# Φωνές και διαθέσεις

> Ενεργητική και παθητική φωνή — και η διάθεση: ποιος κάνει και ποιος παθαίνει.

Νεοελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/voice-diathesis

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις τη φωνή (μορφή του ρήματος) από τη διάθεση (σημασία του).
- Να αναγνωρίζεις ενεργητική, παθητική, μέση και ουδέτερη διάθεση.
- Να διακρίνεις τα αυτοπαθή από τα αλληλοπαθή ρήματα της μέσης διάθεσης.
- Να εξηγείς γιατί τα αποθετικά ρήματα έχουν παθητική φωνή αλλά ενεργητική διάθεση.

## Μορφή και σημασία δεν είναι το ίδιο

Η **φωνή** του ρήματος τη βρίσκεις από την κατάληξη, όπως έμαθες στο Δημοτικό:
σε **-ω** η ενεργητική (πλένω), σε **-μαι** η παθητική (πλένομαι). Ξέρεις
επίσης να γυρίζεις μια πρόταση από [ενεργητική σε παθητική
σύνταξη](/el/dim-6/language/active-passive-syntax).

Τώρα κοίτα αυτά τα τρία ρήματα σε -μαι:

- Τα πιάτα **πλένονται** στο πλυντήριο.
- Η Δάφνη **πλένεται** πριν από την προπόνηση.
- Ο Στέλιος **έρχεται** με το λεωφορείο.

Και τα τρία έχουν **παθητική φωνή**. Η σημασία τους όμως είναι εντελώς
διαφορετική:

- Τα πιάτα δεν κάνουν τίποτα· κάποιος άλλος τα πλένει. Το υποκείμενο
  **παθαίνει**.
- Η Δάφνη πλένει τον εαυτό της. Το υποκείμενο κάνει την πράξη και η πράξη
  **γυρίζει πίσω** σε αυτό.
- Ο Στέλιος δεν παθαίνει τίποτα· αυτός **ενεργεί**: έρχεται.

Η μορφή του ρήματος λέγεται **φωνή**. Η σημασία του, δηλαδή αν το υποκείμενο
ενεργεί, παθαίνει ή απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση, λέγεται **διάθεση**.

> **Κλειδί**
>
> Οι **φωνές** είναι **δύο** και τις βλέπεις στην κατάληξη. Οι **διαθέσεις**
> είναι **τέσσερις** και τις καταλαβαίνεις από το νόημα.
>
> | Διάθεση        | Τι κάνει το υποκείμενο                                 | Παράδειγμα                                          |
> | -------------- | ------------------------------------------------------ | --------------------------------------------------- |
> | **Ενεργητική** | ενεργεί                                                | Ο Νίκος **κλείνει** την πόρτα. · Η Ζωή **έρχεται**. |
> | **Παθητική**   | παθαίνει κάτι από άλλον                                | Η πόρτα **κλείστηκε** από τον αέρα.                 |
> | **Μέση**       | ενεργεί, και η ενέργεια γυρίζει στο ίδιο               | Η Δάφνη **πλένεται**. · Οι φίλοι **αγκαλιάστηκαν**. |
> | **Ουδέτερη**   | ούτε ενεργεί ούτε παθαίνει· βρίσκεται σε μια κατάσταση | Το μωρό **κοιμάται**.                               |
>
> Η φωνή και η διάθεση **συχνά συμπίπτουν**, αλλά όχι πάντα. Γι' αυτό η
> κατάληξη δεν αρκεί για να βρεις τη διάθεση.

## Η μέση διάθεση: αυτοπαθή και αλληλοπαθή

Στη μέση διάθεση το υποκείμενο κάνει την πράξη, αλλά δεν τη στέλνει σε κάποιον
άλλον. Υπάρχουν δύο περιπτώσεις:

| Είδος          | Τι γίνεται                                                | Παραδείγματα                                 | Έλεγχος                   |
| -------------- | --------------------------------------------------------- | -------------------------------------------- | ------------------------- |
| **Αυτοπαθή**   | η πράξη γυρίζει **στον ίδιο**                             | ντύνομαι, χτενίζομαι, ξυρίζομαι, πλένομαι    | χωράει «τον εαυτό μου»    |
| **Αλληλοπαθή** | δύο ή περισσότεροι κάνουν την πράξη **ο ένας στον άλλον** | αγκαλιάζονται, χαιρετιούνται, τηλεφωνιούνται | χωράει «ο ένας τον άλλον» |

- «Η Δάφνη **χτενίζεται**» = η Δάφνη χτενίζει **τον εαυτό της**.
- «Ο Μάριος και η Ιωάννα **χαιρετήθηκαν**» = χαιρέτησε **ο ένας τον άλλον**.

Τα αλληλοπαθή είναι σχεδόν πάντα στον **πληθυντικό**: χρειάζονται τουλάχιστον
δύο πρόσωπα.

Υπάρχει και μια τρίτη, πιο σπάνια περίπτωση: το υποκείμενο **βάζει κάποιον
άλλον** να του κάνει την πράξη. «Ο Στέλιος **κουρεύεται** κάθε μήνα» δεν
σημαίνει ότι κουρεύει μόνος του τον εαυτό του· πηγαίνει στον κουρέα. Κι αυτό
λογαριάζεται μέση διάθεση.

## Πώς ξεχωρίζεις παθητική από μέση

Το ίδιο ρήμα σε -μαι μπορεί να έχει και τις δύο διαθέσεις. Τρεις έλεγχοι
βοηθούν:

1. **Χωράει ποιητικό αίτιο** (από + αιτιατική, «ποιος το έκανε»); Τότε είναι
   **παθητική**. «Τα πιάτα πλένονται **από τον Νίκο**.»
2. **Χωράει «τον εαυτό του»**; Τότε είναι **μέση αυτοπαθής**. «Η Δάφνη πλένει
   **τον εαυτό της**.»
3. **Χωράει «ο ένας τον άλλον»**; Τότε είναι **μέση αλληλοπαθής**. «Τα παιδιά
   αγκάλιασαν **το ένα το άλλο**.»

> **Πρόσεχε**
>
> Μην κρίνεις τη διάθεση από την κατάληξη. Δύο ομάδες ρημάτων ξεγελούν:
>
> **Παθητική φωνή, ενεργητική διάθεση.** Τα ρήματα που υπάρχουν **μόνο** σε -μαι
> λέγονται **αποθετικά**: έρχομαι, δέχομαι, εργάζομαι, σέβομαι, αισθάνομαι,
> υπόσχομαι. Η μορφή τους είναι παθητική, αλλά το υποκείμενο **ενεργεί**. Στο «Ο
> Στέλιος **σέβεται** τον προπονητή του» ο Στέλιος δεν παθαίνει τίποτα· έχει
> μάλιστα και αντικείμενο.
>
> **Ενεργητική φωνή, άλλη διάθεση.** Στο «Ο Λευτέρης **έπαθε** ζημιά» η κατάληξη
> είναι ενεργητική, αλλά ο Λευτέρης δεν ενεργεί· **παθαίνει**. Στο «Το χιόνι
> **έλιωσε** στον ήλιο» το χιόνι δεν κάνει τίποτα σε κανέναν· υφίσταται την
> αλλαγή.

## Η ουδέτερη διάθεση

Μερικά ρήματα δεν δείχνουν ούτε ενέργεια ούτε πάθημα. Λένε μόνο **σε ποια
κατάσταση** βρίσκεται το υποκείμενο: «Το μωρό **κοιμάται**», «Ο σκύλος
**κάθεται** στο κατώφλι», «Η Ελπίδα **βρίσκεται** στη Θεσσαλονίκη».

Δεν χωράει ποιητικό αίτιο («κοιμάται από…» δεν στέκει) ούτε «τον εαυτό του».
Κανείς δεν κάνει τίποτα σε κανέναν.

> **Ενεργητική διάθεση και αντικείμενο**
>
> Τα ρήματα ενεργητικής διάθεσης χωρίζονται σε **μεταβατικά** (η ενέργεια περνάει
> σε αντικείμενο: κλείνω την πόρτα) και **αμετάβατα** (δεν περνάει πουθενά:
> έρχομαι). Αυτό είναι το θέμα της ενότητας για το αντικείμενο.

## Γιατί σε ενδιαφέρει

Η διάθεση αλλάζει το πού πέφτει το βάρος. Οι ειδήσεις προτιμούν την παθητική
διάθεση, γιατί τους ενδιαφέρει **τι έγινε** περισσότερο από το **ποιος το
έκανε**: «Κλείστηκε ο δρόμος για δύο ώρες». Μια αφήγηση προτιμά συνήθως την
ενεργητική, γιατί τη ζωντανεύουν τα πρόσωπα που δρουν.

Και η μέση διάθεση λέει κάτι που η ενεργητική λέει πιο βαριά: «Η Δάφνη
χτενίζεται» αντί «Η Δάφνη χτενίζει τον εαυτό της».

> **Θυμήσου**
>
> - **Φωνή** = μορφή (-ω ή -μαι). **Διάθεση** = σημασία.
> - Τέσσερις διαθέσεις: **ενεργητική** (ενεργεί), **παθητική** (παθαίνει),
>   **μέση** (η ενέργεια γυρίζει στο ίδιο ή ανταλλάσσεται), **ουδέτερη**
>   (απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση).
> - Μέση: **αυτοπαθή** (τον εαυτό μου) και **αλληλοπαθή** (ο ένας τον άλλον).
> - **Αποθετικά**: μόνο σε -μαι, αλλά συνήθως ενεργητική διάθεση (έρχομαι,
>   σέβομαι).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια διάθεση;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες φωνή και διάθεση: «Ο προπονητής υποσχέθηκε στους παίκτες μια εκδρομή.»

1. Η **φωνή**: το «υποσχέθηκε» στο α΄ πρόσωπο του ενεστώτα είναι «υπόσχομαι», σε
   -μαι. **Παθητική φωνή**. Δεν υπάρχει «υποσχώ», άρα είναι αποθετικό.
2. Η **διάθεση**: δοκιμάζουμε ποιητικό αίτιο. «Υποσχέθηκε **από** κάποιον» δεν
   στέκει. Ο προπονητής κάνει την υπόσχεση, και αυτό που υπόσχεται είναι «μια
   εκδρομή»: **αντικείμενο** σε αιτιατική.
3. Το υποκείμενο έχει την ενέργεια και τη στέλνει σε αντικείμενο. **Ενεργητική
   διάθεση**, με παθητική φωνή.

### Παράδειγμα 2: Τι διάθεση έχει το «ντύθηκαν» σε καθεμία: α) «Τα παιδιά ντύθηκαν πειρατές για το πάρτι.» β) «Τα παιδιά ντύθηκαν από τις μαμάδες τους.»

1. Στο α) δεν υπάρχει κάποιος άλλος που κάνει την πράξη. Τα παιδιά έντυσαν **τον
   εαυτό τους**. **Μέση διάθεση**, αυτοπαθές.
2. Στο β) υπάρχει ποιητικό αίτιο: «**από τις μαμάδες τους**». Οι μαμάδες έκαναν
   την πράξη, τα παιδιά την έπαθαν. **Παθητική διάθεση**.
3. Ίδιο ρήμα, ίδια φωνή, ίδιος χρόνος. Τη διάθεση την άλλαξε **η υπόλοιπη
   πρόταση**.

### Παράδειγμα 3: Ξαναγράψε την πρόταση «Η Άννα αγκάλιασε τη Μαρίνα και η Μαρίνα αγκάλιασε την Άννα» με ένα μόνο ρήμα.

1. Η πράξη πηγαίνει και από τις δύο μεριές: ο ένας στον άλλον. Χρειαζόμαστε
   **αλληλοπαθές** ρήμα, μέσης διάθεσης.
2. Το ρήμα πάει σε -μαι και σε **πληθυντικό**, γιατί τα πρόσωπα είναι δύο:
   «αγκαλιάστηκαν». Το υποκείμενο γίνεται «η Άννα και η Μαρίνα».

   «Η Άννα και η Μαρίνα **αγκαλιάστηκαν**.»

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη φωνή και στη διάθεση;
   - Η φωνή είναι η μορφή του ρήματος, η διάθεση η σημασία του
   - Η φωνή είναι η σημασία του ρήματος, η διάθεση η μορφή του
   - Είναι δύο ονόματα για το ίδιο ακριβώς πράγμα του ρήματος
   - Η φωνή αφορά τον χρόνο, η διάθεση το πρόσωπο του ρήματος
2. «Η Κατερίνα βάφεται πριν βγει στη σκηνή.» Τι διάθεση έχει το «βάφεται»;
   - Μέση
   - Παθητική
   - Ουδέτερη
   - Ενεργητική
3. Ποιο ρήμα είναι αλληλοπαθές;
   - Οι δύο αδερφές μαλλιοτραβήχτηκαν για το τηλεχειριστήριο.
   - Η αδερφή μου χτενίστηκε βιαστικά για το σχολείο.
   - Οι δύο αδερφές τιμωρήθηκαν από τη μητέρα τους.
   - Οι δύο αδερφές κοιμήθηκαν νωρίς απόψε το βράδυ.
4. Γιατί το «εργάζομαι» λέγεται αποθετικό;
   - Υπάρχει μόνο σε παθητική φωνή
   - Έχει πάντα παθητική διάθεση
   - Δεν έχει καθόλου αόριστο
   - Θέλει πάντα ποιητικό αίτιο
5. Σε ποια πρόταση το ρήμα έχει ενεργητική φωνή αλλά το υποκείμενο δεν ενεργεί;
   - Το παγωτό έλιωσε στον ήλιο.
   - Ο Λάμπρος έλιωσε τη σοκολάτα.
   - Η σοκολάτα λιώνεται σε μπεν μαρί.
   - Ο Λάμπρος έφαγε όλη τη σοκολάτα.
6. Ποιος έλεγχος δείχνει ότι ένα ρήμα σε -μαι έχει παθητική διάθεση;
   - Αν χωράει ποιητικό αίτιο: «από» + ποιος το έκανε
   - Αν χωράει η φράση «τον εαυτό του» μετά το ρήμα
   - Αν χωράει η φράση «ο ένας τον άλλον» μετά
   - Αν η κατάληξη του ρήματος τελειώνει σε -μαι
7. Ποιο ρήμα έχει ουδέτερη διάθεση;
   - Ο σκύλος κοιμάται κάτω από το τραπέζι.
   - Ο σκύλος γαβγίζει κάτω από το τραπέζι.
   - Ο σκύλος ταΐζεται κάτω από το τραπέζι.
   - Ο σκύλος ξύνεται κάτω από το τραπέζι.
8. «Οι φοιτητές εξετάστηκαν από τρεις καθηγητές.» «Η ασθενής εξετάστηκε προσεκτικά από τη γιατρό.» Τι κοινό έχουν τα δύο ρήματα;
   - Και τα δύο έχουν παθητική διάθεση
   - Και τα δύο έχουν μέση διάθεση
   - Και τα δύο είναι αποθετικά ρήματα
   - Και τα δύο έχουν ουδέτερη διάθεση

## Ασκήσεις

1. «Ο φύλακας του μουσείου στέκεται όρθιος όλη μέρα.» Τι διάθεση έχει το «στέκεται»;
2. Γράψε φωνή και διάθεση του ρήματος: «Η ομάδα σεβάστηκε τον αντίπαλο μέχρι το τέλος.»
3. Τι διάθεση έχει το «σκεπάστηκα / σκεπάστηκαν» σε καθεμία πρόταση;
   α) «Κρύωνα και σκεπάστηκα με την κουβέρτα.»
   β) «Τα αμάξια σκεπάστηκαν από το χιόνι μέσα σε μια νύχτα.»
4. Ξαναγράψε με ένα μόνο ρήμα σε -μαι, χωρίς «ο ένας τον άλλον»: «Στον σταθμό η Μυρτώ φίλησε τον Σωκράτη και ο Σωκράτης φίλησε τη Μυρτώ.» Τι διάθεση έχει το ρήμα σου;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/voice-diathesis
