# Ο ορισμός

> Οριστέα έννοια, γένος και ειδοποιός διαφορά.

Νεοελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/definition

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις σε έναν ορισμό την οριστέα έννοια, το γένος και την ειδοποιό διαφορά.
- Να γράφεις δικούς σου ορισμούς με αυτά τα τρία μέρη.
- Να αναγνωρίζεις έναν ορισμό που είναι πολύ πλατύς, πολύ στενός ή κυκλικός, και να τον διορθώνεις.
- Να ξεχωρίζεις τον ορισμό από την περιγραφή και από τη μεταφορά.

## Τι ακριβώς είναι;

Στο Γυμνάσιο κάθε μάθημα έχει τους ορισμούς του. Στη Γεωγραφία: «χερσόνησος
είναι…». Στα Μαθηματικά: «τρίγωνο είναι…». Στη Γραμματική: «ρήμα είναι…».
Πίσω από όλους κρύβεται το ίδιο καλούπι, και αν το μάθεις, μπορείς και να
**διαβάζεις** έναν ορισμό σωστά και να **γράφεις** δικούς σου.

Πάρε έναν ορισμό από τη Γεωγραφία:

> **Χερσόνησος** είναι **κομμάτι ξηράς** που **βρέχεται από θάλασσα από τρεις
> πλευρές**.

Έχει τρία μέρη:

| Μέρος                 | Στο παράδειγμα                             | Τι κάνει                                               |
| --------------------- | ------------------------------------------ | ------------------------------------------------------ |
| **Οριστέα έννοια**    | χερσόνησος                                 | η λέξη που ορίζεται                                    |
| **Γένος**             | κομμάτι ξηράς                              | η **ευρύτερη ομάδα** όπου ανήκει                       |
| **Ειδοποιός διαφορά** | που βρέχεται από θάλασσα από τρεις πλευρές | αυτό που την **ξεχωρίζει** από τα άλλα μέλη της ομάδας |

> **Κλειδί**
>
> Ένας ορισμός απαντά σε δύο ερωτήσεις, με αυτή τη σειρά:
>
> 1. **Σε ποια ομάδα ανήκει;** → γένος
> 2. **Τι το κάνει διαφορετικό από τα άλλα της ομάδας;** → ειδοποιός διαφορά
>
> Το γένος σε βάζει στη σωστή γειτονιά. Η ειδοποιός διαφορά σού δείχνει το σπίτι.

Δες πώς δουλεύει η ειδοποιός διαφορά. Στην ομάδα «κομμάτια ξηράς» ανήκουν και
το **νησί** και η **ήπειρος** και η **χερσόνησος**. Το νησί βρέχεται από **όλες**
τις πλευρές· η χερσόνησος από **τρεις**, και από την τέταρτη ενώνεται με την
υπόλοιπη στεριά. Αυτή είναι η διαφορά που κάνει τη χερσόνησο είδος από μόνη της:
η **ειδοποιός** («που φτιάχνει είδος») διαφορά.

Μερικοί ορισμοί από άλλα μαθήματα:

| Οριστέα έννοια   | Γένος          | Ειδοποιός διαφορά                                 |
| ---------------- | -------------- | ------------------------------------------------- |
| Τρίγωνο είναι    | πολύγωνο       | με τρεις πλευρές.                                 |
| Θηλαστικά είναι  | τα ζώα         | που θηλάζουν τα μικρά τους.                       |
| Θερμόμετρο είναι | όργανο         | που μετράει τη θερμοκρασία.                       |
| Ψαλίδι είναι     | εργαλείο κοπής | με δύο λεπίδες που κλείνουν η μία πάνω στην άλλη. |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Χτίσε τον ορισμό*

## Τέσσερα λάθη

### Πολύ πλατύς

> Η καρέκλα είναι έπιπλο για να κάθεσαι.

Ο ορισμός ταιριάζει και στον καναπέ, και στο σκαμνί, και στην πολυθρόνα. Η
«διαφορά» δεν ξεχωρίζει τίποτα. **Διόρθωση**: πρόσθεσε αυτό που έχει μόνο η
καρέκλα: κάθισμα **για ένα άτομο**, **με πλάτη**, **χωρίς μπράτσα**.

### Πολύ στενός

> Τα θηλαστικά είναι ζώα με τρίχωμα που θηλάζουν τα μικρά τους και ζουν στη
> στεριά.

Η φάλαινα και το δελφίνι είναι θηλαστικά, αλλά ζουν στη θάλασσα. Ο ορισμός
**αφήνει έξω** μέλη που ανήκουν μέσα. **Διόρθωση**: κράτα μόνο ό,τι ισχύει για
**όλα** τα θηλαστικά.

### Κυκλικός

> Ο ποδηλάτης είναι αυτός που είναι ποδηλάτης.

Ο ορισμός χρησιμοποιεί την ίδια τη λέξη που ορίζει, οπότε ο αναγνώστης δεν
μαθαίνει τίποτα. Ένας τέτοιος κύκλος κρύβεται συχνά πιο καλά: «Η **φιλία** είναι
η σχέση ανάμεσα σε **φίλους**.» Αν δεν ξέρεις τι είναι φιλία, δεν ξέρεις ούτε
ποιος είναι φίλος.

### Μεταφορά ή γνώμη αντί για ορισμό

> Η θάλασσα είναι ο γαλάζιος καθρέφτης του ουρανού.

Ωραία φράση για ένα ποίημα, αλλά δεν λέει **ούτε γένος ούτε διαφορά**. Το ίδιο
και ο ορισμός-γνώμη: «Το σχολείο είναι το πιο βαρετό μέρος του κόσμου.» Ένας
ορισμός πρέπει να ισχύει για **όποιον** τον διαβάσει, όχι μόνο για όποιον τον
έγραψε.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ορισμός δεν είναι περιγραφή.** «Η καρέκλα μου είναι ξύλινη, με κόκκινο
> μαξιλάρι» περιγράφει μία καρέκλα. Ο ορισμός μιλάει για **όλες** τις καρέκλες,
> και κρατάει μόνο όσα **χρειάζονται** για να τις ξεχωρίσεις. Το χρώμα και το
> υλικό δεν χρειάζονται: μια μεταλλική καρέκλα είναι πάλι καρέκλα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ορισμός ή λάθος;*

> **Θυμήσου**
>
> - **Ορισμός** = οριστέα έννοια + **γένος** (η ευρύτερη ομάδα) + **ειδοποιός
>   διαφορά** (αυτό που την ξεχωρίζει).
> - **Πολύ πλατύς**: ταιριάζει και σε άλλα. **Πολύ στενός**: αφήνει έξω μέλη.
>   **Κυκλικός**: ορίζει τη λέξη με την ίδια λέξη.
> - Ορισμός δεν είναι **μεταφορά**, **γνώμη** ή **περιγραφή** ενός πράγματος.
> - Ο ορισμός είναι και τρόπος ανάπτυξης παραγράφου
>   ([Τρόποι ανάπτυξης παραγράφου](/el/gym-b/language/paragraph-development)).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες τα τρία μέρη του ορισμού: «Η ψηφοφορία είναι διαδικασία με την οποία μια ομάδα παίρνει απόφαση μετρώντας τις προτιμήσεις των μελών της.»

1. **Οριστέα έννοια**: η ψηφοφορία.
2. **Γένος**: σε ποια ομάδα ανήκει; Είναι **διαδικασία**.
3. **Ειδοποιός διαφορά**: τι την ξεχωρίζει από άλλες διαδικασίες, όπως μια κλήρωση;
   «με την οποία μια ομάδα παίρνει απόφαση **μετρώντας τις προτιμήσεις** των μελών
   της». Στην κλήρωση οι προτιμήσεις δεν μετράνε.

### Παράδειγμα 2: Διόρθωσε τον ορισμό, που είναι πολύ πλατύς: «Το ποδήλατο είναι όχημα.»

1. Το γένος είναι σωστό: το ποδήλατο είναι **όχημα**. Όχημα όμως είναι και το
   αυτοκίνητο, το τρένο, το πατίνι.
2. Ψάχνουμε τι έχει **μόνο** το ποδήλατο: **δύο τροχούς** (τους έχει όμως και η
   μηχανή) και **πετάλια**, που τα κινεί ο αναβάτης με τα πόδια του.
3. «Το ποδήλατο είναι **όχημα με δύο τροχούς που κινείται με πετάλια από τον
   αναβάτη**.» Η μηχανή φεύγει (έχει κινητήρα), το πατίνι φεύγει (δεν έχει
   πετάλια).

### Παράδειγμα 3: Γράψε ορισμό για τη λέξη «βιβλιοθήκη», με την έννοια του χώρου.

1. **Γένος**: τι είδους πράγμα είναι; Ένας **χώρος** (δωμάτιο ή κτίριο).
2. **Ειδοποιός διαφορά**: τι τη χωρίζει από άλλους χώρους, όπως ένα βιβλιοπωλείο;
   Εκεί τα βιβλία **φυλάγονται** για να τα **διαβάζουν ή να τα δανείζονται** οι
   αναγνώστες, όχι για να πουληθούν.
3. «Η βιβλιοθήκη είναι **χώρος όπου φυλάγονται βιβλία, για να τα διαβάζουν ή να τα
   δανείζονται οι αναγνώστες**.» Ο έλεγχος: ταιριάζει και σε μια σχολική και σε
   μια δημοτική βιβλιοθήκη, όχι όμως σε ένα βιβλιοπωλείο.

## Ερωτήσεις

1. Στον ορισμό «Θερμόμετρο είναι όργανο που μετράει τη θερμοκρασία», ποιο είναι το γένος;
   - όργανο
   - θερμόμετρο
   - που μετράει τη θερμοκρασία
   - θερμοκρασία
2. Τι κάνει η ειδοποιός διαφορά σε έναν ορισμό;
   - Ξεχωρίζει την έννοια από τις άλλες του ίδιου γένους
   - Λέει σε ποια ευρύτερη ομάδα ανήκει η έννοια που ορίζεται
   - Δίνει ένα παράδειγμα της έννοιας από τη ζωή
   - Λέει τη γνώμη του συγγραφέα για την έννοια
3. Γιατί ο ορισμός «Το πουλί είναι ζώο που πετάει» είναι λάθος;
   - Ταιριάζει και σε ζώα που δεν είναι πουλιά
   - Χρησιμοποιεί τη λέξη που ορίζει μέσα του
   - Το γένος του, το «ζώο», είναι λάθος
   - Είναι μεταφορά και όχι πραγματικός ορισμός
4. Ο ορισμός «Το ποτάμι είναι ρεύμα νερού που χύνεται στο Αιγαίο» είναι…
   - πολύ στενός
   - πολύ πλατύς
   - κυκλικός
   - σωστός
5. Ποιος από αυτούς τους ορισμούς είναι κυκλικός;
   - «Η ειλικρίνεια είναι η ιδιότητα του ειλικρινούς ανθρώπου.»
   - «Ο ζωγράφος είναι καλλιτέχνης που φτιάχνει πίνακες με χρώματα.»
   - «Το κουτάλι είναι σκεύος με λαβή και κοίλο άκρο για υγρά.»
   - «Το καλοκαίρι είναι η πιο όμορφη εποχή όλου του χρόνου.»
6. Γιατί το «Η καρέκλα μου είναι ξύλινη, με κόκκινο μαξιλάρι» δεν είναι ορισμός;
   - Περιγράφει μία καρέκλα, όχι όλες τις καρέκλες
   - Δεν έχει καθόλου ρήμα μέσα του
   - Είναι πολύ σύντομο για να είναι ορισμός
   - Χρησιμοποιεί τη λέξη «καρέκλα» δύο φορές μέσα του
7. Ποια από αυτές τις φράσεις είναι ορισμός και όχι μεταφορά;
   - «Η έρημος είναι περιοχή με πολύ λίγη βροχή και ελάχιστη βλάστηση.»
   - «Η έρημος είναι η σιωπηλή θάλασσα της άμμου που δεν τελειώνει.»
   - «Η έρημος είναι το πιο τρομακτικό μέρος που μπορείς να βρεθείς.»
   - «Η έρημος είναι η αμμουδιά της μεγάλης ερήμου, χωρίς τέλος.»
8. Ο ορισμός «Η καρέκλα είναι έπιπλο για να κάθεσαι» είναι πολύ πλατύς. Τι χρειάζεται για να διορθωθεί;
   - Γνωρίσματα που έχει μόνο η καρέκλα, όπως ότι είναι για ένα άτομο και έχει πλάτη
   - Ένα παράδειγμα μιας καρέκλας, όπως αυτή που έχεις στο γραφείο του δωματίου σου στο σπίτι
   - Άλλο γένος, γιατί η καρέκλα δεν είναι στην πραγματικότητα έπιπλο αλλά εργαλείο
   - Το υλικό και το χρώμα της, όπως ξύλινη ή μεταλλική, κόκκινη ή μαύρη

## Ασκήσεις

1. «Το μικροσκόπιο είναι όργανο που δείχνει μεγεθυμένα πολύ μικρά αντικείμενα.» Ποιο είναι το γένος;
2. Διόρθωσε τον πολύ στενό ορισμό: «Ο γιατρός είναι επιστήμονας που κάνει εγχειρήσεις σε νοσοκομείο.»
3. Χώρισε τον ορισμό «Το λιμάνι είναι μέρος της ακτής όπου μπορούν να δένουν πλοία με ασφάλεια».
   α) Οριστέα έννοια
   β) Γένος
   γ) Ειδοποιός διαφορά
4. Γράψε ορισμό για τη λέξη «μουσείο», με γένος και ειδοποιό διαφορά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/definition
