# Συνοχή και συνδετικές λέξεις

> Λέξεις που δένουν τις προτάσεις και τις παραγράφους σε ένα κείμενο.

Νεοελληνική Γλώσσα, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/cohesion

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς τι είναι η συνοχή ενός κειμένου και με ποια μέσα επιτυγχάνεται.
- Να διαλέγεις τη συνδετική λέξη που δείχνει τη σωστή σχέση: χρόνο, αιτία, αποτέλεσμα, αντίθεση, διασάφηση.
- Να χρησιμοποιείς αντωνυμίες, συνώνυμα και γενικότερες λέξεις για να μην επαναλαμβάνεσαι, χωρίς να μπερδεύεις τον αναγνώστη.
- Να δένεις μια παράγραφο με την προηγούμενη με μεταβατική φράση.

## Προτάσεις που κρατιούνται από το χέρι

Διάβασε δύο εκδοχές της ίδιας είδησης. Γράφτηκαν για την ενότητα.

> **Α.** Ο Νίκος βρήκε ένα σκυλάκι στην αυλή του σχολείου. Ο Νίκος το πήγε στο
> γραφείο. Το σκυλάκι έτρεμε. Ο διευθυντής τηλεφώνησε στον δήμο. Ο δήμος έστειλε
> υπάλληλο. Το σκυλάκι βρήκε σπίτι.

> **Β.** Ο Νίκος βρήκε ένα σκυλάκι στην αυλή του σχολείου. **Επειδή** το ζωάκι
> έτρεμε, **το** πήγε **αμέσως** στο γραφείο. **Εκεί** ο διευθυντής τηλεφώνησε
> στον δήμο, **ο οποίος** έστειλε υπάλληλο. **Λίγες μέρες αργότερα**, ο μικρός
> επισκέπτης βρήκε σπίτι.

Τα γεγονότα είναι ίδια. Η πρώτη εκδοχή όμως είναι μια σειρά από σκόρπια
κομμάτια· η δεύτερη είναι **κείμενο**. Αυτό που τα δένει λέγεται **συνοχή**.

> **Κλειδί**
>
> **Συνοχή** είναι η σύνδεση των προτάσεων και των παραγράφων με **γλωσσικά
> μέσα**: λέξεις που δείχνουν πώς σχετίζεται το καθετί με ό,τι προηγήθηκε.
>
> Τα μέσα είναι τρία:
>
> 1. **Συνδετικές λέξεις και φράσεις**, που δείχνουν τη **σχέση**: επειδή, όμως,
>    έπειτα, γι' αυτό.
> 2. **Λέξεις που δείχνουν πίσω**: αντωνυμίες (το, αυτός, ο οποίος) και επιρρήματα
>    (εκεί, τότε).
> 3. **Επανάληψη με παραλλαγή**: συνώνυμα και γενικότερες λέξεις (σκυλάκι →
>    ζωάκι → μικρός επισκέπτης).

## 1. Οι συνδετικές λέξεις λένε τη σχέση

Στη ΣΤ΄ Δημοτικού είδες τις συνδετικές λέξεις ενός επιχειρηματολογικού κειμένου:
*πρώτα απ' όλα, επιπλέον, για παράδειγμα, από την άλλη, συνεπώς*. Τώρα ο πίνακας
μεγαλώνει, γιατί τα κείμενα δεν είναι μόνο επιχειρήματα:

| Σχέση                      | Λέξεις και φράσεις                                              |
| -------------------------- | --------------------------------------------------------------- |
| **Χρόνος, σειρά**          | αρχικά, έπειτα, στη συνέχεια, στο μεταξύ, τελικά, λίγο αργότερα |
| **Αιτία**                  | επειδή, γιατί, αφού, καθώς, εξαιτίας, λόγω                      |
| **Αποτέλεσμα, συμπέρασμα** | γι' αυτό, έτσι, επομένως, άρα, συνεπώς, με αποτέλεσμα           |
| **Αντίθεση**               | όμως, ωστόσο, αλλά, αντίθετα, ενώ, παρ' όλα αυτά                |
| **Προσθήκη**               | επίσης, επιπλέον, ακόμη, εκτός από αυτό                         |
| **Διασάφηση**              | δηλαδή, με άλλα λόγια, πιο συγκεκριμένα                         |

Μια συνδετική λέξη **δεν είναι διακόσμηση**. Λέει στον αναγνώστη τι σκέφτεσαι.
Αν διαλέξεις λάθος, λες κάτι άλλο από αυτό που εννοείς:

- «Έβρεχε, **γι' αυτό** πήγαμε εκδρομή.» Η βροχή έγινε η αιτία της εκδρομής!
- «Έβρεχε, **όμως** πήγαμε εκδρομή.» Η βροχή είναι εμπόδιο που ξεπεράσαμε.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποια σχέση δείχνει;*

## 2. Λέξεις που δείχνουν πίσω

Η αντωνυμία **το** στο «**το** πήγε στο γραφείο» δεν λέει τίποτα μόνη της.
Ο αναγνώστης γυρίζει πίσω και βρίσκει σε τι αναφέρεται: στο σκυλάκι. Αυτή η
σιωπηλή κίνηση πίσω **δένει** τις δύο προτάσεις.

Το ίδιο κάνουν το **εκεί** (στο γραφείο), το **τότε**, το **ο οποίος** (ο δήμος).

> **Πρόσεχε**
>
> Η αντωνυμία πρέπει να έχει **ένα μόνο** πιθανό «πίσω».
>
> «Ο Νίκος είπε στον Πέτρο ότι **αυτός** θα πάει το σκυλάκι στο γραφείο.» Ποιος
> θα το πάει; Ο Νίκος ή ο Πέτρος; Όταν υπάρχουν δύο πρόσωπα του ίδιου γένους, η
> αντωνυμία μπερδεύει. Βάλε το όνομα: «…ότι **ο Πέτρος** θα πάει το σκυλάκι».

## 3. Επανάληψη με παραλλαγή

Στην εκδοχή Α ο «Νίκος» και το «σκυλάκι» επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά. Στη Β
το σκυλάκι γίνεται **ζωάκι**, ύστερα **ο μικρός επισκέπτης**. Ο αναγνώστης
καταλαβαίνει ότι μιλάμε για το ίδιο πράγμα, και το κείμενο δεν κουράζει.

Τρεις τρόποι:

- **Συνώνυμο**: σκυλάκι → κουτάβι
- **Γενικότερη λέξη**: σκυλάκι → ζώο, ζωάκι
- **Περιγραφική φράση**: σκυλάκι → ο μικρός επισκέπτης

Η επανάληψη της **ίδιας** λέξης δεν είναι πάντα λάθος. Σε έναν ορισμό ή σε μια
οδηγία, όπου η ακρίβεια μετράει περισσότερο, η ίδια λέξη είναι πιο ασφαλής από
ένα συνώνυμο που μπορεί να μπερδέψει.

## Συνοχή ανάμεσα σε παραγράφους

Η καινούρια παράγραφος δεν πρέπει να πέφτει από τον ουρανό. Η πρώτη της φράση
συχνά **κοιτάζει πίσω** και **δείχνει μπροστά** ταυτόχρονα. Λέγεται **μεταβατική
φράση** ή μεταβατική περίοδος:

- «**Εκτός από τα οφέλη για την υγεία**, το ποδήλατο προστατεύει και το
  περιβάλλον.» (πίσω: η υγεία· μπροστά: το περιβάλλον)
- «**Όλα αυτά όμως** έχουν και ένα κόστος.» (πίσω: όσα ειπώθηκαν· μπροστά: το
  κόστος)

## Ποια λέξη ταιριάζει;

Συχνά δύο ή τρεις συνδετικές λέξεις ταιριάζουν στο ίδιο κενό, γιατί δείχνουν την
ίδια σχέση. Άλλες αλλάζουν εντελώς το νόημα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Συμπλήρωσε το κενό*

> **Θυμήσου**
>
> - **Συνοχή** = σύνδεση με γλωσσικά μέσα.
> - **Συνδετικές λέξεις**: διάλεξε αυτή που λέει τη σωστή **σχέση** (χρόνος, αιτία,
>   αποτέλεσμα, αντίθεση, προσθήκη, διασάφηση).
> - **Λέξεις που δείχνουν πίσω**: αντωνυμίες και επιρρήματα, με **ένα** μόνο
>   πιθανό «πίσω».
> - **Επανάληψη με παραλλαγή**: συνώνυμα, γενικότερες λέξεις, περιγραφικές φράσεις.
> - Η νέα παράγραφος αρχίζει με **μεταβατική φράση** που κοιτάζει πίσω και μπροστά.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δέσε τις προτάσεις σε μία περίοδο, ώστε να φαίνεται η σχέση τους: «Ο αγώνας αναβλήθηκε. Το γήπεδο είχε πλημμυρίσει.»

1. Βρίσκουμε τη σχέση: η πλημμύρα ήρθε **πρώτη** και **προκάλεσε** την αναβολή.
   Η δεύτερη πρόταση είναι η αιτία.
2. Λέξη για αιτία: **επειδή** ή **γιατί**.
3. «Ο αγώνας αναβλήθηκε, **επειδή** το γήπεδο είχε πλημμυρίσει.» Ή, με το
   αποτέλεσμα στο τέλος: «Το γήπεδο είχε πλημμυρίσει, **γι' αυτό** ο αγώνας
   αναβλήθηκε.»

### Παράδειγμα 2: Διόρθωσε την επανάληψη: «Η Μαρία αγόρασε ένα ποδήλατο. Το ποδήλατο ήταν κόκκινο. Η Μαρία πήγαινε με το ποδήλατο στο σχολείο.»

1. Το «ποδήλατο» εμφανίζεται τρεις φορές και η «Μαρία» δύο. Το κείμενο σκοντάφτει.
2. Ενώνουμε τις δύο πρώτες: το «ήταν κόκκινο» γίνεται επίθετο, «ένα **κόκκινο**
   ποδήλατο».
3. Στην τρίτη βάζουμε **αντωνυμία** και **γενικότερη λέξη**, και μια λέξη χρόνου:
   «Η Μαρία αγόρασε ένα κόκκινο ποδήλατο. **Από τότε** πήγαινε στο σχολείο **με το
   καινούριο της όχημα**.» Η Μαρία είναι το μόνο πρόσωπο, οπότε το υποκείμενο που
   λείπει δεν μπερδεύει κανέναν.

### Παράδειγμα 3: Μια παράγραφος μιλούσε για τα οφέλη του σχολικού κήπου στη μάθηση. Γράψε μεταβατική φράση για την επόμενη, που θα μιλήσει για τις δυσκολίες του.

1. Η φράση πρέπει να κοιτάζει **πίσω** (τα οφέλη) και να δείχνει **μπροστά** (τις
   δυσκολίες).
2. Η σχέση ανάμεσά τους είναι **αντίθεση**: οφέλη απέναντι σε δυσκολίες.
3. «**Παρά τα οφέλη του όμως**, ο σχολικός κήπος έχει και δυσκολίες.» Ο αναγνώστης
   ξέρει από την πρώτη λέξη ότι αλλάζει πλευρά.

## Ερωτήσεις

1. Τι λέμε «συνοχή» ενός κειμένου;
   - Τη σύνδεση των προτάσεών του με γλωσσικά μέσα
   - Το ότι όλες οι προτάσεις του έχουν το ίδιο μήκος
   - Το ότι το κείμενο έχει θεματική περίοδο
   - Την ορθογραφία και τη στίξη του κειμένου
2. Ποια περίοδος λέει ότι η βροχή ήταν εμπόδιο που το ξεπεράσαμε;
   - «Έβρεχε, ωστόσο πήγαμε εκδρομή.»
   - «Έβρεχε, γι' αυτό πήγαμε εκδρομή.»
   - «Έβρεχε, δηλαδή πήγαμε εκδρομή.»
   - «Έβρεχε, επομένως πήγαμε εκδρομή.»
3. «Τα μαγαζιά έκλεισαν νωρίς ___ της καταιγίδας.» Ποια λέξη ταιριάζει;
   - εξαιτίας
   - επομένως
   - ωστόσο
   - στο μεταξύ
4. Τι πρόβλημα έχει η περίοδος «Η Ελένη είπε στην Άννα ότι αυτή θα φέρει την μπάλα»;
   - Δεν ξέρουμε σε ποιο πρόσωπο αναφέρεται το «αυτή»
   - Λείπει συνδετική λέξη ανάμεσα στις δύο προτάσεις
   - Επαναλαμβάνει το ίδιο όνομα πάρα πολλές φορές
   - Η αντωνυμία έπρεπε να είναι στον πληθυντικό
5. Σε ένα κείμενο για τη Θεσσαλονίκη, ποια λέξη μπορεί να την ξαναπεί χωρίς να την επαναλάβει;
   - η πόλη
   - η χώρα
   - εκείνη
   - η Μακεδονία
6. Η προηγούμενη παράγραφος μίλησε για τα πλεονεκτήματα του κινητού. Ποια φράση ανοίγει σωστά την επόμενη, για τους κινδύνους του;
   - «Παρά τα πλεονεκτήματά του, το κινητό κρύβει και κινδύνους.»
   - «Επιπλέον, το κινητό έχει και πολλά ακόμα πλεονεκτήματα.»
   - «Το κινητό τηλέφωνο εφευρέθηκε τον περασμένο αιώνα.»
   - «Συνεπώς, όλοι πρέπει να έχουν από ένα κινητό.»
7. Ποια συνδετική λέξη εισάγει διασάφηση, δηλαδή λέει το ίδιο πιο καθαρά;
   - με άλλα λόγια
   - παρ' όλα αυτά
   - λίγο αργότερα
   - εκτός από αυτό
8. Πότε είναι προτιμότερο να επαναλάβεις την ίδια λέξη αντί για συνώνυμο;
   - Όταν η ακρίβεια μετράει, όπως σε μια οδηγία
   - Ποτέ, γιατί η επανάληψη είναι πάντα λάθος
   - Όταν το κείμενο είναι πολύ μεγάλο σε έκταση
   - Όταν η λέξη είναι ρήμα και όχι ουσιαστικό

## Ασκήσεις

1. Τι σχέση δείχνει το «στο μεταξύ»;
2. Ξαναγράψε τη δεύτερη πρόταση χωρίς να επαναλάβεις τη λέξη «δελφίνι»: «Είδαμε ένα δελφίνι. Το δελφίνι πηδούσε δίπλα στη βάρκα.»
3. Συμπλήρωσε με συνδετική λέξη.
   α) «Είχε πυρετό, ___ έμεινε σπίτι.»
   β) «Είχε πυρετό, ___ πήγε στο σχολείο.»
   γ) «Διάβασε το βιβλίο, ___ είδε την ταινία.»
4. Μια παράγραφος μίλησε για τα οφέλη του διαβάσματος για τη μάθηση. Γράψε μεταβατική φράση για την επόμενη, που θα μιλήσει για τη διασκέδαση που δίνει.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/language/cohesion
