# Αχώριστα μόρια και ετυμολογικές οικογένειες

> Α-, δυσ-, ευ-, παρασύνθετα και οι λέξεις που κατάγονται από την ίδια ρίζα.

Νεοελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/word-families

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τα αχώριστα μόρια α-/αν-, δυσ-, ευ-, ξε- και ημι- και τι σημασία δίνουν.
- Να γράφεις σωστά λέξεις με αχώριστα μόρια, όπως ανώνυμος, δυσάρεστος και ευκίνητος.
- Να εξηγείς τι είναι παρασύνθετη λέξη και να τη βρίσκεις πίσω από τη σύνθετη.
- Να ομαδοποιείς λέξεις σε ετυμολογικές οικογένειες, ακόμα κι όταν αλλάζει το φωνήεν της ρίζας.

## Κομμάτια που δεν στέκονται μόνα

Στην [προηγούμενη ενότητα](/el/gym-b/language/compounds) είδες σύνθετα από δύο
λέξεις που η καθεμιά υπάρχει και μόνη της. Υπάρχουν όμως και μερικά μικρά
κομμάτια που μπαίνουν **μπροστά** σε μια λέξη, αλλάζουν τη σημασία της, και
μόνα τους **δεν λέγονται ποτέ**. Κανείς δεν λέει «δυσ» ή «ευ» σκέτο.

Αυτά τα κομμάτια λέγονται **αχώριστα μόρια**: «αχώριστα» γιατί δεν
χωρίζονται ποτέ από τη λέξη τους. Τα περισσότερα έρχονται από τα αρχαία
ελληνικά. Το σχολικό σου βιβλίο μιλάει για **παραγωγή με αχώριστα μόρια**,
και το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Τριανταφυλλίδη) τα λέει **προθήματα**:
είναι το αντίστοιχο της κατάληξης, μόνο που μπαίνουν από μπροστά.

| Μόριο                             | Τι προσθέτει                                | Παραδείγματα                                            |
| --------------------------------- | ------------------------------------------- | ------------------------------------------------------- |
| **α-**, **αν-** (πριν από φωνήεν) | το **αντίθετο**, το «χωρίς»                 | άγνωστος, άοπλος, αβέβαιος· ανάξιος, ανήλικος, ανώνυμος |
| **δυσ-**                          | το **δύσκολο** ή το **άσχημο**              | δυσκίνητος, δύσπιστος, δυσάρεστος, δυστυχία             |
| **ευ-**                           | το **εύκολο** ή το **καλό**                 | ευκίνητος, εύπιστος, ευτυχία, ευγενής                   |
| **ξε-**                           | το **αντίθετο** μιας πράξης, ή το τέλος της | ξεκλειδώνω, ξεφουσκώνω, ξεδιψώ, ξεμουδιάζω              |
| **ημι-**                          | το **μισό**                                 | ημίχρονο, ημισέληνος, ημίωρο, ημίφως                    |

Πρόσεξε τα ζευγάρια: **δυσ-** και **ευ-** είναι αντίθετα. Ο δυσκίνητος κουνιέται
δύσκολα, ο ευκίνητος εύκολα· ο δύσπιστος δεν πιστεύει εύκολα, ο εύπιστος
πιστεύει τα πάντα.

> **Κλειδί**
>
> Το αχώριστο μόριο **δεν αλλάζει το θέμα** της λέξης, αλλάζει τη **σημασία** της.
> Αν ξέρεις τι κάνει το μόριο, καταλαβαίνεις και λέξη που δεν έχεις ξαναδεί:
> **δυσ**πρόσιτος είναι το μέρος που το προσεγγίζεις **δύσκολα**.

## Πώς γράφονται

Τα μόρια κρατούν **πάντα** τη γραφή τους, όπως κάθε κομμάτι σύνθετης λέξης:

- **δυσ-** με **υ** και **σ**, ακόμα κι όταν ακολουθεί φωνήεν: δυ**σ**άρεστος,
  δυ**σ**ανάλογος.
- **ευ-** με **ευ**, είτε ακούγεται \[ev] (ευγενής) είτε \[ef] (ευτυχία).
- **α-** γίνεται **αν-** πριν από φωνήεν: **αν**άξιος, **αν**ώνυμος. Και όταν το
  φωνήεν είναι ο, συχνά μακραίνει σε ω, όπως είδες στο σύνθετο: ανώνυμος.
- **ημι-** με **η** και **ι**: ημίχρονο, ημισέληνος.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις το **δυσ-** (δύσκολο, κακό) με το **δις** ή **δι-** (δύο φορές).
> Ο **δυσ**τυχής δεν είναι «δύο φορές τυχερός»· ένα **δις**εκατομμύριο είναι
> χίλια εκατομμύρια, και το **δί**χρωμο έχει δύο χρώματα. Αν η λέξη μιλάει για
> **δύο**, γράφεται με ι· αν μιλάει για κάτι **δύσκολο ή άσχημο**, με υ.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάλε το μόριο και γράψε σωστά*

## Παρασύνθετα: παράγωγα από σύνθετα

Μια σύνθετη λέξη μπορεί να γίνει κι αυτή βάση για καινούριες λέξεις, με
κατάληξη. Τότε η νέα λέξη λέγεται **παρασύνθετη**: είναι **παράγωγη από
σύνθετη** λέξη.

| Σύνθετη                      | + κατάληξη | Παρασύνθετη     |
| ---------------------------- | ---------- | --------------- |
| καλωσορίζω (καλώς + ορίζω)   | -μα        | καλωσόρισμα     |
| πρωτομαγιά (πρώτη + Μάης)    | -ιάτικος   | πρωτομαγιάτικος |
| μεγαλόψυχος (μεγάλος + ψυχή) | -ία        | μεγαλοψυχία     |
| καλοκαίρι (καλός + καιρός)   | -ινός      | καλοκαιρινός    |

Ο έλεγχος έχει δύο βήματα: βγάλε την κατάληξη, και δες αν αυτό που μένει είναι
**σύνθετο**. Καλοκαιρ-ινός → καλοκαίρι, που είναι σύνθετο. Άρα παρασύνθετο.
Αντίθετα, το ξυλ-ινος δίνει σκέτο ξύλο: απλό παράγωγο.

## Ετυμολογικές οικογένειες

Λέξεις που κατάγονται από την **ίδια ρίζα** σχηματίζουν μια **ετυμολογική
οικογένεια**. Η πιο εύκολη να τη δεις είναι του **γράφω**:

> γραφή, γράμμα, γραμματική, γραφείο, ορθογραφία, συγγραφέας, αυτόγραφο,
> φωτογράφος

Όλες κρατούν το **γραφ-** ή το **γραμ-**, και όλες έχουν κάτι να κάνουν με τη
γραφή. Η οικογένεια σε βοηθάει διπλά: στη **σημασία** (αυτόγραφο: αυτό που
έγραψε ο ίδιος) και στην **ορθογραφία** (γράμμα, γραμματική, γραμματέας: όλα
με δύο μ).

### Όταν η ρίζα αλλάζει φωνήεν

Πολλές οικογένειες κρύβονται, γιατί στη ρίζα τους το **ε** εναλλάσσεται με
**ο**. Έτσι γινόταν ήδη στα αρχαία, και οι λέξεις το κράτησαν:

| Ρήμα (με ε) | Λέξεις της οικογένειας (με ο, και άλλες) |
| ----------- | ---------------------------------------- |
| λ**έ**γω    | λ**ό**γος, διάλογος, λέξη, λεξικό        |
| φ**έ**ρω    | φ**ο**ρά, μεταφορά, διαφορά, φορτίο      |
| στ**έ**λνω  | στ**ο**λή, αποστολή, επιστολή            |
| τρ**έ**φω   | τρ**ο**φή, τροφός                        |

Η **επιστολή** είναι κάτι που **στέλνεις**, και η **μεταφορά** είναι το να
**φέρεις** κάτι από αλλού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια οικογένεια ανήκει;*

> **Πρόσεχε**
>
> **Ίδιοι ήχοι δεν σημαίνουν ίδια οικογένεια.** Ο **μάταιος** δεν έχει καμία
> σχέση με το **μάτι**: το μάτι κατάγεται από το αρχαίο «ὀμμάτιον», ενώ ο μάταιος
> από άλλη αρχαία λέξη. Για να βάλεις μια λέξη σε οικογένεια, πρέπει να δένουν
> **και η μορφή και η σημασία**. Όταν δεν είσαι σίγουρος, η ετυμολογία είναι
> γραμμένη στο τέλος κάθε λήμματος του λεξικού.

> **Θυμήσου**
>
> - **Αχώριστα μόρια**: α-/αν- (το αντίθετο), δυσ- (δύσκολο, άσχημο), ευ- (εύκολο,
>   καλό), ξε- (αναίρεση μιας πράξης), ημι- (μισό). Μόνα τους δεν λέγονται.
> - Γράφονται πάντα ίδια: **δυσ-** με υ, **ευ-** με υ, **ημι-** με η και ι.
> - **Παρασύνθετη** λέξη = παράγωγη από **σύνθετη**: καλοκαίρι → καλοκαιρινός.
> - **Ετυμολογική οικογένεια** = λέξεις από την ίδια ρίζα, που μπορεί να αλλάζει ε
>   σε ο: λέγω, λόγος, διάλογος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Τι σημαίνει «δυσνόητος» και τι το αντίθετό του; Γράψε και τα δύο.

1. Χωρίζουμε: **δυσ-** + **νοητός** (αυτός που μπορεί να γίνει κατανοητός, από το
   «νοώ»).
2. Το δυσ- προσθέτει το «δύσκολα»: **δυσνόητος** είναι αυτός που καταλαβαίνεται
   δύσκολα.
3. Το αντίθετο μόριο είναι το **ευ-**: **ευνόητος**, αυτός που καταλαβαίνεται
   εύκολα.

### Παράδειγμα 2: Είναι η λέξη «καλωσόρισμα» σύνθετη, παράγωγη ή παρασύνθετη;

1. Βγάζουμε την κατάληξη **-μα**: μένει το καλωσορισ-, δηλαδή το ρήμα
   **καλωσορίζω**.
2. Το καλωσορίζω είναι **σύνθετο**: καλώς + ορίζω.
3. Το καλωσόρισμα φτιάχτηκε με κατάληξη από σύνθετη λέξη. Είναι **παρασύνθετο**.

### Παράδειγμα 3: Βρες τη ρίζα και δύο ακόμα λέξεις της οικογένειας της «τροφής».

1. Ψάχνουμε ρήμα με ε στη θέση του ο: τρ**ο**φή ↔ τρ**έ**φω. Η ρίζα είναι **τρεφ-/τροφ-**.
2. Λέξεις με τη μία ή την άλλη μορφή, που έχουν να κάνουν με το τάισμα: **τρέφω**,
   **θρεπτικός** (με θ, από την ίδια αρχαία ρίζα), **τροφός**.
3. Ελέγχουμε και τη σημασία: όλες μιλούν για τροφή και θρέψη. Ανήκουν στην ίδια
   **ετυμολογική οικογένεια**.

## Ερωτήσεις

1. Γιατί το «δυσ-» λέγεται αχώριστο μόριο;
   - Γιατί δεν λέγεται ποτέ μόνο του
   - Γιατί δεν αλλάζει ποτέ τη σημασία
   - Γιατί μπαίνει μόνο σε αρχαίες λέξεις
   - Γιατί ενώνει δύο ολόκληρες λέξεις
2. Ποια λέξη έχει την αντίθετη σημασία από το «δύσπιστος»;
   - εύπιστος
   - άπιστος
   - ημίπιστος
   - ξεπίστος
3. Ποια γραφή είναι σωστή για κάτι που δεν σου αρέσει;
   - δυσάρεστος
   - δισάρεστος
   - δυάρεστος
   - δησάρεστος
4. Γιατί λέμε «ανάξιος» και όχι «άαξιος»;
   - Το α- γίνεται αν- πριν από φωνήεν
   - Το «άξιος» έχει κρυμμένο ν στη ρίζα του
   - Το ν είναι συνδετικό, σαν το -ο-
   - Το «ανα-» σημαίνει «ξανά, πάλι»
5. Ποια από αυτές τις λέξεις είναι παρασύνθετη;
   - καλοκαιρινός
   - καλοσύνη
   - καλόκαρδος
   - καλούτσικος
6. Ποια λέξη ΔΕΝ ανήκει στην ετυμολογική οικογένεια του «φέρω»;
   - φόρμα
   - μεταφορά
   - διαφορά
   - φορτίο
7. Ποια λέξη ανήκει στην ίδια οικογένεια με το «στέλνω»;
   - επιστολή
   - στύλος
   - σταφύλι
   - στάδιο
8. Γιατί σε βοηθάει να ξέρεις την οικογένεια του «γράμμα» όταν γράφεις τη «γραμματική»;
   - Η οικογένεια κρατάει τα δύο μ
   - Η οικογένεια κρατάει τον ίδιο τόνο
   - Η οικογένεια κρατάει το ίδιο γένος
   - Η οικογένεια κρατάει ίδια κατάληξη

## Ασκήσεις

1. Γράψε το αντίθετο του «ευκίνητος», αλλάζοντας μόνο το αχώριστο μόριο.
2. Βρες και διόρθωσε τα δύο λάθη: «Ο δισκίνητος παίκτης έπαιξε μόνο στο πρώτο ιμίχρονο.»
3. Τι προσθέτει το μόριο σε κάθε λέξη;
   α) ημισέληνος
   β) ξεφουσκώνω
   γ) άοπλος
4. Γράψε τέσσερις λέξεις της ετυμολογικής οικογένειας του «λέγω», από τις οποίες τουλάχιστον δύο με ο στη ρίζα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/word-families
