# Το υποκείμενο

> Οι μορφές του, η συμφωνία με το ρήμα, και τα απρόσωπα που δεν έχουν πρόσωπο.

Νεοελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/subject

## Τι θα μάθεις

- Να αναγνωρίζεις τις μορφές του υποκειμένου: λέξη, φράση, ουσιαστικοποιημένη λέξη ή ολόκληρη πρόταση.
- Να κάνεις σωστή συμφωνία ρήματος με περισσότερα υποκείμενα διαφορετικών προσώπων.
- Να βρίσκεις το υποκείμενο των απρόσωπων ρημάτων και εκφράσεων.
- Να γράφεις σωστά τα «πρέπει» και «πρόκειται», που δεν έχουν πληθυντικό.

## Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται

Από το Δημοτικό ξέρεις ότι το [υποκείμενο](/el/dim-5/language/sentence-parts)
είναι αυτός για τον οποίο μιλάει το ρήμα, ότι μπαίνει σε **ονομαστική**, ότι
συμφωνεί με το ρήμα σε πρόσωπο και αριθμό, και ότι λίγα ρήματα, όπως το
«βρέχει», δεν έχουν υποκείμενο.

Εδώ προχωράμε σε τρία ερωτήματα: **τι μορφή** μπορεί να έχει το υποκείμενο,
**πώς συμφωνεί** το ρήμα όταν τα υποκείμενα είναι πολλά και διαφορετικά, και
**ποιο είναι** το υποκείμενο στα απρόσωπα ρήματα.

## Οι μορφές του υποκειμένου

Υποκείμενο δεν είναι μόνο ένα ουσιαστικό. Είναι **ό,τι** απαντάει στην ερώτηση
«ποιος;» ή «τι;» μπροστά από το ρήμα:

| Μορφή                        | Παράδειγμα (υποκείμενο με τα μαύρα)                                 |
| ---------------------------- | ------------------------------------------------------------------- |
| ουσιαστικό ή ονοματική φράση | **Η καινούρια βιβλιοθήκη** ανοίγει το Σάββατο.                      |
| αντωνυμία                    | **Κάποιος** άφησε ανοιχτό το φως.                                   |
| επίθετο ή μετοχή με άρθρο    | **Οι ενδιαφερόμενοι** να γραφτούν ως την Παρασκευή.                 |
| αριθμητικό με άρθρο          | **Το επτά** είναι πρώτος αριθμός.                                   |
| άκλιτη λέξη με άρθρο         | **Το αύριο** μας φαίνεται μακρινό.                                  |
| ολόκληρη πρόταση             | **Όποιος βιάζεται** σκοντάφτει. · Είναι φανερό **ότι κουράστηκες**. |

Οι λέξεις που δεν είναι ουσιαστικά και παίρνουν άρθρο για να γίνουν υποκείμενο
λέγονται **ουσιαστικοποιημένες**.

> **Κλειδί**
>
> Το υποκείμενο μπορεί να είναι και **ολόκληρη πρόταση**. Τη βρίσκεις με την ίδια
> ερώτηση: «Τι είναι φανερό;» — «**ότι κουράστηκες**». «Ποιος σκοντάφτει;» —
> «**όποιος βιάζεται**».
>
> Και μπορεί να **μη γράφεται** καθόλου, γιατί το λέει η κατάληξη του ρήματος:
> «**Φτάσαμε**» (εμείς). Το λέμε **εννοούμενο** υποκείμενο. Όταν το γράφουμε
> παρόλα αυτά («**Εμείς** φτάσαμε»), συνήθως θέλουμε έμφαση ή αντίθεση.

## Συμφωνία: τα δύσκολα

Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενο σε **πρόσωπο** και **αριθμό**. Οι δύσκολες
περιπτώσεις είναι τρεις.

**Πολλά υποκείμενα, διαφορετικά πρόσωπα.** Το ρήμα μπαίνει στον πληθυντικό, και
το πρόσωπο το κερδίζει το «πιο κοντινό» στον ομιλητή: το α΄ νικάει το β΄ και το
γ΄, το β΄ νικάει το γ΄.

| Υποκείμενα        | Ρήμα                  | Παράδειγμα                             |
| ----------------- | --------------------- | -------------------------------------- |
| εγώ + εσύ / αυτός | α΄ πληθυντικό (εμείς) | **Εγώ και η Άννα πήγαμε** σινεμά.      |
| εσύ + αυτός       | β΄ πληθυντικό (εσείς) | **Εσύ κι ο Νίκος θα έρθετε** νωρίτερα. |
| αυτός + αυτός     | γ΄ πληθυντικό (αυτοί) | **Ο Νίκος κι η Άννα έφυγαν.**          |

**Περιληπτικά ουσιαστικά.** Λέξεις όπως «ο κόσμος», «η ομάδα», «το κοινό»,
«ο λαός» σημαίνουν πολλούς, αλλά είναι γραμματικά **ενικός**: «**Το κοινό
χειροκρότησε** όρθιο.»

**Πληθυντικός ευγενείας.** Όταν μιλάμε ευγενικά σε ένα πρόσωπο, το ρήμα πάει
στον πληθυντικό, αλλά το επίθετο ή η μετοχή που μιλάει για το πρόσωπο αυτό μένει
στον **ενικό**: «Κυρία Ιωάννου, **είστε έτοιμη**;» «Κύριε Παππά, **είστε
κουρασμένος**;»

## Τα απρόσωπα ρήματα

Μερικά ρήματα χρησιμοποιούνται μόνο, ή σε μια σημασία τους, στο **γ΄ ενικό**,
χωρίς πρόσωπο που κάνει την πράξη. Λέγονται **απρόσωπα**.

| Ομάδα                         | Παραδείγματα                                    | Υποκείμενο                                      |
| ----------------------------- | ----------------------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| υπάρχουν **μόνο** σε γ΄ ενικό | πρέπει, πρόκειται, επείγει                      | η πρόταση που ακολουθεί: Πρέπει **να φύγουμε**. |
| γ΄ ενικό κανονικών ρημάτων    | αξίζει, μπορεί, συμφέρει, φτάνει                | η πρόταση: Αξίζει **να το δεις**.               |
| γ΄ ενικό σε -εται             | φαίνεται, χρειάζεται, επιτρέπεται, απαγορεύεται | η πρόταση: Φαίνεται **ότι θα βρέξει**.          |
| φυσικά φαινόμενα              | βρέχει, χιονίζει, αστράφτει, βραδιάζει          | **κανένα**                                      |

Ίδια δουλειά κάνουν και οι **απρόσωπες εκφράσεις**, με το «είναι» και ένα επίθετο
ή ουσιαστικό: «Είναι **κρίμα** που δεν ήρθες», «Είναι **ανάγκη** να
βιαστούμε», «Είναι **σίγουρο** ότι θα κερδίσουν». Και εδώ υποκείμενο είναι η
πρόταση: τι είναι κρίμα; — **που δεν ήρθες**.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα «**πρέπει**» και «**πρόκειται**» δεν έχουν πληθυντικό. Μένουν στο γ΄ ενικό,
> όποιο κι αν είναι το πρόσωπο που ακολουθεί:
>
> | Λάθος                         | Σωστό                        |
> | ----------------------------- | ---------------------------- |
> | Πρέπουν να φύγουν.            | Πρέπει να φύγουν.            |
> | Πρόκεινται για σοβαρά θέματα. | Πρόκειται για σοβαρά θέματα. |
>
> Πρόσεξε όμως: μερικά από αυτά τα ρήματα έχουν **και** προσωπική χρήση, με
> κανονικό υποκείμενο. «Για το κέικ **χρειάζονται** τρία αυγά»: τι χρειάζεται;
> τρία αυγά, πληθυντικός, άρα «χρειάζονται». «**Απαγορεύονται** τα ποδήλατα στο
> πάρκο»: τι απαγορεύεται; τα ποδήλατα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού κρύβεται το υποκείμενο;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι υποκείμενο έχει;*

> **Θυμήσου**
>
> - Το υποκείμενο μπορεί να είναι λέξη, ουσιαστικοποιημένη λέξη ή **ολόκληρη
>   πρόταση**. Μπορεί και να εννοείται από την κατάληξη.
> - Πολλά υποκείμενα: ρήμα σε πληθυντικό· το **α΄ πρόσωπο** νικάει το β΄ και το
>   γ΄, το **β΄** νικάει το γ΄.
> - Πληθυντικός ευγενείας: «είστε **έτοιμη**», «είστε **κουρασμένος**».
> - Απρόσωπα: υποκείμενο η πρόταση που ακολουθεί (να…, ότι…, που…)· τα φυσικά
>   φαινόμενα δεν έχουν υποκείμενο.
> - «Πρέπει» και «πρόκειται»: μόνο γ΄ ενικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το σωστό ρήμα*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες το υποκείμενο κάθε ρήματος: «Είναι απίστευτο ότι οι κάτοικοι του χωριού έχτισαν μόνοι τους το σχολείο.»

1. Τα ρήματα είναι δύο: **είναι** (απίστευτο) και **έχτισαν**.
2. Για το «έχτισαν»: ποιοι έχτισαν; «**οι κάτοικοι του χωριού**». Ονοματική
   φράση, στον πληθυντικό, όπως και το ρήμα.
3. Για το «είναι απίστευτο»: τι είναι απίστευτο; «**ότι οι κάτοικοι του χωριού
   έχτισαν μόνοι τους το σχολείο**». Είναι απρόσωπη έκφραση, και υποκείμενό της
   είναι ολόκληρη η πρόταση με το «ότι».

### Παράδειγμα 2: Διόρθωσε: «Πρόκεινται για δύο διαφορετικές απόψεις, που πρέπουν να ακουστούν.»

1. Το «πρόκειται» είναι απρόσωπο και υπάρχει μόνο στο γ΄ ενικό. Το «δύο
   διαφορετικές απόψεις» δεν είναι υποκείμενό του· είναι μέρος της φράσης «για…».
   Άρα: «**Πρόκειται** για δύο διαφορετικές απόψεις».
2. Το «πρέπει» επίσης δεν έχει πληθυντικό. Υποκείμενό του είναι το «να
   ακουστούν»· ο πληθυντικός φαίνεται εκεί, όχι στο «πρέπει».

   «**Πρόκειται** για δύο διαφορετικές απόψεις, που **πρέπει** να ακουστούν.»

### Παράδειγμα 3: Συμπλήρωσε με αόριστο: «Εσύ κι εγώ … (χάνω) τον αγώνα, αλλά εσύ κι ο Τάσος … (κερδίζω) το κύπελλο του τουρνουά.»

1. Στο πρώτο κενό τα υποκείμενα είναι «εσύ» και «εγώ». Το α΄ πρόσωπο νικάει: α΄
   πληθυντικό, «**χάσαμε**».
2. Στο δεύτερο κενό τα υποκείμενα είναι «εσύ» και «ο Τάσος». Το β΄ νικάει το γ΄:
   β΄ πληθυντικό, «**κερδίσατε**».

## Ερωτήσεις

1. «Αξίζει να δεις τα Μετέωρα.» Ποιο είναι το υποκείμενο του «αξίζει»;
   - η πρόταση «να δεις τα Μετέωρα»
   - το ουσιαστικό «τα Μετέωρα»
   - το εννοούμενο «εσύ» του «να δεις»
   - κανένα, αφού είναι απρόσωπο
2. Ποιο ρήμα δεν έχει καθόλου υποκείμενο;
   - Βράδιασε πριν φτάσουμε στο καταφύγιο.
   - Πρέπει να φτάσουμε πριν βραδιάσει.
   - Φαίνεται ότι φτάσαμε στο καταφύγιο.
   - Φτάσαμε στο καταφύγιο πριν βραδιάσει.
3. Ποια συμφωνία είναι σωστή;
   - Εσύ και ο Γιώργος θα καθίσετε μπροστά.
   - Εσύ και ο Γιώργος θα καθίσουν μπροστά.
   - Εσύ και ο Γιώργος θα καθίσεις μπροστά.
   - Εσύ και ο Γιώργος θα καθίσουμε μπροστά.
4. Ποια πρόταση είναι σωστή;
   - Οι επιβάτες πρέπει να φορούν ζώνη.
   - Οι επιβάτες πρέπουν να φορούν ζώνη.
   - Οι επιβάτες πρέπει να φοράει ζώνη.
   - Οι επιβάτες πρέπουνε να φοράνε ζώνη.
5. «Το κοινό … όρθιο στο τέλος της παράστασης.» Ποιος τύπος του «χειροκροτώ» ταιριάζει;
   - χειροκρότησε
   - χειροκρότησαν
   - χειροκροτήσαμε
   - χειροκρότησες
6. Πώς ρωτάς ευγενικά μια άγνωστη κυρία αν είναι καλά;
   - Είστε καλά; Φαίνεστε κουρασμένη.
   - Είστε καλά; Φαίνεστε κουρασμένες.
   - Είσαι καλά; Φαίνεστε κουρασμένη.
   - Είστε καλά; Φαίνεσαι κουρασμένη.
7. «Για την κατασκευή … δύο μέτρα σχοινί.» Ποιος τύπος ταιριάζει;
   - χρειάζονται
   - χρειάζεται
   - χρειαζόμαστε
   - χρειάζεσαι
8. Ποιο είναι το υποκείμενο στην πρόταση «Το «όχι» της ειπώθηκε ήρεμα αλλά καθαρά»;
   - το «όχι» της
   - η ίδια, εννοούμενο
   - ήρεμα αλλά καθαρά
   - δεν έχει υποκείμενο

## Ασκήσεις

1. Βρες το υποκείμενο: «Στο τέλος του δρόμου φάνηκαν τα πρώτα σπίτια του χωριού.»
2. Ποιο είναι το υποκείμενο του «επιτρέπεται»; «Επιτρέπεται να μπεις μόνο με εισιτήριο.»
3. Συμπλήρωσε τον σωστό τύπο του ρήματος σε παρένθεση.
   α) «Ο Μάνος κι εγώ … (είμαι, παρατατικός) στην ίδια τάξη.»
   β) «… (πρόκειται, ενεστώτας) για τις καλύτερες ταινίες της χρονιάς.»
   γ) «Κυρία Βλάχου, … (είμαι) … (ευχαριστημένος) με το αποτέλεσμα;»
4. Γράψε δύο προτάσεις με το «χρειάζομαι»: μία όπου είναι απρόσωπο με υποκείμενο πρόταση, και μία όπου έχει υποκείμενο ουσιαστικό σε πληθυντικό.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/subject
