# Το θεατρικό κείμενο

> Πρόσωπα, σκηνικές οδηγίες και διάλογος: ένα κείμενο γραμμένο για να παιχτεί.

Νεοελληνική Λογοτεχνία, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/drama

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα μέρη ενός θεατρικού κειμένου: πρόσωπα, πράξεις, σκηνές, σκηνικές οδηγίες.
- Να εξηγείς πώς το θέατρο λέει μια ιστορία χωρίς αφηγητή.
- Να μετατρέπεις ένα μικρό αφηγηματικό κομμάτι σε θεατρική σκηνή.

## Ένα κείμενο που δεν έχει αφηγητή

Ένα διήγημα το διαβάζεις. Ένα **θεατρικό κείμενο** γράφεται για να
**παιχτεί**: ηθοποιοί θα πουν τα λόγια, θα κινηθούν σε μια σκηνή, και οι
θεατές θα τα δουν και θα τα ακούσουν. Γι' αυτό λείπει ο αφηγητής. Κανείς
δεν θα σου πει «ο ήρωας θύμωσε»· θα το ακούσεις στη φωνή του και θα το
δεις στις κινήσεις του.

Τα μέρη ενός θεατρικού κειμένου:

- **Πρόσωπα** (δρώντα πρόσωπα): οι ήρωες. Πριν από κάθε ατάκα γράφεται
  ποιος μιλάει.
- **Πράξεις** και **σκηνές**: τα μεγάλα και τα μικρά κομμάτια του έργου.
  Μια νέα σκηνή αρχίζει συνήθως όταν μπαίνει ή βγαίνει κάποιο πρόσωπο.
- **Διάλογος**: ό,τι λένε τα πρόσωπα μεταξύ τους. Είναι ο κορμός του έργου.
- **Μονόλογος**: ένα πρόσωπο μιλάει μόνο του, και ακούμε τις σκέψεις του.
- **Σκηνικές οδηγίες**: σύντομες σημειώσεις του συγγραφέα, συνήθως σε
  παρένθεση ή με πλάγια γράμματα: πού βρισκόμαστε, ποιος μπαίνει, τι κάνει,
  πώς μιλάει. Οι θεατές δεν τις ακούν· τις διαβάζουν ο σκηνοθέτης και οι
  ηθοποιοί.

## Μια κωμωδία του 1836

Η **«Βαβυλωνία»** του **Δημητρίου Βυζάντιου** εκδόθηκε το 1836 στο
Ναύπλιο. Είναι **κωμωδία** σε πέντε πράξεις. Σε ένα ξενοδοχείο συναντιούνται
Έλληνες από διαφορετικούς τόπους, ένας Ανατολίτης από τη Μικρά Ασία, ένας
Πελοποννήσιος, ένας Χιώτης, ένας Κρητικός, ένας Κύπριος, ένας Αρβανίτης κι
ένας «Λογιώτατος» που μιλάει αρχαΐζοντα. Μόλις έχουν μάθει ότι οι στόλοι
των Μεγάλων Δυνάμεων έκαψαν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο του Ιμπραήμ στο
«Νιόκαστρο» (τη ναυμαχία του Ναβαρίνου, 1827) και θέλουν να το γιορτάσουν.
Το πρόβλημα: μιλάει ο καθένας τη γλώσσα του τόπου του, και κανείς δεν
καταλαβαίνει καλά τον άλλο. Από εκεί ο τίτλος, που θυμίζει τη Βαβέλ.

Τα αποσπάσματα είναι από τη Βικιθήκη. Η ορθογραφία τους είναι αυτή της
έκδοσης· οι ντοπιολαλιές είναι γραμμένες όπως ακούγονται.

Η πρώτη σκηνή ανοίγει με **σκηνική οδηγία** και **μονόλογο**:

> (Ξενοδοχείον όπου εισέρχονται οι εν τη σκηνή)
> Ανατολίτης, Ξενοδόχος
>
> ΑΝΑΤ. (Καθ' εαυτόν) Λοκάντα, λοκάντα λέανε, άκουγα, άμμα τι πράμα είναι
> ντεν ήξερα...· πρώτη βολά γλέπω· \[…] Κανένα ντε γλέπω...· ποιόνα να
> φωνάξω για; (φωνάζει)· Ει... Λοκάντατζη!!

Το «(Καθ' εαυτόν)» λέει στον ηθοποιό ότι μιλάει **μόνος του**: ακούμε τις
σκέψεις του. Το «(φωνάζει)» του λέει πώς να πει την επόμενη φράση. Χωρίς
αφηγητή, ο θεατής καταλαβαίνει αμέσως ότι ο Ανατολίτης δεν έχει ξαναμπεί
σε ξενοδοχείο, και ότι μιλάει με τουρκικές λέξεις («άμμα», «λοκάντατζη»).

Λίγο μετά έρχεται **διάλογος**, και η κωμωδία στήνεται από την παρεξήγηση:

> ΞΕΝ. Δίκι' όχετεν άματις... κι ε γλέπετεν τη λίστα;
> ΑΝΑΤ. Τι τα πη λίστα;
> ΞΕΝ. (τω δίδει τον κατάλογον των φαγητών) Ορίστε, εδώ 'ναι γραμμένα τα
> φαγιά π' ούχουμεν.

> **Κλειδί**
>
> Στο θέατρο **ό,τι θα έλεγε ένας αφηγητής το λένε άλλοι τρόποι**.
>
> Τον **τόπο** και τις **κινήσεις** τα δίνουν οι σκηνικές οδηγίες. Τις
> **σκέψεις** ενός ήρωα τις δίνει ο μονόλογος. Τον **χαρακτήρα**, την
> καταγωγή και τη διάθεση τα δίνει ο διάλογος, με τη γλώσσα που μιλάει ο
> καθένας. Στη «Βαβυλωνία» αυτό το τελευταίο είναι όλο το αστείο: ακούς
> πρώτα πώς μιλάει κάποιος, και ξέρεις από πού είναι.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς θα το έδειχνε η σκηνή;*

> **Πρόσεχε**
>
> Οι σκηνικές οδηγίες **δεν τις λέει κανείς** στη σκηνή. Αν διαβάζεις ένα
> θεατρικό φωναχτά με φίλους, μην τις διαβάσεις ως λόγια του προσώπου: το
> «(φωνάζει)» δεν το λέει ο Ανατολίτης, το **κάνει**. Και το όνομα πριν από
> κάθε ατάκα («ΑΝΑΤ.», «ΞΕΝ.») δείχνει μόνο ποιος μιλάει.

> **Θυμήσου**
>
> - Το θεατρικό κείμενο γράφεται για να **παιχτεί**· δεν έχει αφηγητή.
> - **Πράξεις** και **σκηνές**: νέα σκηνή όταν μπαίνει ή βγαίνει πρόσωπο.
> - **Διάλογος** και **μονόλογος**: τα λόγια των προσώπων.
> - **Σκηνικές οδηγίες**: τόπος, κινήσεις, τόνος, σε παρένθεση· δεν
>   ακούγονται.
> - **Κωμωδία**: έργο που κάνει τον θεατή να γελάσει, συχνά με
>   παρεξηγήσεις· στη «Βαβυλωνία» με τις ντοπιολαλιές.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στο «Όνειρο στο κύμα» ο Παπαδιαμάντης γράφει: «Καθώς ήκουσε τας φωνάς μου, η παιδίσκη ανωρθώθη, προέκυψεν εις τον παράθυρον και έκραξε: — Τί έχεις και φωνάζεις;». Κάνε το θεατρική σκηνή.

1. Πρώτα ο **τόπος**, σε σκηνική οδηγία: (Βουνό πάνω από τη θάλασσα. Δεξιά,
   ο τοίχος ενός κτήματος με ένα παράθυρο. Ο ΒΟΣΚΟΣ ψάχνει ανάμεσα στις
   κατσίκες του.)
2. Ό,τι ήταν αφήγηση γίνεται **ατάκα** ή **κίνηση**: ΒΟΣΚΟΣ (φωνάζει)
   Μοσχούλα!... πού είν' η Μοσχούλα; (Ανοίγει το παράθυρο. Φαίνεται η
   ΜΟΣΧΟΥΛΑ.)
3. Ο διάλογος μένει όπως ήταν: ΜΟΣΧΟΥΛΑ Τί έχεις και φωνάζεις; ΒΟΣΚΟΣ
   Φωνάζω εγώ την κατσίκα μου, τη Μοσχούλα!... Με σένα δεν έχω να κάμω.
   (Εκείνη κλείνει απότομα το παράθυρο.)
4. Ό,τι δεν δείχνεται χάνεται: το «Εγώ δεν ήξευρα τι να είπω» του αφηγητή
   πρέπει να το παίξει ο ηθοποιός, με έναν δισταγμό πριν απαντήσει. Γι' αυτό
   μπορείς να γράψεις: ΒΟΣΚΟΣ (διστάζει, μετά θαρρετά).

### Παράδειγμα 2: Στη «Βαβυλωνία» ο Λογιώτατος ρωτά «Οι στόλοι των Δυνάμεων;» και ο Ανατολίτης απαντά «Τι λες άνταμ; κύριε των δυνάμεω; σαρακοστή ακόμα ντε ν ήρτε». Πού είναι το αστείο;

1. Ο Λογιώτατος εννοεί τις **Μεγάλες Δυνάμεις**, Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, που
   έκαψαν τον στόλο.
2. Ο Ανατολίτης ακούει «των Δυνάμεων» και το θυμάται από την εκκλησία: το
   «Κύριε των Δυνάμεων» ψάλλεται στη Σαρακοστή. Γι' αυτό απαντά ότι δεν ήρθε
   ακόμα Σαρακοστή.
3. Το αστείο είναι **παρεξήγηση λέξης**: ο ένας μιλάει λόγια γλώσσα, ο άλλος
   ξέρει τη λέξη μόνο από τον ναό. Στο θέατρο δεν χρειάζεται εξήγηση· ο θεατής
   γελάει τη στιγμή που ακούει την απάντηση.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί ένα θεατρικό κείμενο δεν έχει αφηγητή;
   - Γράφεται για να το δουν και να το ακούσουν θεατές
   - Γράφεται πάντα σε στίχους και όχι σε πεζό λόγο
   - Είναι πάντα πολύ μικρότερο σε έκταση από ένα διήγημα
   - Ο συγγραφέας του δεν ξέρει πώς τελειώνει
2. Τι είναι το «(φωνάζει)» στη «Βαβυλωνία»;
   - Σκηνική οδηγία προς τον ηθοποιό
   - Λέξη που λέει δυνατά ο Ανατολίτης
   - Το όνομα του προσώπου που μιλάει
   - Ο τίτλος της σκηνής που αρχίζει
3. Τι σημαίνει ότι ο Ανατολίτης μιλάει «καθ' εαυτόν» στην αρχή του έργου;
   - Μιλάει μόνος του, και ακούμε τις σκέψεις του
   - Μιλάει στον ξενοδόχο, που στέκεται δίπλα του
   - Μιλάει στους θεατές για να τους πει την πλοκή
   - Μιλάει στα αρχαία, όπως ο Λογιώτατος του έργου
4. Πότε αρχίζει συνήθως μια νέα σκηνή σε ένα θεατρικό έργο;
   - Όταν μπαίνει ή βγαίνει κάποιο πρόσωπο
   - Όταν τελειώνει μια μεγάλη ομιλία κάποιου
   - Όταν ο θεατής έχει χειροκροτήσει
   - Κάθε φορά που κάποιος κάνει ερώτηση
5. Γιατί το έργο του Βυζάντιου λέγεται «Βαβυλωνία»;
   - Ο καθένας μιλάει τη γλώσσα του τόπου του και δεν καταλαβαίνονται
   - Η ιστορία του γίνεται στην αρχαία Βαβυλώνα, στη μακρινή Μεσοποταμία
   - Ο ξενοδόχος του έργου έχει έρθει από τη μακρινή Βαβυλώνα
   - Τα πρόσωπα χτίζουν έναν πύργο για να γιορτάσουν τη νίκη
6. Πώς καταλαβαίνει ο θεατής της «Βαβυλωνίας» από πού είναι κάθε πρόσωπο;
   - Από τη γλώσσα που μιλάει, με τις λέξεις του τόπου του
   - Από έναν αφηγητή που συστήνει τον καθένα πριν αρχίσει να μιλά
   - Από τα γράμματα που διαβάζει δυνατά στη σκηνή
   - Από τις σκηνικές οδηγίες, που τις ακούει ο θεατής
7. Ο Λογιώτατος ρωτά για «τους στόλους των Δυνάμεων» και ο Ανατολίτης απαντά ότι δεν ήρθε ακόμα Σαρακοστή. Πού είναι το αστείο;
   - Ο Ανατολίτης ξέρει τη λέξη μόνο από τον ύμνο της εκκλησίας
   - Ο Ανατολίτης θέλει να νηστέψει πριν από το μεγάλο γλέντι
   - Ο Λογιώτατος δεν ξέρει ποια χρονιά έγινε η ναυμαχία
   - Οι δύο τους μαλώνουν για το ποιος θα πληρώσει το πλούσιο φαγητό
8. Σε ποιο θεατρικό είδος ανήκει η «Βαβυλωνία»;
   - Στην κωμωδία
   - Στην τραγωδία
   - Στο διήγημα
   - Στην ωδή

## Ασκήσεις

1. Πώς λέγονται οι σύντομες σημειώσεις του θεατρικού συγγραφέα, σε παρένθεση, για τον τόπο, τις κινήσεις και τον τόνο;
2. Πώς γνωρίζουμε τον χαρακτήρα ενός προσώπου σε ένα θεατρικό, αφού δεν υπάρχει αφηγητής να τον περιγράψει;
3. «ΠΕΛ. Μάλιστα...· (λαμβάνων από μίαν τράπεζαν την εφημερίδα, αναγινώσκει καθ' εαυτόν). ΑΝΑΤ. Έι ύστερα; εσύ μονάχο σου ντιαβάζεις, μονάχο σου ακούς...· ντε λες κι εμένα κανένα χαβαντήσι γράφει φημερίδα;» — Δ. Βυζάντιος, «Η Βαβυλωνία» (1836), Πράξη Α΄, Σκηνή Β΄. Τι μαθαίνουμε για τα δύο πρόσωπα από τη σκηνική οδηγία και από την ατάκα;
4. Η «Βαβυλωνία» βάζει στη σκηνή πολλές διαφορετικές ντοπιολαλιές. Είναι καλύτερο να τη διαβάσεις ή να τη δεις στη σκηνή; Κρίνε.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/literature/drama
