# Σύνθεση: α΄ και β΄ συνθετικό

> Είδη συνθέτων, το συνδετικό φωνήεν και τι αλλάζει όταν ενώνονται δύο λέξεις.

Νεοελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/compounds

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις μια σύνθετη λέξη από μια παράγωγη.
- Να αναγνωρίζεις τι λέξη είναι το α΄ συνθετικό και πώς κολλάει στο β΄.
- Να εξηγείς τι αλλάζει στο β΄ συνθετικό όταν μπαίνει σε σύνθετο.
- Να κατατάσσεις τα σύνθετα σε παρατακτικά, προσδιοριστικά, κτητικά και αντικειμενικά.

## Δύο λέξεις, μία λέξη

Στη ΣΤ΄ Δημοτικού είδες πώς **γράφεται** ένα σύνθετο: κάθε κομμάτι κρατάει τη
γραφή του, η κόλλα ανάμεσά τους είναι ένα **-ο-**, και η λέξη παίρνει **έναν**
τόνο ([Η ορθογραφία των συνθέτων](/el/dim-6/language/compound-spelling)).
Εδώ ρωτάμε κάτι άλλο: **πώς είναι φτιαγμένο** ένα σύνθετο, και **τι σχέση**
έχουν τα δύο κομμάτια του.

Τα κομμάτια έχουν όνομα. Το πρώτο λέγεται **α΄ συνθετικό** και το δεύτερο
**β΄ συνθετικό**:

| Σύνθετο       | α΄ συνθετικό | β΄ συνθετικό |
| ------------- | ------------ | ------------ |
| λαχανόκηπος   | λάχανο       | κήπος        |
| αγριολούλουδο | άγριος       | λουλούδι     |
| ξαναγράφω     | ξανά         | γράφω        |
| βιβλιοπώλης   | βιβλίο       | πουλώ        |

## Σύνθετο ή παράγωγο;

Στην Α΄ Γυμνασίου είδες την **παραγωγή**: μία λέξη παίρνει μια **κατάληξη** και
βγαίνει καινούρια λέξη (ξύλο → ξύλ**ινος**, ξυλ**άκι**). Η κατάληξη δεν
στέκεται μόνη της· δεν υπάρχει λέξη «-ινος».

Στη **σύνθεση** ενώνονται **δύο λέξεις** που η καθεμιά υπάρχει και μόνη της:
ξύλο + κόβω → **ξυλοκόπος**.

> **Κλειδί**
>
> Ο έλεγχος είναι ένας: χώρισε τη λέξη και ρώτα **πόσες λέξεις με δική τους σημασία
> βρίσκεις**.
>
> - **Δύο** (ξύλο + κόβω): η λέξη είναι **σύνθετη**.
> - **Μία**, και ένα κομμάτι που μόνο του δεν λέει τίποτα (ξύλ + -ινος): η λέξη
>   είναι **παράγωγη**.

Μερικές φορές το δεύτερο κομμάτι μοιάζει με κατάληξη, αλλά είναι λέξη
μεταμφιεσμένη. Το **-ουργός** στο ξυλουργός είναι το **έργο**: ο ξυλουργός
δουλεύει το ξύλο. Άρα η λέξη είναι σύνθετη, όπως και ο **γεωργός** (γη + έργο).

## Το α΄ συνθετικό: τι λέξη είναι

Σχεδόν κάθε μέρος του λόγου μπορεί να μπει πρώτο. Αυτό που κρίνει πώς κολλάει
είναι αν η λέξη **κλίνεται**.

| Μέρος του λόγου | Παράδειγμα                                    | Πώς κολλάει              |
| --------------- | --------------------------------------------- | ------------------------ |
| ουσιαστικό      | λάχανο → λαχαν**ό**κηπος                      | θέμα + **-ο-**           |
| επίθετο         | άγριος → αγρι**ο**λούλουδο                    | θέμα + **-ο-**           |
| ρήμα            | ανεβαίνω → ανεβ**ο**κατεβαίνω                 | θέμα + **-ο-**           |
| αριθμητικό      | πέντε → **πεντά**γωνο, τρία → **τρί**ποδο     | με δικό του τύπο         |
| επίρρημα        | ξανά → **ξανα**γράφω, σιγά → σιγ**ο**τραγουδώ | όπως είναι, ή με **-ο-** |
| πρόθεση         | συν → **συν**ταξιδεύω, υπέρ → **υπερ**αγορά   | όπως είναι               |

Οι κλιτές λέξεις αφήνουν την κατάληξή τους και κρατούν το **θέμα**, και εκεί
μπαίνει το συνδετικό **-ο-**. Οι άκλιτες, κυρίως οι προθέσεις, μπαίνουν όπως
είναι.

## Το β΄ συνθετικό: αυτό που κάνει κουμάντο

Το β΄ συνθετικό είναι το **κεφάλι** της λέξης. Αυτό αποφασίζει τι μέρος του
λόγου θα είναι το σύνθετο και ποιο γένος θα έχει: το **θαλασσοπούλι** είναι
ουδέτερο επειδή είναι ουδέτερο το **πουλί**· η θάλασσα, που είναι θηλυκό, δεν μετράει.

Συχνά το β΄ συνθετικό **δεν μένει ίδιο**. Τρεις αλλαγές είναι οι πιο συχνές:

| Τι αλλάζει                                   | Από                | Σε                                                |
| -------------------------------------------- | ------------------ | ------------------------------------------------- |
| Το ρήμα γίνεται ουσιαστικό                   | κόβω, πουλώ, πλάθω | ξυλο**κόπος**, βιβλιο**πώλης**, ζαχαρο**πλάστης** |
| Το ουσιαστικό γίνεται επίθετο                | μάτι, καρδιά, σώμα | γαλανο**μάτης**, καλό**καρδος**, μεγαλό**σωμος**  |
| Το πρώτο φωνήεν μακραίνει (σε λόγιες λέξεις) | όνομα, έλεος, άγω  | αν**ώ**νυμος, αν**η**λεής, στρατ**η**γός          |

Η τρίτη αλλαγή είναι παλιά, από τα αρχαία: όταν το β΄ συνθετικό αρχίζει από
**ο**, γίνεται συχνά **ω**· όταν αρχίζει από **α** ή **ε**, γίνεται συχνά **η**.
Γι' αυτό γράφεις συν**ώ**νυμο με ωμέγα και αν**η**λεής με ήτα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Φτιάξε το σύνθετο*

## Τέσσερα είδη, ανάλογα με τη σημασία

Τα δύο συνθετικά δεν έχουν πάντα την ίδια σχέση. Για κάθε είδος υπάρχει μια
φράση-έλεγχος: αν το σύνθετο «χωράει» μέσα της, βρήκες το είδος.

| Είδος              | Φράση-έλεγχος                                                | Παραδείγματα                                             |
| ------------------ | ------------------------------------------------------------ | -------------------------------------------------------- |
| **Παρατακτικά**    | Α **και** Β                                                  | αλατοπίπερο, μαχαιροπίρουνο, ασπρόμαυρος, ανεβοκατεβαίνω |
| **Προσδιοριστικά** | ένα Β, **τι είδους**; Α                                      | αγριολούλουδο, μαυροπίνακας, θαλασσοπούλι, νυχτοπούλι    |
| **Κτητικά**        | αυτός που **έχει** Α Β                                       | καλόκαρδος, γαλανομάτης, μεγαλόσωμος, μαυρομάλλης        |
| **Αντικειμενικά**  | (κάνει κάτι) **σε τι;** Το ένα είναι αντικείμενο του ρήματος | ξυλοκόπος, βιβλιοπώλης, ζαχαροπλάστης, χαρτοπαίζω        |

Το αλατοπίπερο είναι αλάτι **και** πιπέρι, κανένα δεν είναι πιο σημαντικό από το
άλλο. Το αγριολούλουδο είναι **λουλούδι**, και το «άγριο» λέει τι είδους. Ο
καλόκαρδος δεν είναι καρδιά· είναι άνθρωπος που **έχει** καλή καρδιά. Ο
βιβλιοπώλης **πουλάει βιβλία**: τα βιβλία είναι το αντικείμενο του «πουλώ».

> **Πρόσεχε**
>
> Τα **προσδιοριστικά** και τα **κτητικά** μοιάζουν, γιατί και στα δύο το α΄
> συνθετικό είναι συχνά επίθετο.
>
> Ρώτα: **είναι** το σύνθετο αυτό που λέει το β΄ συνθετικό;
>
> - Ο **μαυροπίνακας** είναι πίνακας. Προσδιοριστικό.
> - Ο **μαυρομάλλης** δεν είναι μαλλί· είναι άνθρωπος που **έχει** μαύρα μαλλιά.
>   Κτητικό.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι είδους σύνθετο;*

## Όταν οι λέξεις δεν κολλάνε: πολυλεκτικά σύνθετα

Μερικές φορές δύο ή τρεις λέξεις μένουν **χωριστές** στη γραφή, αλλά λειτουργούν
σαν **μία λέξη**, με μία σημασία. Λέγονται **πολυλεκτικά σύνθετα**:

- **παιδική χαρά**: δεν είναι η χαρά ενός παιδιού, είναι ένας χώρος με κούνιες
- **ζώνη ασφαλείας**
- **λέξη-κλειδί**, με ενωτικό

Ο έλεγχος: δεν μπορείς να βάλεις άλλη λέξη ανάμεσά τους χωρίς να χαθεί η
σημασία. «Μια παιδική και μεγάλη χαρά» δεν είναι πια χώρος με κούνιες.

> **Θυμήσου**
>
> - **Σύνθετο** = δύο λέξεις με δική τους σημασία. **Παράγωγο** = μία λέξη +
>   κατάληξη.
> - Το **α΄ συνθετικό**: οι κλιτές λέξεις κρατούν το θέμα και παίρνουν **-ο-**· οι
>   προθέσεις μπαίνουν όπως είναι.
> - Το **β΄ συνθετικό** αποφασίζει μέρος του λόγου και γένος, και συχνά αλλάζει:
>   κόβω → -κόπος, μάτι → -μάτης, όνομα → -ώνυμος.
> - Τέσσερα είδη: **παρατακτικά** (Α και Β), **προσδιοριστικά** (ένα Β, τι
>   είδους), **κτητικά** (που έχει), **αντικειμενικά** (κάνει κάτι σε τι).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ποια από τις λέξεις «ψαράς», «ψαρόβαρκα», «ψαρεύω» είναι σύνθετη, και ποιες παράγωγες;

1. Χωρίζουμε την καθεμιά: **ψαρ-άς**, **ψαρ-ό-βαρκα**, **ψαρ-εύω**.
2. Στο «ψαράς» και στο «ψαρεύω», μετά το ψάρι μένει μόνο μια κατάληξη (-άς, -εύω),
   που μόνη της δεν σημαίνει τίποτα. Είναι **παράγωγες**.
3. Στην «ψαρόβαρκα» μετά το ψάρι και την κόλλα -ο- υπάρχει μια ολόκληρη λέξη, η
   **βάρκα**. Δύο λέξεις: η ψαρόβαρκα είναι **σύνθετη**.

### Παράδειγμα 2: Ανάλυσε το σύνθετο «λαχανόκηπος»: α΄ και β΄ συνθετικό, πώς κόλλησαν, τι είδους είναι.

1. **α΄ συνθετικό**: λάχανο, ουσιαστικό. Αφήνει την κατάληξη και κρατάει το θέμα
   **λαχαν-**, και μπαίνει το συνδετικό **-ο-**: λαχαν-ό-.
2. **β΄ συνθετικό**: κήπος. Δεν αλλάζει, και δίνει στη λέξη το αρσενικό γένος: **ο**
   λαχανόκηπος.
3. Φράση-έλεγχος: είναι κήπος; Ναι. Τι είδους; Με λάχανα. Είναι **προσδιοριστικό**.

### Παράδειγμα 3: Γιατί γράφεται «ανώνυμος» με ω, αφού το «όνομα» έχει όμικρον;

1. Χωρίζουμε: **αν-** (το «όχι», πριν από φωνήεν) + **όνομα**. Το β΄ συνθετικό
   αρχίζει από **ο**.
2. Στις λόγιες λέξεις, όταν το β΄ συνθετικό αρχίζει από ο, το φωνήεν μακραίνει και
   γίνεται **ω**.
3. Γι' αυτό: αν**ώ**νυμος, όπως συν**ώ**νυμο και επ**ώ**νυμο. Και το «όνομα» έγινε
   επίθετο σε -ος, γιατί η λέξη λέει τι είναι κάποιος: **ανώνυμος**.

## Ερωτήσεις

1. Ποια από αυτές τις λέξεις είναι σύνθετη;
   - ψαρόβαρκα
   - ψαράδικο
   - ψαρεύω
   - ψαρίσιος
2. Γιατί ο «ξυλουργός» είναι σύνθετη λέξη και όχι παράγωγη;
   - Γιατί το -ουργός είναι η λέξη «έργο»
   - Γιατί έχει συνδετικό φωνήεν -ο-
   - Γιατί τελειώνει σε -ός, σαν επίθετο
   - Γιατί είναι λέξη που έχει τρεις συλλαβές
3. Γιατί λέμε «το θαλασσοπούλι» και όχι «η θαλασσοπούλα»;
   - Γιατί το γένος το δίνει το β΄ συνθετικό
   - Γιατί το γένος το δίνει το α΄ συνθετικό
   - Γιατί όλα τα σύνθετα είναι ουδέτερα
   - Γιατί το -ο- της κόλλας είναι ουδέτερο
4. Τι έπαθε το β΄ συνθετικό στη λέξη «βιβλιοπώλης»;
   - Το ρήμα «πουλώ» έγινε ουσιαστικό
   - Το ουσιαστικό «βιβλίο» έγινε επίθετο
   - Το πρώτο του φωνήεν μακρύνθηκε σε ω
   - Δεν άλλαξε, έμεινε όπως ήταν μόνο του
5. Ποιο από αυτά είναι κτητικό σύνθετο;
   - μεγαλόσωμος
   - μαυροπίνακας
   - ασπρόμαυρος
   - ζαχαροπλάστης
6. Σε ποιο σύνθετο τα δύο συνθετικά είναι ισότιμα, ενωμένα σαν με «και»;
   - ανεβοκατεβαίνω
   - σιγοτραγουδώ
   - αγριολούλουδο
   - καλόκαρδος
7. Πώς κολλάει μια πρόθεση, όταν είναι α΄ συνθετικό, όπως στο «συνταξιδεύω»;
   - Μπαίνει όπως είναι, χωρίς -ο-
   - Κρατάει το θέμα της και παίρνει -ο-
   - Παίρνει πάντα κατάληξη ρήματος
   - Γίνεται επίθετο σε -ος
8. Γιατί η «παιδική χαρά» λέγεται πολυλεκτικό σύνθετο;
   - Δύο λέξεις έχουν μαζί μία σημασία
   - Γράφεται πάντα με ενωτικό στη μέση
   - Το επίθετο προσδιορίζει το ουσιαστικό
   - Έχει μέσα της δύο συνδετικά φωνήεντα

## Ασκήσεις

1. Γράψε το α΄ και το β΄ συνθετικό της λέξης «νυχτοπούλι».
2. Ποιες από τις λέξεις είναι σύνθετες: «χιονάνθρωπος», «χιονίζει», «χιονόνερο», «χιονάτος»;
3. Γράψε τι είδους σύνθετο είναι η καθεμιά λέξη.
   α) αλατοπίπερο
   β) λαιμοδέτης (αυτό που δένει τον λαιμό)
   γ) μαυρομάτης
4. Φτιάξε ένα κτητικό σύνθετο για άνθρωπο που έχει μεγάλη καρδιά, και ένα για άνθρωπο που έχει σγουρά μαλλιά.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/compounds
