# Ο δεκαπεντασύλλαβος

> Από τον Διγενή στον Ερωτόκριτο: ο στίχος της ελληνικής παράδοσης.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/fifteen-syllable

## Τι θα μάθεις

- Να μετράς τις συλλαβές ενός δεκαπεντασύλλαβου, με τη συνίζηση και τη συναλοιφή.
- Να βρίσκεις την τομή και τους τόνους στις ζυγές συλλαβές του ιαμβικού στίχου.
- Να συγκρίνεις τον ανομοιοκατάληκτο στίχο του δημοτικού τραγουδιού με τα ζευγάρια του Ερωτόκριτου.

## Ο στίχος της ελληνικής παράδοσης

Ο **δεκαπεντασύλλαβος** είναι ο πιο ελληνικός από όλους τους στίχους. Τον
βρίσκεις σε βυζαντινά ποιήματα, στα **ακριτικά** τραγούδια για τον Διγενή,
στα **κλέφτικα**, στα νανουρίσματα και στα μοιρολόγια, στον
**Ερωτόκριτο** της Κρήτης, και ακόμη στις μαντινάδες που φτιάχνονται
σήμερα. Τον λένε και **πολιτικό στίχο**· το όνομα συνήθως εξηγείται από την
«Πόλη», την Κωνσταντινούπολη του Βυζαντίου.

Τρία πράγματα τον κάνουν αυτό που είναι:

1. Έχει **δεκαπέντε συλλαβές**, μετρημένες όπως **προφέρονται**.
2. Μετά την **όγδοη** συλλαβή έχει μια ανάσα, την **τομή**, που τον χωρίζει
   σε δύο **ημιστίχια**: οκτώ συλλαβές και επτά.
3. Είναι **ιαμβικός**: οι τόνοι πέφτουν κανονικά στις **ζυγές** συλλαβές
   (2η, 4η, 6η…), και ο τελευταίος πάντα στη **14η**. Γι' αυτό ο στίχος
   κλείνει με μια άτονη συλλαβή.

> **Ίαμβος**
>
> Ο ίαμβος είναι ένα ζευγάρι συλλαβών: μία άτονη και μία τονισμένη, «τα-ΤΑ».
> Ο ιαμβικός στίχος είναι σαν βήματα: «τα-ΤΑ, τα-ΤΑ, τα-ΤΑ…».

## Μετράμε όπως ακούμε

Πάρε τον πρώτο στίχο του κλέφτικου τραγουδιού «Του Βασίλη» (Ν. Γ. Πολίτης,
«Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού», 1914, όπως στη Βικιθήκη):

> Βασίλη, κάτσε φρόνιμα, να γένεις νοικοκύρης

Μέτρα: Βα-σί-λη-κά-τσε-φρό-νι-μα (οκτώ) | να-γέ-νεις-νοι-κο-κύ-ρης
(επτά). Το κόμμα πέφτει ακριβώς στην τομή. Οι τόνοι: σί, κά, φρό, γέ, κύ,
στις θέσεις 2, 4, 6, 10, 14. Όλες ζυγές.

Δοκίμασε τώρα μόνος σου. Πάτα κάθε συλλαβή μία φορά για «τονισμένη», δύο
για «άτονη». Η κάθετη γραμμή είναι η τομή.

*Διαδραστικό στη σελίδα: «Του Βασίλη» (κλέφτικο)*

Στο ακριτικό τραγούδι για τον θάνατο του Διγενή, όπως το τραγουδούν στην
Κρήτη (ριζίτικο, Βικιθήκη), υπάρχει μια παγίδα:

> Ο Διγενής ψυχομαχεί κι η γη τονε τρομάσσει

Το «κι η» γράφεται σαν δύο λέξεις, αλλά το λέμε **μονορούφι**, «κιη»:
μετράει για **μία** συλλαβή. Και το «τονε» εδώ είναι αδύνατη αντωνυμία
(«τον»), που δεν τονίζεται στην προφορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: «Ο Διγενής ψυχομαχεί» (ακριτικό, ριζίτικο της Κρήτης)*

Ο στίχος του Διγενή έχει μόνο **τέσσερις** τόνους (4, 8, 10, 14), λιγότερους
από του Βασίλη. Δεν πειράζει: ο κανόνας λέει πού **μπορούν** να πέσουν οι
τόνοι, όχι ότι πρέπει να γεμίσουν όλες οι ζυγές θέσεις.

> **Κλειδί**
>
> Ο δεκαπεντασύλλαβος είναι **μουσική με κανόνες**: δεκαπέντε συλλαβές όπως
> ακούγονται, ανάσα μετά την όγδοη, τόνοι στις ζυγές, τελευταίος τόνος στη
> δέκατη τέταρτη.
>
> Στο **δημοτικό τραγούδι** κάθε στίχος είναι συνήθως ένα **ολόκληρο νόημα**
> (αυτοτέλεια του στίχου) και δεν έχει ομοιοκαταληξία· τον κρατάει ο ρυθμός,
> γιατί τραγουδιόταν και μαθαινόταν απέξω. Στον **Ερωτόκριτο** ο Βιτσέντζος
> Κορνάρος (1553–1613/14) δένει τους στίχους **ανά δύο** με ομοιοκαταληξία:
> τα **ζευγαρωτά** ή ομοιοκατάληκτα δίστιχα.

## Ο Ερωτόκριτος: ο ίδιος στίχος, με ρίμα

Ο **Ερωτόκριτος** γράφτηκε στην Κρήτη στις αρχές του 17ου αιώνα, όταν το
νησί ήταν ενετικό. Έχει περίπου **δέκα χιλιάδες** δεκαπεντασύλλαβους και
τυπώθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία το 1713. Ξεκινά έτσι (Βικιθήκη):

> Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν,
> και του Τροχού, που ώρες ψηλά κι ώρες στα βάθη πηαίνουν·
> και του Καιρού τα πράματα, που αναπαημό δεν έχουν,
> μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν·

Κοίτα τα τέλη: **ανεβοκατεβαίνουν / πηαίνουν**, **έχουν / τρέχουν**. Κάθε
ζευγάρι στίχων ομοιοκαταληκτεί, και συχνά κάθε ζευγάρι κλείνει και ένα
νόημα. Εδώ ο ποιητής μιλάει για την τύχη που γυρίζει σαν τροχός: πότε σε
ανεβάζει, πότε σε ρίχνει.

*Χειρόγραφο του Ερωτόκριτου, αντιγραμμένο το 1710, τρία χρόνια πριν από την πρώτη έκδοση της Βενετίας· σήμερα βρίσκεται στη Βρετανική Βιβλιοθήκη. Το σχέδιο δείχνει φανταστικά τον ποιητή στο γραφείο του. Κάτω από τον τίτλο αρχίζει το «Του Κύκλου τα γυρίσματα». Πρόσεξε ότι κάθε δεύτερος στίχος ξεκινά πιο μέσα: έτσι φαίνονται τα ζευγαρωτά δίστιχα.*

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μετράς τις συλλαβές με το μάτι. Δύο φωνήεντα που προφέρονται μαζί
> μετράνε για **μία** συλλαβή:
>
> - μέσα σε λέξη, όπως το «πηαί-» του «πηαίνουν» (**συνίζηση**)·
> - ανάμεσα σε δύο λέξεις, όπως το «κι η» ή το «που α-» του «που
>   ανεβοκατεβαίνουν» (**συναλοιφή**).
>
> Αν μετρήσεις «που» και «α» χωριστά, θα βρεις δεκαέξι συλλαβές και θα νομίσεις
> ότι ο Κορνάρος έκανε λάθος. Δεν έκανε.

> **Θυμήσου**
>
> - **Δεκαπεντασύλλαβος** ή **πολιτικός** στίχος: $15$ συλλαβές όπως προφέρονται.
> - **Τομή** μετά την **8η**: δύο **ημιστίχια**, $8 + 7$.
> - **Ιαμβικός**: τόνοι στις ζυγές, ο τελευταίος στη **14η**.
> - Δημοτικό τραγούδι: αυτοτελής στίχος, συνήθως χωρίς ομοιοκαταληξία.
> - Ερωτόκριτος: **ζευγαρωτή** ομοιοκαταληξία, ανά δύο στίχους.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δείξε ότι ο πρώτος στίχος του Ερωτόκριτου, «Του Κύκλου τα γυρίσματα, που ανεβοκατεβαίνουν», είναι σωστός δεκαπεντασύλλαβος.

1. Πρώτο ημιστίχιο: Του-Κύ-κλου-τα-γυ-ρί-σμα-τα: **οκτώ** συλλαβές, και η
   τομή πέφτει στο κόμμα.
2. Δεύτερο ημιστίχιο: «που α» προφέρεται μαζί (συναλοιφή), οπότε:
   πουα-νε-βο-κα-τε-βαί-νουν: **επτά** συλλαβές. Σύνολο $8 + 7 = 15$.
3. Τόνοι: **Κύ** (2η), **ρί** (6η), **βαί** (14η). Όλοι σε ζυγές θέσεις, και ο
   τελευταίος στη 14η, με μία άτονη μετά (-νουν).
4. Ο στίχος είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος. Και ομοιοκαταληκτεί με τον
   επόμενο: «-βαίνουν / πηαίνουν».

### Παράδειγμα 2: Γιατί ο τέταρτος στίχος του Ερωτόκριτου, «μα στο Καλό κ' εις το Κακό περιπατούν και τρέχουν», ακούγεται τόσο ρυθμικός;

1. Μέτρα: μα-στο-Κα-λό-κ'εις-το-Κα-κό (οκτώ, το «κ' εις» είναι μία συλλαβή) |
   πε-ρι-πα-τούν-και-τρέ-χουν (επτά).
2. Τόνοι: **λό** (4η), **κό** (8η), **τούν** (12η), **τρέ** (14η). Όλοι σε
   ζυγές, με κανονικές αποστάσεις.
3. Και κάτι ακόμη: τα δύο μισά του πρώτου ημιστιχίου είναι **συμμετρικά**,
   «στο Καλό» / «εις το Κακό». Η αντίθεση καλό–κακό πατάει πάνω στον ρυθμό,
   και γι' αυτό ο στίχος μένει στο αυτί.

## Ερωτήσεις

1. Μετά από ποια συλλαβή πέφτει η τομή του δεκαπεντασύλλαβου;
   - Μετά την όγδοη
   - Μετά την έβδομη
   - Μετά την πέμπτη
   - Μετά τη δέκατη
2. Τι σημαίνει ότι ο δεκαπεντασύλλαβος είναι ιαμβικός;
   - Οι τόνοι πέφτουν κανονικά στις ζυγές συλλαβές
   - Οι τόνοι πέφτουν κανονικά στις μονές συλλαβές
   - Κάθε στίχος ομοιοκαταληκτεί με τον επόμενό του
   - Κάθε λέξη του στίχου έχει ακριβώς δύο συλλαβές
3. Σε ποια συλλαβή πέφτει πάντα ο τελευταίος τόνος του δεκαπεντασύλλαβου;
   - Στη 14η
   - Στη 15η
   - Στην 8η
   - Στη 13η
4. Στο «Ο Διγενής ψυχομαχεί κι η γη τονε τρομάσσει», πόσες συλλαβές μετράει το «κι η»;
   - Μία, γιατί προφέρεται μαζί
   - Δύο, γιατί είναι δύο λέξεις
   - Καμία, γιατί δεν τονίζεται
   - Τρεις, γιατί έχει τρία γράμματα
5. Τι λέμε «αυτοτέλεια του στίχου» στο δημοτικό τραγούδι;
   - Κάθε στίχος κλείνει συνήθως ένα ολόκληρο νόημα
   - Κάθε στίχος γράφτηκε από άλλον ποιητή του λαού
   - Κάθε στίχος ομοιοκαταληκτεί μόνο με τον εαυτό του
   - Κάθε στίχος τραγουδιέται με διαφορετικό σκοπό
6. Πώς ομοιοκαταληκτούν οι στίχοι στον Ερωτόκριτο;
   - Ανά δύο, σε ζευγαρωτά δίστιχα
   - Καθόλου, όπως τα δημοτικά τραγούδια
   - Ο πρώτος με τον τρίτο, σε τετράστιχα
   - Μόνο τα ημιστίχια, στη μέση του στίχου
7. Ποιος έγραψε τον Ερωτόκριτο, και πού;
   - Ο Βιτσέντζος Κορνάρος, στην ενετική Κρήτη
   - Ένας ανώνυμος λαϊκός ποιητής, στην Ήπειρο
   - Ο Διονύσιος Σολωμός, στη Ζάκυνθο του 1820
   - Ο Διγενής Ακρίτας, στα σύνορα του Βυζαντίου
8. Πόσες συλλαβές έχει το πρώτο ημιστίχιο «Βασίλη, κάτσε φρόνιμα»;
   - Οκτώ
   - Επτά
   - Έξι
   - Εννιά

## Ασκήσεις

1. Με ποιο άλλο όνομα λέγεται ο δεκαπεντασύλλαβος;
2. Πώς κρατιόταν στη μνήμη ένα μεγάλο δημοτικό τραγούδι χωρίς ομοιοκαταληξία, ενώ δεν γραφόταν πουθενά;
3. «Μάνα μαυρίζουν τα βουνά και σκοτεινιούν οι κάμποι» — ριζίτικο της Κρήτης, «Μάνα μαυρίζουν τα βουνά» (Βικιθήκη). Μέτρησε τον στίχο.
   α) Πόσες συλλαβές έχει;
   β) Μετά από ποια λέξη πέφτει η τομή;
   γ) Ποιος τόνος δεν πέφτει σε ζυγή συλλαβή;
4. Ο Κορνάρος έβαλε ομοιοκαταληξία στον δεκαπεντασύλλαβο, ενώ τα δημοτικά τραγούδια τον αφήνουν χωρίς. Τι κερδίζει και τι χάνει ο στίχος με τη ρίμα; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/fifteen-syllable
