# Η περίληψη

> Πλαγιότιτλοι, ιεράρχηση και ένα κείμενο που λέει το ίδιο στο ένα τρίτο.

Νεοελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/summary

## Τι θα μάθεις

- Να βάζεις σε κάθε παράγραφο έναν πλαγιότιτλο που καλύπτει όλη την ιδέα της.
- Να ιεραρχείς τις ιδέες ενός κειμένου: ποια είναι το θέμα, ποιες το στηρίζουν, ποιες είναι λεπτομέρειες.
- Να συμπυκνώνεις με γενίκευση, με ονοματοποίηση και με ένωση παραγράφων.
- Να γράφεις περίληψη περίπου στο ένα τρίτο του κειμένου, με εισαγωγική περίοδο και συνδετικές λέξεις.

## Από τη λίστα στον χάρτη

Στο Δημοτικό έμαθες τα βασικά της περίληψης: διαβάζεις όλο το κείμενο, κρατάς
τα κύρια σημεία, πετάς τις λεπτομέρειες, γράφεις με δικά σου λόγια, στο τρίτο
πρόσωπο, σε περίπου **ένα τρίτο** του μήκους
([Γράφω περίληψη](/el/dim-5/language/summary)).

Στη Β΄ Γυμνασίου τα κείμενα μακραίνουν, και το «κρατάω ή πετάω» δεν φτάνει.
Χρειάζεσαι έναν **χάρτη** του κειμένου: τι λέει κάθε παράγραφος, ποια ιδέα
είναι η κεντρική, ποιες τη στηρίζουν. Τον χάρτη τον φτιάχνουν οι
**πλαγιότιτλοι**.

## Το κείμενο

Το κείμενο γράφτηκε για την ενότητα. Το χωριό είναι φανταστικό, η ιστορία του
όμως μοιάζει με την ιστορία πολλών ελληνικών χωριών.

> **Το σχολείο της Άνω Ραχούλας**
>
> (1) Το σχολείο της Άνω Ραχούλας χτίστηκε το 1928 με πέτρα από το ποτάμι και
> δουλειά από όλο το χωριό. Είχε μία μόνο αίθουσα. Εκεί κάθονταν μαζί παιδιά
> από έξι ως δώδεκα χρονών, και ένας δάσκαλος δίδασκε όλες τις τάξεις την ίδια
> ώρα. Τα πρώτα χρόνια τα θρανία δεν έφταναν, και οι μικρότεροι κάθονταν σε
> σκαμνιά που είχαν φέρει από τα σπίτια τους.
>
> (2) Η μέρα στο σχολείο ήταν δύσκολη, ιδίως τον χειμώνα. Κάθε παιδί κουβαλούσε
> το πρωί ένα κούτσουρο για τη σόμπα. Έγραφαν σε πλάκα με κοντύλι, γιατί το
> χαρτί ήταν ακριβό, και τα βιβλία περνούσαν από τα μεγαλύτερα αδέρφια στα
> μικρότερα. Τον Μάιο πολλά παιδιά έλειπαν για να βοηθήσουν στα χωράφια.
>
> (3) Μετά το 1960 οι οικογένειες άρχισαν να φεύγουν για την πόλη και για το
> εξωτερικό, αναζητώντας δουλειά. Οι μαθητές από σαράντα έγιναν δεκαπέντε, και
> ύστερα πέντε. Το 1987 το σχολείο έκλεισε, και τα τελευταία τρία παιδιά του
> χωριού πήγαιναν πια με λεωφορείο στο σχολείο της κωμόπολης.
>
> (4) Για χρόνια το κτίριο ρήμαζε. Το 2015 όμως ο σύλλογος του χωριού το
> επισκεύασε με τη βοήθεια όσων είχαν φύγει. Σήμερα στη μία αίθουσα στεγάζεται
> ένα μικρό μουσείο, με τα παλιά θρανία, τις πλάκες και φωτογραφίες των
> μαθητών, και τα καλοκαίρια γίνονται εκεί μαθήματα ζωγραφικής για τα παιδιά
> που έρχονται διακοπές.

Περίπου 210 λέξεις, τέσσερις παράγραφοι.

## Βήμα 1: ένας πλαγιότιτλος για κάθε παράγραφο

Ο **πλαγιότιτλος** είναι ένας μικρός τίτλος δίπλα στην παράγραφο, που λέει την
**ιδέα της όλης**. Για να είναι καλός:

- **Καλύπτει όλη την παράγραφο**, όχι μια λεπτομέρειά της. «Τα σκαμνιά» είναι
  πολύ στενός για την πρώτη παράγραφο.
- **Δεν είναι πιο πλατύς** από την παράγραφο. «Η ιστορία του σχολείου» ταιριάζει
  σε όλο το κείμενο, όχι σε μία παράγραφο.
- **Είναι σύντομος**, συνήθως ονοματική φράση, όχι ολόκληρη πρόταση: «Η δύσκολη
  καθημερινότητα των μαθητών», όχι «Τα παιδιά περνούσαν δύσκολα στο σχολείο».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιος πλαγιότιτλος ταιριάζει;*

## Βήμα 2: η ιεραρχία

Οι τέσσερις πλαγιότιτλοι δεν έχουν όλοι το ίδιο βάρος. Ρώτα: **τι λέει το κείμενο
συνολικά;** Το σχολείο γεννήθηκε, έζησε, πέθανε και ξαναζωντάνεψε. Αυτό είναι το
**θέμα**, και οι παράγραφοι είναι οι σταθμοί του.

Μέσα σε κάθε παράγραφο, πάλι, υπάρχουν τρία επίπεδα:

| Επίπεδο              | Παράδειγμα από την παράγραφο 3                 | Στην περίληψη;   |
| -------------------- | ---------------------------------------------- | ---------------- |
| **Η ιδέα**           | το σχολείο έκλεισε επειδή το χωριό άδειασε     | πάντα            |
| **Ό,τι τη στηρίζει** | οι οικογένειες έφυγαν για δουλειά μετά το 1960 | συνήθως, σύντομα |
| **Λεπτομέρεια**      | από σαράντα μαθητές σε δεκαπέντε, ύστερα πέντε | όχι              |

> **Κλειδί**
>
> Περίληψη δεν σημαίνει «κόβω λίγο από κάθε παράγραφο». Σημαίνει ότι **ξέρω τι
> μετράει περισσότερο** και δίνω σε κάθε ιδέα χώρο ανάλογο με το βάρος της.
>
> Η παράγραφος 2 είναι μακριά και γεμάτη ζωντανές εικόνες, αλλά για το θέμα (τι
> απέγινε το σχολείο) αρκεί μισή πρόταση. Η παράγραφος 3 είναι πιο σύντομη, και
> όμως κουβαλάει τη σημαντικότερη αλλαγή.

## Βήμα 3: τρία εργαλεία συμπύκνωσης

**Γενίκευση**: μια λίστα γίνεται μία λέξη. Το κούτσουρο, η πλάκα, τα δανεικά
βιβλία → «με λίγα μέσα».

**Ονοματοποίηση**: μια ολόκληρη πρόταση γίνεται ουσιαστικό.

| Στο κείμενο                                    | Με ονοματοποίηση           |
| ---------------------------------------------- | -------------------------- |
| οι οικογένειες άρχισαν να φεύγουν για την πόλη | η **φυγή** των οικογενειών |
| ο σύλλογος το επισκεύασε                       | μετά την **επισκευή** του  |
| οι μαθητές από σαράντα έγιναν πέντε            | η **μείωση** των μαθητών   |

**Ένωση**: δύο παράγραφοι με συγγενικές ιδέες γίνονται μία πρόταση. Η 1 και η 2
μαζί: «χτίστηκε το 1928 ως μονοθέσιο σχολείο, όπου τα παιδιά μάθαιναν σε
δύσκολες συνθήκες».

> **Πρόσεχε**
>
> Οι πλαγιότιτλοι **δεν είναι** περίληψη. Αν τους γράψεις τον έναν κάτω από τον
> άλλο, έχεις ένα **σχεδιάγραμμα**: χρήσιμο, αλλά ξερό, χωρίς σχέσεις ανάμεσα στις
> ιδέες. Στην περίληψη οι ιδέες **δένουν** με λέξεις όπως *όμως, γι' αυτό, ύστερα,
> σήμερα*, που λένε στον αναγνώστη πώς η μία οδηγεί στην άλλη.

## Βήμα 4: γράφω

Η περίληψη ανοίγει με μια **εισαγωγική περίοδο** που λέει το θέμα: *Το κείμενο
αναφέρεται σε…*, *Το κείμενο παρουσιάζει…*. Ακολουθούν οι ιδέες, με τη σειρά και
το βάρος τους, δεμένες μεταξύ τους.

### Παράδειγμα 1: Γράψε την περίληψη του κειμένου «Το σχολείο της Άνω Ραχούλας», σε περίπου 70–80 λέξεις.

1. **Θέμα και εισαγωγική περίοδος**: η ιστορία ενός σχολείου που έκλεισε και
   ξαναζωντάνεψε. «Το κείμενο παρουσιάζει την ιστορία του σχολείου ενός μικρού
   ορεινού χωριού.»
2. **Ένωση των παραγράφων 1 και 2**, με γενίκευση: «Χτίστηκε το 1928, είχε μία
   αίθουσα για όλες τις τάξεις, και οι μαθητές του μάθαιναν με λίγα μέσα και σε
   δύσκολες συνθήκες.»
3. **Παράγραφος 3**, με ονοματοποίηση και αίτιο: «Μετά το 1960 όμως, η φυγή των
   οικογενειών προς την πόλη και το εξωτερικό άδειασε το χωριό, και το σχολείο
   έκλεισε το 1987.»
4. **Παράγραφος 4**: «Πρόσφατα ο σύλλογος του χωριού επισκεύασε το κτίριο, που
   σήμερα στεγάζει μουσείο και φιλοξενεί καλοκαιρινά μαθήματα για παιδιά.»

   Σύνολο περίπου 75 λέξεις, για κείμενο 210 λέξεων: λίγο πάνω από το ένα τρίτο.
   Λείπουν τα σκαμνιά, το κούτσουρο, οι αριθμοί των μαθητών. Δεν λείπει καμία ιδέα.

> **Θυμήσου**
>
> - **Πλαγιότιτλος**: σύντομη ονοματική φράση που καλύπτει **όλη** την παράγραφο,
>   ούτε πιο στενός ούτε πιο πλατύς.
> - **Ιεραρχία**: θέμα → ιδέες των παραγράφων → ό,τι τις στηρίζει → λεπτομέρειες.
>   Κάθε ιδέα παίρνει χώρο ανάλογο με το βάρος της.
> - **Συμπύκνωση**: γενίκευση, ονοματοποίηση, ένωση παραγράφων.
> - **Εισαγωγική περίοδος** με το θέμα, και **συνδετικές λέξεις** ανάμεσα στις
>   ιδέες: η περίληψη είναι κείμενο, όχι λίστα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 2: Ένας συμμαθητής σου έδωσε για την παράγραφο 2 τον πλαγιότιτλο «Το κούτσουρο για τη σόμπα». Γιατί δεν είναι καλός, και ποιος θα ήταν καλύτερος;

1. Το κούτσουρο είναι **ένα** από τα τέσσερα πράγματα της παραγράφου. Οι πλάκες, τα
   δανεικά βιβλία και η δουλειά στα χωράφια μένουν έξω.
2. Ρωτάμε τι **κοινό** έχουν και τα τέσσερα: όλα δείχνουν ότι η μέρα των μαθητών
   ήταν δύσκολη.
3. Καλύτερος πλαγιότιτλος: **«Οι δύσκολες συνθήκες της σχολικής ζωής»**. Είναι
   ονοματική φράση και καλύπτει όλη την παράγραφο.

### Παράδειγμα 3: Συμπύκνωσε με ονοματοποίηση: «Επειδή οι δρόμοι του χωριού ήταν χωμάτινοι και χιόνιζε συχνά, τον χειμώνα πολλές φορές οι μαθητές δεν μπορούσαν να φτάσουν στο σχολείο.»

1. Βρίσκουμε τις δύο ιδέες: **αιτία** (κακοί δρόμοι, χιόνι) και **αποτέλεσμα** (οι
   μαθητές έλειπαν).
2. Κάνουμε την αιτία ουσιαστικά: «οι κακοί δρόμοι και το χιόνι». Κάνουμε και το αποτέλεσμα ουσιαστικό: «οι απουσίες».
3. «Οι κακοί δρόμοι και το χιόνι προκαλούσαν συχνές **απουσίες** τον χειμώνα.» Από
   22 λέξεις σε 11, χωρίς να χαθεί η σχέση αιτίας και αποτελέσματος.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το πιο σημαντικό γνώρισμα ενός καλού πλαγιότιτλου;
   - Καλύπτει την ιδέα όλης της παραγράφου
   - Αντιγράφει την πρώτη περίοδό της
   - Αναφέρει την πιο ζωντανή λεπτομέρειά της
   - Ταιριάζει σε όλο το κείμενο μαζί
2. Για την παράγραφο 2 του κειμένου (σόμπα, πλάκα, βιβλία, χωράφια), ο πλαγιότιτλος «Η πλάκα και το κοντύλι» είναι…
   - πολύ στενός
   - πολύ πλατύς
   - κατάλληλος
   - πολύ μακρύς
3. Ποια διατύπωση πλαγιότιτλου είναι πιο κατάλληλη;
   - Η φυγή των οικογενειών από το χωριό
   - Οι οικογένειες έφυγαν από το χωριό τους
   - Γιατί έφυγαν οι οικογένειες του χωριού;
   - Σαράντα, δεκαπέντε και πέντε μαθητές
4. Ποια φράση συμπυκνώνει με ονοματοποίηση το «ο σύλλογος του χωριού επισκεύασε το κτίριο»;
   - η επισκευή του κτιρίου από τον σύλλογο
   - ο σύλλογος επισκεύασε τότε το κτίριο
   - το παλιό κτίριο του σχολείου μας
   - όταν ο σύλλογος έφτιαξε το κτίριο
5. Η παράγραφος 2 είναι η μεγαλύτερη του κειμένου. Πόσο χώρο της δίνει η περίληψη;
   - Λίγο, γιατί για το θέμα έχει μικρό βάρος
   - Τον περισσότερο, γιατί είναι η μακρύτερη
   - Ίσο με κάθε άλλη παράγραφο του κειμένου
   - Καθόλου, γιατί έχει μόνο λεπτομέρειες
6. Τι λείπει από τους τέσσερις πλαγιότιτλους, γραμμένους ο ένας κάτω από τον άλλο, για να γίνουν περίληψη;
   - Οι σχέσεις ανάμεσα στις ιδέες
   - Οι λεπτομέρειες κάθε παραγράφου
   - Η προσωπική σου γνώμη για αυτές
   - Οι αριθμοί και οι χρονολογίες τους
7. Ποια είναι κατάλληλη εισαγωγική περίοδος για την περίληψη του κειμένου;
   - «Το κείμενο παρουσιάζει την ιστορία ενός χωριάτικου σχολείου.»
   - «Μου άρεσε πολύ το κείμενο για το παλιό σχολείο του χωριού.»
   - «Το σχολείο χτίστηκε το 1928 με πέτρα από το ποτάμι.»
   - «Κάθε παιδί κουβαλούσε το πρωί ένα κούτσουρο για τη σόμπα.»
8. Γιατί στην περίληψη του κειμένου οι παράγραφοι 1 και 2 έγιναν μία πρόταση;
   - Και οι δύο λένε πώς ήταν το σχολείο όταν λειτουργούσε
   - Και οι δύο έχουν πολλές αριθμητικές χρονολογίες μέσα τους
   - Η περίληψη έχει πάντα μισές περιόδους από το κείμενο
   - Η δεύτερη παράγραφος δεν έχει καμία δική της ιδέα

## Ασκήσεις

1. Γενίκευσε σε μία φράση: «έφερε μολύβια, γόμες, χάρακες και τετράδια».
2. Γράψε πλαγιότιτλο: «Η θάλασσα δίνει τροφή σε εκατομμύρια ανθρώπους. Μεταφέρει εμπορεύματα από λιμάνι σε λιμάνι. Το καλοκαίρι φέρνει τουρίστες και δουλειά.»
3. Κάνε ονοματοποίηση: γράψε κάθε πρόταση ως ονοματική φράση.
   α) «οι μαθητές μειώθηκαν»
   β) «το σχολείο έκλεισε»
   γ) «το κτίριο ρήμαζε»
4. Συμπύκνωσε σε μία περίοδο έως 15 λέξεων (το χωριό είναι φανταστικό): «Το 1960 το χωριό είχε 600 κατοίκους. Σήμερα έχει 80. Οι περισσότεροι νέοι έφυγαν για την Αθήνα ή για τη Γερμανία, γιατί εκεί έβρισκαν δουλειά.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/summary
