# Πολυμέσα: ήχος, εικόνα, βίντεο

> Ψηφιοποίηση, συμπίεση, και γιατί ένα βίντεο πιάνει τόσο χώρο.

Πληροφορική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/multimedia

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς πώς ψηφιοποιείται μια εικόνα (εικονοστοιχεία, ανάλυση, βάθος χρώματος) και ένας ήχος (δειγματοληψία, bit ανά δείγμα, κανάλια).
- Να υπολογίζεις το μέγεθος μιας ασυμπίεστης εικόνας και ενός ασυμπίεστου ήχου σε byte, KB και MB.
- Να ξεχωρίζεις τη συμπίεση χωρίς απώλειες από τη συμπίεση με απώλειες και να αναγνωρίζεις τις συνηθισμένες μορφές αρχείων.
- Να εξηγείς με αριθμούς γιατί το βίντεο χρειάζεται συμπίεση.

## Από τον κόσμο στους αριθμούς

Ο ήχος μιας κιθάρας είναι μια πίεση του αέρα που αλλάζει **συνεχώς**. Ένα
ηλιοβασίλεμα έχει άπειρες αποχρώσεις. Ο υπολογιστής όμως αποθηκεύει μόνο **bit**,
μηδενικά και άσσους. Για να μπει μια εικόνα ή ένας ήχος σε αρχείο, πρέπει να γίνει
**ψηφιοποίηση** (digitisation): να μετατραπεί σε μια πεπερασμένη λίστα αριθμών.

Η ψηφιοποίηση κάνει πάντα δύο πράγματα:

1. **Κόβει σε κομμάτια**: η εικόνα σε κουτάκια, ο ήχος σε στιγμές.
2. **Στρογγυλεύει**: κάθε κομμάτι παίρνει μία από έναν περιορισμένο αριθμό τιμών.

Όσο πιο μικρά τα κομμάτια και όσο περισσότερες οι τιμές, τόσο πιο πιστό το
αποτέλεσμα, και τόσο **μεγαλύτερο** το αρχείο.

### Οι μονάδες

| Μονάδα     | Ισούται με |
| ---------- | ---------- |
| 1 byte (B) | 8 bit      |
| 1 KB       | 1024 byte  |
| 1 MB       | 1024 KB    |
| 1 GB       | 1024 MB    |

> **1000 ή 1024;**
>
> Τα σχολικά βιβλία παίρνουν 1 KB = 1024 byte. Οι κατασκευαστές δίσκων και οι
> ταχύτητες σύνδεσης μετρούν με 1000. Η διαφορά είναι μικρή για πρόχειρους
> λογαριασμούς. Εδώ δουλεύουμε με το 1024.

## Η εικόνα

Μια ψηφιακή φωτογραφία είναι ένα πλέγμα από μικρά τετράγωνα, τα **εικονοστοιχεία**
(pixels). Κάθε εικονοστοιχείο έχει **ένα** χρώμα.

- **Ανάλυση** (resolution) είναι πόσα εικονοστοιχεία έχει η εικόνα: πλάτος × ύψος,
  π.χ. 1920 × 1080.
- **Βάθος χρώματος** (colour depth) είναι πόσα bit χρησιμοποιούνται για το χρώμα
  **κάθε** εικονοστοιχείου.

| Βάθος χρώματος | Πόσα διαφορετικά χρώματα |
| -------------- | ------------------------ |
| 1 bit          | $2^1 = 2$ (ασπρόμαυρο)   |
| 8 bit          | $2^8 = 256$              |
| 24 bit         | $2^{24} = 16.777.216$    |

Με 24 bit, κάθε χρώμα φτιάχνεται από τρία κανάλια, **κόκκινο, πράσινο, μπλε** (RGB),
με 8 bit το καθένα. Κάθε κανάλι παίρνει τιμή από 0 ως 255.

Δες τι κάνει η ανάλυση στην ίδια εικόνα. Διπλασίασε την πλευρά και κοίτα το
πλήθος των εικονοστοιχείων: τετραπλασιάζεται, και μαζί του το μέγεθος του αρχείου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η ίδια εικόνα σε άλλη ανάλυση*

> **Κλειδί**
>
> **Μέγεθος ασυμπίεστης εικόνας = πλάτος × ύψος × βάθος χρώματος.**
>
> Το αποτέλεσμα βγαίνει σε **bit**. Διαιρείς με 8 για byte, και μετά με 1024 για KB και
> ξανά με 1024 για MB.
>
> Για τον ήχο η ιδέα είναι η ίδια: πόσα κομμάτια επί πόσα bit το καθένα.

### Χάρτης εικονοστοιχείων και διανυσματικά γραφικά

Όσα είπαμε ισχύουν για τις εικόνες **χάρτη εικονοστοιχείων** (bitmap ή raster):
φωτογραφίες, σκαναρισμένα έγγραφα. Αν τις μεγεθύνεις πολύ, βλέπεις τα τετραγωνάκια.

Υπάρχουν και τα **διανυσματικά** γραφικά (vector), όπως τα λογότυπα και τα σχέδια σε
μορφή SVG. Αυτά δεν αποθηκεύουν εικονοστοιχεία, αλλά **οδηγίες**: «κύκλος με κέντρο
εδώ, ακτίνα τόση, κόκκινο γέμισμα». Μεγεθύνονται όσο θέλεις χωρίς να χαλάσουν, αλλά
δεν ταιριάζουν σε φωτογραφίες.

## Ο ήχος

Το μικρόφωνο μετατρέπει τον ήχο σε ηλεκτρικό σήμα που αλλάζει συνεχώς. Για να γίνει
ψηφιακό:

- **Δειγματοληψία** (sampling): μετράμε το σήμα πολλές φορές το δευτερόλεπτο. Πόσες
  φορές, λέγεται **συχνότητα δειγματοληψίας** και μετριέται σε Hz. Το CD μετράει
  **44.100** φορές το δευτερόλεπτο (44,1 kHz).
- **Bit ανά δείγμα** (bit depth): πόσα bit κρατάει κάθε μέτρηση. Το CD έχει **16 bit**,
  δηλαδή $2^{16} = 65.536$ δυνατές τιμές ανά δείγμα.
- **Κανάλια**: 1 για μονοφωνικό (mono), 2 για στερεοφωνικό (stereo).

**Μέγεθος ασυμπίεστου ήχου = συχνότητα δειγματοληψίας × bit ανά δείγμα × κανάλια ×
διάρκεια σε δευτερόλεπτα.** Και πάλι το αποτέλεσμα είναι σε bit.

## Το βίντεο

Το βίντεο είναι μια σειρά από εικόνες, τα **καρέ** (frames), που δείχνονται τόσο
γρήγορα ώστε το μάτι βλέπει κίνηση. Συνήθως 25 ή 30 καρέ το δευτερόλεπτο (fps), και
πάνω τους ο ήχος.

Άρα ένα δευτερόλεπτο βίντεο είναι **25 ολόκληρες εικόνες**. Αυτό εξηγεί γιατί το
βίντεο γεμίζει τα κινητά: δες το λυμένο παράδειγμα 3.

## Συμπίεση

Η **συμπίεση** (compression) μικραίνει ένα αρχείο. Γίνεται με δύο τρόπους:

|                      | Χωρίς απώλειες (lossless)                | Με απώλειες (lossy)                        |
| -------------------- | ---------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| Τι κάνει             | γράφει τα ίδια δεδομένα πιο «οικονομικά» | πετάει λεπτομέρειες που δύσκολα προσέχουμε |
| Επιστροφή στο αρχικό | ακριβώς το ίδιο, bit προς bit            | όχι, η λεπτομέρεια χάθηκε                  |
| Πόσο μικραίνει       | λίγο, συχνά στο μισό                     | πολύ, 10 φορές ή και παραπάνω              |
| Εικόνα               | PNG, GIF (έως 256 χρώματα)               | JPEG                                       |
| Ήχος                 | FLAC                                     | MP3, AAC                                   |
| Βίντεο               | σπάνια                                   | MP4 (H.264), WebM                          |
| Άλλα                 | ZIP                                      | —                                          |

Ένα παράδειγμα συμπίεσης χωρίς απώλειες: αντί να γράψεις «άσπρο, άσπρο, άσπρο, … »
εκατό φορές για τον ουρανό, γράφεις «100 φορές άσπρο». Τίποτα δεν χάθηκε.

Το **WAV** και το **BMP** είναι συνήθως ασυμπίεστα.

> **Πρόσεχε**
>
> **Η συμπίεση με απώλειες αθροίζεται.** Αν ανοίξεις ένα JPEG, το αλλάξεις λίγο και το
> ξανασώσεις ως JPEG, χάνεται κι άλλη λεπτομέρεια. Μετά από πολλές αποθηκεύσεις η
> εικόνα «θολώνει». Κράτα το πρωτότυπο και δούλευε πάνω σε αντίγραφο.
>
> Και το ανάποδο δεν δουλεύει: αν μετατρέψεις ένα MP3 σε WAV, το αρχείο μεγαλώνει, αλλά
> η ποιότητα **δεν** επιστρέφει.

> **Θυμήσου**
>
> - Εικόνα: πλάτος × ύψος × βάθος χρώματος = bit.
> - Ήχος: δείγματα ανά δευτερόλεπτο × bit ανά δείγμα × κανάλια × δευτερόλεπτα = bit.
> - Διαιρείς με 8 για byte, με 1024 για κάθε σκαλί προς τα KB, MB, GB.
> - Χωρίς απώλειες: PNG, FLAC, ZIP. Με απώλειες: JPEG, MP3, MP4.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Πόσο χώρο πιάνει μια ασυμπίεστη εικόνα 1024 × 768 εικονοστοιχείων με βάθος χρώματος 24 bit;

1. Πλήθος εικονοστοιχείων: $1024 \times 768 = 786.432$.
2. Κάθε εικονοστοιχείο θέλει 24 bit, δηλαδή $24 : 8 = 3$ byte.

   Μέγεθος: $786.432 \times 3 = 2.359.296$ byte.
3. Σε KB: $2.359.296 : 1024 = 2.304$ KB.

   Σε MB: $2.304 : 1024 = 2{,}25$ MB.
4. **Η εικόνα πιάνει 2,25 MB.** Ως JPEG η ίδια φωτογραφία θα ήταν συνήθως κάτω από
   μισό MB, γιατί η συμπίεση με απώλειες πετάει λεπτομέρειες που το μάτι δεν προσέχει.

### Παράδειγμα 2: Ένα τραγούδι 3 λεπτών σε ποιότητα CD (44.100 Hz, 16 bit, στερεοφωνικό). Πόσο πιάνει ασυμπίεστο, και πόσο ως MP3 στα 128 kbps;

1. Διάρκεια σε δευτερόλεπτα: $3 \times 60 = 180$.
2. Bit ανά δευτερόλεπτο: $44.100 \times 16 \times 2 = 1.411.200$ bit.

   Σε byte ανά δευτερόλεπτο: $1.411.200 : 8 = 176.400$ byte.
3. Όλο το τραγούδι: $176.400 \times 180 = 31.752.000$ byte, δηλαδή περίπου **30,3 MB**
   (διαιρώντας δύο φορές με το 1024).
4. Το MP3 στα 128 kbps χρησιμοποιεί **128.000 bit ανά δευτερόλεπτο**. Στους ρυθμούς
   μετάδοσης το «k» σημαίνει πάντα 1000.

   $128.000 \times 180 : 8 = 2.880.000$ byte, δηλαδή περίπου **2,75 MB**.
5. **Ασυμπίεστο περίπου 30,3 MB, ως MP3 περίπου 2,75 MB.** Το MP3 είναι περίπου 11 φορές
   μικρότερο, και οι περισσότεροι ακροατές δεν ακούνε τη διαφορά.

### Παράδειγμα 3: Πόσο θα έπιανε ένα δευτερόλεπτο ασυμπίεστου βίντεο Full HD (1920 × 1080, 24 bit, 25 καρέ το δευτερόλεπτο), χωρίς τον ήχο;

1. Ένα καρέ: $1920 \times 1080 \times 3 = 6.220.800$ byte, περίπου 5,9 MB.
2. Ένα δευτερόλεπτο είναι 25 καρέ: $6.220.800 \times 25 = 155.520.000$ byte.
3. Σε MB: περίπου **148 MB για ένα μόνο δευτερόλεπτο**. Ένα λεπτό θα ήταν περίπου
   8,7 GB, και μια ταινία δύο ωρών πάνω από 1 TB.
4. Ένα συμπιεσμένο βίντεο Full HD στο διαδίκτυο θέλει συνήθως μερικές δεκάδες MB **το
   λεπτό**. Η συμπίεση βίντεο δεν είναι πολυτέλεια: χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχαν ούτε
   βίντεο στο κινητό ούτε ζωντανή μετάδοση.

## Ερωτήσεις

1. Πόσα διαφορετικά χρώματα μπορεί να έχει ένα εικονοστοιχείο με βάθος χρώματος 8 bit;
   - $256$
   - $8$
   - $16$
   - $64$
2. Πόσα byte πιάνει ασυμπίεστη ασπρόμαυρη εικόνα 800 × 600 με 1 bit ανά εικονοστοιχείο;
   - $60.000$ byte
   - $480.000$ byte
   - $1.440.000$ byte
   - $1.400$ byte
3. Σε βάθος χρώματος 24 bit, τι σημαίνουν τα 24 bit;
   - 8 bit για το κόκκινο, 8 για το πράσινο και 8 για το μπλε
   - Ότι η εικόνα έχει συνολικά μόνο 24 διαφορετικά χρώματα
   - 24 εικονοστοιχεία ανά εκατοστό όταν τυπωθεί η εικόνα
   - 24 καρέ το δευτερόλεπτο, όπως στις ταινίες του σινεμά
4. Τι είναι η συχνότητα δειγματοληψίας ενός ήχου;
   - Πόσες φορές το δευτερόλεπτο μετριέται το σήμα
   - Πόσο δυνατός είναι ο ήχος τη στιγμή της μέτρησης
   - Πόσα bit κρατάει κάθε μέτρηση του σήματος
   - Πόσα ηχεία χρειάζονται για να ακουστεί
5. Ηχογράφηση 10 δευτερολέπτων, μονοφωνική, στα 8.000 Hz με 8 bit ανά δείγμα. Πόσα byte πιάνει ασυμπίεστη;
   - $80.000$ byte
   - $640.000$ byte
   - $160.000$ byte
   - $8.000$ byte
6. Ποια μορφή αρχείου συμπιέζει **χωρίς απώλειες**;
   - PNG
   - JPEG
   - MP3
   - MP4
7. Μετατρέπεις ένα MP3 σε WAV. Τι γίνεται;
   - Το αρχείο μεγαλώνει, αλλά η ποιότητα δεν βελτιώνεται
   - Επιστρέφει η αρχική ποιότητα του CD, αφού το WAV είναι ασυμπίεστο
   - Το αρχείο μικραίνει, γιατί το WAV συμπιέζει περισσότερο
   - Δεν γίνεται η μετατροπή
8. Ένα λογότυπο πρέπει να τυπωθεί και σε κάρτα και σε πανό πολλών μέτρων χωρίς να «σπάσει» σε τετραγωνάκια. Τι μορφή είναι καλύτερη;
   - Διανυσματική, π.χ. SVG
   - JPEG υψηλής ποιότητας
   - PNG
   - GIF
9. Γιατί το ασυμπίεστο βίντεο πιάνει τόσο πολύ χώρο;
   - Γιατί κάθε δευτερόλεπτο περιέχει δεκάδες ολόκληρες εικόνες
   - Γιατί ο ήχος πιάνει τον περισσότερο χώρο από όλα τα δεδομένα
   - Γιατί είναι διανυσματικό
   - Γιατί κάθε καρέ αποθηκεύεται ως ξεχωριστό αρχείο JPEG
10. Η Ελένη ανοίγει μια φωτογραφία JPEG, διορθώνει λίγο τη φωτεινότητα και τη σώζει ξανά ως JPEG, δέκα φορές. Τι είναι πιθανό να δει;
   - Η εικόνα χάνει σιγά σιγά λεπτομέρεια σε κάθε αποθήκευση
   - Η εικόνα μένει ακριβώς ίδια με την πρώτη
   - Το αρχείο μεγαλώνει λίγο σε κάθε νέα αποθήκευση
   - Η εικόνα χάνει τα χρώματά της και γίνεται ασπρόμαυρη

## Ασκήσεις

1. Πόσα διαφορετικά χρώματα δίνει βάθος χρώματος 4 bit;
2. Πόσα KB πιάνει ασυμπίεστη εικόνα 640 × 480 με βάθος χρώματος 8 bit; (1 KB = 1024 byte)
3. Πόσα byte πιάνει μια ασυμπίεστη μονοφωνική ηχογράφηση 10 δευτερολέπτων στα 22.050 Hz με 8 bit ανά δείγμα;
4. Η τάξη ηχογραφεί ένα podcast 2 λεπτών, μονοφωνικό, στα 48.000 Hz με 16 bit ανά δείγμα.
   α) Πόσα byte πιάνει ασυμπίεστο;
   β) Πόσα byte πιάνει ως MP3 στα 64 kbps (64.000 bit το δευτερόλεπτο);
   γ) Πόσες φορές μικρότερο είναι το MP3;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/multimedia
