.

- Ο **Ανδρέας Κάλβος** (1792–1869) έγραψε μόνο είκοσι **ωδές**, σε δύο
  βιβλία: τη **«Λύρα»** (Γενεύη, 1824) και τα **«Λυρικά»** (Παρίσι, 1826).
  Πέθανε στην Αγγλία, σχεδόν ξεχασμένος· η αξία του αναγνωρίστηκε πολύ
  αργότερα.
- Ο **Διονύσιος Σολωμός** (1798–1857) έγραψε το 1823 τον **«Ύμνο εις την
  Ελευθερίαν»**, που οι πρώτες του στροφές έγιναν ο εθνικός μας ύμνος.
  Επέμεινε να γράφει στη **δημοτική**, τη γλώσσα του λαού.

> **Ωδή**
>
> Λυρικό ποίημα με υψηλό, επίσημο ύφος, που υμνεί ένα πρόσωπο, έναν τόπο ή
> μια ιδέα. Η λέξη είναι αρχαία και σημαίνει «τραγούδι».

*Πορτρέτο του Διονύσιου Σολωμού από άγνωστο ζωγράφο του 19ου αιώνα, στο Μουσείο Μπενάκη. Η επιγραφή πάνω γράφει το όνομά του και τον λέει «εθνικό ποιητή της Ελλάδος»: τον τίτλο του τον χρωστά στον «Ύμνο εις την Ελευθερίαν».*

## Κάλβος: «Εις Σάμον»

Το καλοκαίρι του 1824 οι Σάμιοι απέκρουσαν την απόπειρα του οθωμανικού
στρατού να αποβιβαστεί στο νησί τους. Ο Κάλβος τους αφιέρωσε μια ωδή στα
«Λυρικά». Ξεκινά όχι με τη μάχη, αλλά με μια **ιδέα** (Βικιθήκη, σε
μονοτονικό):

> Όσοι το χάλκεον χέρι
> βαρύ του φόβου αισθάνονται,
> ζυγόν δουλείας, ας έχωσι·
> θέλει αρετήν και τόλμην
> η ελευθερία.
>
> Αυτή (και ο μύθος κρύπτει
> νουν αληθείας) επτέρωσε
> τον Ίκαρον· και αν έπεσεν
> ο πτερωθείς κ' επνίγη
> θαλασσωμένος·
>
> Αφ' υψηλά όμως έπεσε,
> και απέθανεν ελεύθερος. —

Η πρώτη στροφή λέει: όσοι νιώθουν βαρύ το χάλκινο χέρι του φόβου, ας
μείνουν σκλάβοι· η ελευθερία θέλει **αρετή και τόλμη**. Μετά ο μύθος: ο
Ίκαρος έπεσε και πνίγηκε, αλλά **έπεσε από ψηλά** και πέθανε ελεύθερος.

Η μορφή είναι η **καλβική στροφή**: πέντε στίχοι, τέσσερις μεγαλύτεροι και
ένας **κοντός πέμπτος** που κλείνει σαν σφραγίδα («η ελευθερία»,
«θαλασσωμένος»), **χωρίς ομοιοκαταληξία**. Η γλώσσα είναι δική του:
αρχαΐζουσα («έχωσι», «επτέρωσε»), με δημοτικές λέξεις ανάμεσα.

## Σολωμός: «Η καταστροφή των Ψαρών»

Τον Ιούνιο του 1824 ο οθωμανικός στόλος κατέστρεψε τα **Ψαρά**, ένα από τα
τρία ναυτικά νησιά της Επανάστασης. Πολλοί κάτοικοι σκοτώθηκαν ή
πουλήθηκαν σκλάβοι. Ο Σολωμός έγραψε έξι μόνο στίχους (Βικιθήκη, σε
μονοτονικό):

> Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη
> περπατώντας η Δόξα μονάχη,
> μελετά τα λαμπρά παλληκάρια,
> και στην κόμη στεφάνη φορεί,
> καμωμένο από λίγα χορτάρια,
> που είχαν μείνει στην έρημη γη.

Δεν υπάρχει ούτε μία λέξη για αίμα, φωτιά ή εχθρούς. Υπάρχει μόνο μια
**εικόνα**: η **Δόξα**, σαν γυναίκα (**προσωποποίηση**), περπατάει μόνη στο
μαυρισμένο νησί, συλλογίζεται («μελετά») τους νεκρούς, και φοράει στεφάνι
από τα λίγα χόρτα που απέμειναν. Ένα τέτοιο σύντομο, πυκνό ποίημα για ένα
γεγονός λέγεται **επίγραμμα**.

*Τα Ψαρά σήμερα, την ώρα που δύει ο ήλιος. Γύρω από τον οικισμό, γυμνές ράχες με θάμνους και πέτρες, χωρίς δέντρα. Σε τέτοιο τοπίο βάζει ο Σολωμός τη Δόξα να περπατά μόνη, πάνω στην «ολόμαυρη ράχη» του νησιού μετά την καταστροφή του 1824.*

Ο ρυθμός είναι άλλος από τον δεκαπεντασύλλαβο: οι τόνοι πέφτουν κάθε **τρεις**
συλλαβές. Δοκίμασε:

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σολωμός, «Η καταστροφή των Ψαρών», στίχος 1*

Δύο άτονες και μία τονισμένη, «τα-τα-ΤΑ»: αυτός ο πόδας λέγεται
**ανάπαιστος**, και δίνει στο ποίημα ένα αργό, επίσημο βήμα, σαν πομπή.
Και η ομοιοκαταληξία: **ράχη / μονάχη**, **παλληκάρια / χορτάρια**,
**φορεί / γη**.

> **Κλειδί**
>
> Και οι δύο ποιητές μετατρέπουν μια **πολεμική είδηση** σε κάτι που μένει,
> με αντίθετους δρόμους.
>
> Ο **Κάλβος** απλώνεται: φέρνει τον μύθο του Ίκαρου, την ιστορία, την
> Αρχαιότητα, και κάνει τη μάχη της Σάμου **ιδέα** για την ελευθερία, με
> γλώσσα επίσημη και μεγαλόπρεπη. Ο **Σολωμός** συμπυκνώνει: έξι στίχοι,
> μία εικόνα, καθόλου βία, και η καταστροφή γίνεται **δόξα** μέσα από τη
> σιωπή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κάλβος, Σολωμός ή και οι δύο;*

> **Πρόσεχε**
>
> Η Δόξα του Σολωμού **δεν** θρηνεί και δεν κλαίει. «Μελετά», δηλαδή
> συλλογίζεται, τιμάει. Αν διαβάσεις το ποίημα ως μοιρολόι, χάνεις το
> νόημά του: η καταστροφή των Ψαρών ήταν ήττα, αλλά οι νεκροί της είναι
> **δοξασμένοι**. Το στεφάνι από χορτάρια είναι φτωχό, αλλά είναι στεφάνι
> νίκης.

> **Θυμήσου**
>
> - **Κάλβος** (1792–1869): είκοσι ωδές, «Λύρα» (1824) και «Λυρικά» (1826),
>   καλβική στροφή, αρχαΐζουσα γλώσσα, χωρίς ρίμα.
> - **Σολωμός** (1798–1857): «Ύμνος εις την Ελευθερίαν» (1823), δημοτική
>   γλώσσα, «Η καταστροφή των Ψαρών» (1825).
> - **Ωδή**: υψηλό λυρικό ποίημα που υμνεί. **Επίγραμμα**: σύντομο, πυκνό
>   ποίημα για ένα γεγονός.
> - **Ανάπαιστος**: δύο άτονες και μία τονισμένη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γιατί ο Κάλβος ξεκινά την ωδή για τη Σάμο με τον Ίκαρο, που απέτυχε και πνίγηκε, αντί για τη νίκη των Σαμίων;

1. Ο Ίκαρος στον μύθο πέταξε με φτερά από κερί, πλησίασε τον ήλιο, τα φτερά
   έλιωσαν και έπεσε στη θάλασσα.
2. Ο Κάλβος λέει ότι τα φτερά του τα έδωσε η **ελευθερία**, και ότι «αφ' υψηλά
   όμως έπεσε, / και απέθανεν ελεύθερος». Η αποτυχία μετράει λιγότερο από το
   ύψος της προσπάθειας.
3. Έτσι η ωδή βάζει το μέτρο πριν από το γεγονός: η ελευθερία θέλει τόλμη, και
   αξίζει ακόμη κι αν κοστίσει τη ζωή. Όταν φτάσουμε στη νίκη των Σαμίων, τη
   βλέπουμε ως παράδειγμα αυτής της ιδέας.

### Παράδειγμα 2: Βρες το σχήμα της ομοιοκαταληξίας στην «Καταστροφή των Ψαρών».

1. Σημείωσε τις καταλήξεις: ράχη, μονάχη, παλληκάρια, φορεί, χορτάρια, γη.
2. Δώσε γράμμα σε κάθε ήχο: ράχη (α), μονάχη (α), παλληκάρια (β), φορεί (γ),
   χορτάρια (β), γη (γ).
3. Το σχήμα είναι **ααβγβγ**: ένα ζευγαρωτό δίστιχο στην αρχή και μετά
   πλεκτή ομοιοκαταληξία. Οι στίχοι με το «φορεί» και το «γη» τελειώνουν σε
   τονισμένη συλλαβή και είναι πιο κοντοί, σαν να κόβεται η ανάσα.

## Ερωτήσεις

1. Από πού ήταν ο Κάλβος και ο Σολωμός;
   - Και οι δύο από τη Ζάκυνθο
   - Και οι δύο από τα Ψαρά
   - Ο ένας από τη Σάμο
   - Και οι δύο από την Αθήνα
2. Πώς είναι η καλβική στροφή;
   - Πέντε στίχοι, ο πέμπτος κοντός, χωρίς ρίμα
   - Δεκατέσσερις στίχοι σε δύο τετράστιχα και δύο τρίστιχα
   - Δύο δεκαπεντασύλλαβοι με ζευγαρωτή ρίμα
   - Έξι στίχοι με ρίμα ααβγβγ
3. Τι λέει ο Κάλβος για τον Ίκαρο στην ωδή «Εις Σάμον»;
   - Έπεσε από ψηλά και πέθανε ελεύθερος
   - Έφτασε στον ήλιο και έγινε αθάνατος
   - Ήταν δειλός και τιμωρήθηκε γι' αυτό
   - Πολέμησε στη Σάμο μαζί με τους Σαμίους
4. Στην «Καταστροφή των Ψαρών», τι κάνει η Δόξα;
   - Περπατά μόνη και συλλογίζεται τους νεκρούς
   - Κλαίει και μοιρολογεί πάνω από τα ερείπια
   - Πολεμά με τους Ψαριανούς ενάντια στον στόλο
   - Καίει το νησί για να μην το πάρουν οι εχθροί
5. Πώς λέγεται ένα σύντομο, πυκνό ποίημα για ένα γεγονός, όπως οι έξι στίχοι του Σολωμού για τα Ψαρά;
   - Επίγραμμα
   - Λυρική ωδή
   - Ιταλικό σονέτο
   - Εθνικός ύμνος
6. Σε ποιες συλλαβές τονίζεται ο στίχος «Στων Ψαρών την ολόμαυρη ράχη»;
   - Στην 3η, την 6η και την 9η
   - Στη 2η, την 4η και την 6η
   - Στην 1η, την 4η και την 7η
   - Στην 8η και τη 14η μόνο
7. Σε τι διαφέρει η γλώσσα των δύο ποιητών;
   - Ο Κάλβος αρχαΐζει, ο Σολωμός γράφει δημοτική
   - Ο Κάλβος γράφει δημοτική, ο Σολωμός αρχαΐζει
   - Και οι δύο έγραψαν τα ποιήματα στα ιταλικά
   - Και οι δύο γράφουν στην ίδια λόγια γλώσσα
8. Ποια είναι η μεγάλη διαφορά στον τρόπο που ο καθένας κάνει ποίηση ένα πολεμικό γεγονός;
   - Ο Κάλβος απλώνεται σε ιδέες, ο Σολωμός συμπυκνώνει σε μία εικόνα
   - Ο Κάλβος περιγράφει τη μάχη, ο Σολωμός τη μοιρολογεί με κλάματα
   - Ο Κάλβος γράφει για ήττα, ο Σολωμός γράφει για μια μεγάλη νίκη
   - Ο Κάλβος γράφει για την Αρχαιότητα, ο Σολωμός μόνο για το μέλλον

## Ασκήσεις

1. Ποια είναι τα δύο βιβλία με τις ωδές του Κάλβου, και πότε εκδόθηκαν;
2. Γιατί η «Καταστροφή των Ψαρών» συγκινεί, ενώ δεν περιγράφει ούτε μία σκηνή βίας;
3. «Σάλπιγγα μεγαλόφθογγος / «οι Σάμιοι», κράζει, «οι Σάμιοι» / και ιδού τα πόδια τρέμουσι / μυρίων ανδρών και αλόγων / θορυβουμένων. // «Οι Σάμιοι»· — και εσκορπίσθησαν / των απίστων αι φάλαγγες.» — Α. Κάλβος, «Εις Σάμον» (1826), Βικιθήκη. Πώς κάνει ο Κάλβος το ίδιο το όνομα των Σαμίων να μοιάζει με όπλο;
4. Ο Κάλβος γράφει μια μεγάλη ωδή, ο Σολωμός έξι στίχους. Ποιος τρόπος σου φαίνεται πιο κατάλληλος για να μείνει στη μνήμη ένα γεγονός του πολέμου; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/kalvos-solomos
