# Δομές επανάληψης

> Με μετρητή ή με συνθήκη — και πώς τελικά σταματάει ένας βρόχος.

Πληροφορική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/loops

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις επανάληψη με μετρητή (Για i από 1 μέχρι ν) και να βρίσκεις πόσες φορές εκτελείται.
- Να γράφεις επανάληψη με συνθήκη (Όσο … επανάλαβε) και να εξηγείς πότε και πώς σταματάει.
- Να χρησιμοποιείς μετρητή και αθροιστή μέσα σε επανάληψη, με σωστή αρχική τιμή.
- Να εντοπίζεις ατέρμονο βρόχο και να αντιστοιχίζεις τις επαναλήψεις σε Scratch και Python.

## Ξανά και ξανά

Θέλεις να εμφανίσεις τους αριθμούς από το 1 ως το 100. Με όσα ξέρεις, θα έγραφες 100
εντολές `Εμφάνισε`. Ο υπολογιστής όμως είναι φτιαγμένος για να κάνει το ίδιο πράγμα
πολλές φορές, γρήγορα και χωρίς να βαριέται. Αρκεί να του πεις **τι** να επαναλαμβάνει
και **πότε** να σταματήσει.

Αυτό είναι η **δομή επανάληψης** (loop, στα ελληνικά και **βρόχος**). Υπάρχουν δύο
βασικά είδη:

- **με μετρητή**, όταν ξέρεις από πριν **πόσες** φορές θα γίνει η επανάληψη·
- **με συνθήκη**, όταν δεν το ξέρεις, και η επανάληψη σταματά όταν **συμβεί κάτι**.

## Επανάληψη με μετρητή: Για

*Διαδραστικό στη σελίδα: Οι αριθμοί από 1 ως 10*

Η μεταβλητή `i` λέγεται **μετρητής**. Ξεκινά από το 1, και μετά από κάθε εκτέλεση του
σώματος της επανάληψης αυξάνεται κατά 1. Όταν ξεπεράσει το 10, η επανάληψη σταματά.
Το σώμα, εδώ το `Εμφάνισε i`, εκτελείται **10 φορές**.

Με `με_βήμα` αλλάζεις το πόσο προχωράει ο μετρητής κάθε φορά:

- `Για i από 2 μέχρι 20 με_βήμα 2` περνάει από τους ζυγούς 2, 4, …, 20 (10 φορές).
- `Για i από 10 μέχρι 1 με_βήμα -1` μετράει αντίστροφα.

| Ψευδοκώδικας                     | Scratch                                                               | Python                      |
| -------------------------------- | --------------------------------------------------------------------- | --------------------------- |
| `Για i από 1 μέχρι 10`           | «επανάλαβε 10» (χωρίς μετρητή· για το i φτιάχνεις δική σου μεταβλητή) | `for i in range(1, 11):`    |
| `Για i από 2 μέχρι 20 με_βήμα 2` | (με μεταβλητή που αλλάζει κατά 2)                                     | `for i in range(2, 21, 2):` |

Στην Python το `range(1, 11)` σταματά **πριν** από το 11. Γι' αυτό γράφεται 11 για να
φτάσει ως το 10.

## Επανάληψη με συνθήκη: Όσο

*Διαδραστικό στη σελίδα: Κουμπαράς*

Η συνθήκη ελέγχεται **πριν** από κάθε επανάληψη. Όσο είναι Αληθής, εκτελείται το σώμα
και μετά ξαναγυρίζουμε στον έλεγχο. Μόλις γίνει Ψευδής, η εκτέλεση συνεχίζει μετά το
`Τέλος_επανάληψης`. Αν η συνθήκη είναι Ψευδής από την αρχή, το σώμα **δεν εκτελείται
ούτε μία φορά**.

Στην Python το ίδιο γράφεται με `while`:

```python
koumparas = 0
evdomades = 0
while koumparas < 100:
    koumparas = koumparas + 15
    evdomades = evdomades + 1
print(evdomades)
```

> **Κλειδί**
>
> **Μια επανάληψη Όσο σταματάει μόνο αν κάτι μέσα της κάνει τη συνθήκη Ψευδή.**
>
> Εδώ είναι το `κουμπαράς ← κουμπαράς + 15`: κάθε φορά ο κουμπαράς μεγαλώνει, και κάποια
> στιγμή ξεπερνάει το 100. Αν κανένα βήμα του σώματος δεν πλησιάζει τη συνθήκη στο να γίνει
> Ψευδής, η επανάληψη δεν τελειώνει ποτέ: είναι **ατέρμονος βρόχος** (infinite loop).

> **Πρόσεχε**
>
> **Το Scratch ρωτάει ανάποδα.** Το μπλοκ «επανάλαβε ώσπου» (repeat until) συνεχίζει
> **όσο η συνθήκη είναι Ψευδής** και σταματά όταν γίνει Αληθής. Το `Όσο` του ψευδοκώδικα
> κάνει το αντίθετο.
>
> Έτσι το `Όσο κουμπαράς < 100` γίνεται στο Scratch «επανάλαβε ώσπου κουμπαράς > 99» (τα ποσά εδώ είναι ακέραια, και το Scratch δεν έχει μπλοκ ≥),
> ή «ώσπου όχι κουμπαράς < 100». Όταν μεταφέρεις μια επανάληψη, **αντέστρεψε** τη συνθήκη.

### Αρχή\_επανάληψης … Μέχρις\_ότου

Υπάρχει και μια τρίτη μορφή, όπου η συνθήκη ελέγχεται **στο τέλος**:

Εδώ το σώμα εκτελείται **τουλάχιστον μία φορά**, που ταιριάζει όταν πρέπει πρώτα να
κάνεις κάτι και μετά να ελέγξεις, όπως όταν ζητάς έναν κωδικό. Και η επανάληψη σταματά
όταν η συνθήκη γίνει **Αληθής**, όπως στο «επανάλαβε ώσπου» του Scratch. Το Scratch όμως
ελέγχει τη συνθήκη **πριν** από κάθε γύρο, οπότε το δικό του μπλοκ μπορεί να μην εκτελεστεί
καμία φορά.

## Μετρητές και αθροιστές

Δύο «συνταγές» εμφανίζονται σε σχεδόν κάθε πρόγραμμα με επανάληψη:

- **Μετρητής**: ξεκινά από το 0 και αυξάνεται κατά 1 κάθε φορά που συμβαίνει κάτι.
  `πλήθος ← πλήθος + 1`
- **Αθροιστής**: ξεκινά από το 0 και κάθε φορά προσθέτει μια τιμή.
  `άθροισμα ← άθροισμα + τιμή`

Και οι δύο παίρνουν αρχική τιμή **πριν** από την επανάληψη. Αν το `άθροισμα ← 0` μπει
**μέσα** στην επανάληψη, το άθροισμα μηδενίζεται κάθε φορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο αθροιστής, βήμα βήμα*

> **Θυμήσου**
>
> - **Για**: ξέρεις πόσες φορές. `Για i από 1 μέχρι ν` εκτελείται ν φορές.
> - **Όσο**: ελέγχει πριν, συνεχίζει όσο η συνθήκη είναι Αληθής, μπορεί να εκτελεστεί 0 φορές.
> - **Αρχή\_επανάληψης … Μέχρις\_ότου**: ελέγχει μετά, εκτελείται τουλάχιστον μία φορά.
> - Κάτι μέσα στο σώμα πρέπει να οδηγεί τη συνθήκη προς το τέλος, αλλιώς ο βρόχος είναι ατέρμονος.
> - Μετρητές και αθροιστές παίρνουν αρχική τιμή **πριν** από την επανάληψη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάλε τις γραμμές στη σειρά: πόσοι ζυγοί ως το 10*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Γράψε αλγόριθμο που υπολογίζει και εμφανίζει το άθροισμα 1 + 2 + … + 100.

1. Ξέρουμε ακριβώς πόσοι είναι οι όροι (100), οπότε ταιριάζει η επανάληψη **Για**. Χρειαζόμαστε
   έναν αθροιστή με αρχική τιμή 0.
2.
3. Ο πίνακας τιμών θα είχε 100 γραμμές. Το αποτέλεσμα μπορούμε να το ελέγξουμε με το κόλπο
   που αποδίδεται στον Γκάους: $1 + 100 = 101$, $2 + 99 = 101$, …, 50 τέτοια ζεύγη.
4. $50 \cdot 101 = 5050$. **Εμφανίζει 5050.**

### Παράδειγμα 2: Στο πρόγραμμα «Κουμπαράς» (κάθε εβδομάδα 15 €, ως τα 100 €), πόσες εβδομάδες εμφανίζει, και πόσα χρήματα έχει ο κουμπαράς στο τέλος;

1. Κάθε εβδομάδα: 15, 30, 45, 60, 75, 90. Μετά από 6 εβδομάδες ο κουμπαράς έχει 90, και
   `90 < 100` είναι Αληθής, οπότε η επανάληψη συνεχίζει.
2. 7η εβδομάδα: 105. Τώρα `105 < 100` είναι Ψευδής, και η επανάληψη σταματά.
3. **Εμφανίζει 7 εβδομάδες, και ο κουμπαράς έχει 105 €.** Η επανάληψη Όσο «περνάει» το όριο
   κατά λίγο, γιατί η συνθήκη ελέγχεται μόνο στην αρχή κάθε γύρου.

### Παράδειγμα 3: Ένας μαθητής έγραψε: i ← 1 · Όσο i <= 5 επανάλαβε · Εμφάνισε i · Τέλος\_επανάληψης. Τι θα συμβεί, και πώς διορθώνεται;

1. Το `i` είναι 1 και η συνθήκη `1 <= 5` είναι Αληθής. Εμφανίζεται 1.
2. Ξαναγυρίζουμε στον έλεγχο. Το `i` είναι **ακόμα 1**, γιατί τίποτα μέσα στο σώμα δεν το
   αλλάζει. Εμφανίζεται 1, ξανά και ξανά, για πάντα: **ατέρμονος βρόχος**.
3. **Διόρθωση:** το σώμα πρέπει να προχωράει τον μετρητή.

   Τώρα εμφανίζονται 1, 2, 3, 4, 5, και όταν το `i` γίνει 6 η συνθήκη είναι Ψευδής.

### Παράδειγμα 4: Γράψε αλγόριθμο που διαβάζει βαθμούς μέχρι ο χρήστης να δώσει −1, και εμφανίζει τον μέσο όρο τους. Τι εμφανίζει για 15, 18, 12, −1;

1. Δεν ξέρουμε από πριν πόσοι θα είναι οι βαθμοί, οπότε χρειάζεται **Όσο**. Το −1 δεν είναι
   βαθμός, είναι **σήμα τέλους**, και δεν πρέπει να μπει στον μέσο όρο.
2. Ο πρώτος βαθμός διαβάζεται **πριν** από την επανάληψη και ο επόμενος **στο τέλος** του
   σώματος. Έτσι το −1 ελέγχεται πριν προστεθεί.
3. Γύροι: άθροισμα 15, πλήθος 1· άθροισμα 33, πλήθος 2· άθροισμα 45, πλήθος 3. Μετά
   διαβάζεται −1 και η επανάληψη σταματά.
4. $45 : 3 = 15$. **Εμφανίζει 15.**

## Ερωτήσεις

1. Πόσες φορές εκτελείται το σώμα της επανάληψης «Για i από 3 μέχρι 12»;
   - 10
   - 9
   - 12
   - 11
2. Ποιες τιμές παίρνει το i στο «Για i από 1 μέχρι 10 με_βήμα 3»;
   - 1, 4, 7, 10
   - 3, 6, 9
   - 1, 4, 7
   - 1, 2, 3, …, 10
3. Με x = 20, πόσες φορές εκτελείται το σώμα της «Όσο x < 10 επανάλαβε … Τέλος_επανάληψης»;
   - Καμία
   - Μία
   - Άπειρες
   - 10
4. Ποια επανάληψη εκτελεί το σώμα της **τουλάχιστον μία φορά**, ό,τι κι αν ισχύει;
   - Αρχή_επανάληψης … Μέχρις_ότου
   - Όσο … επανάλαβε
   - Για i από 5 μέχρι 1
   - Καμία, όλες μπορεί να εκτελεστούν μηδέν φορές
5. i ← 10 · Όσο i > 0 επανάλαβε · Εμφάνισε i · i ← i + 1 · Τέλος_επανάληψης. Τι συμβαίνει;
   - Ατέρμονος βρόχος, γιατί το i μεγαλώνει και μένει πάντα > 0
   - Εμφανίζει 10, 9, 8, …, 1 και σταματά όταν το i γίνει 0
   - Δεν εμφανίζει τίποτα, γιατί η συνθήκη είναι Ψευδής από την αρχή
   - Εμφανίζει μόνο το 10, γιατί μετά το i γίνεται 11 και σταματά
6. Ένα πρόγραμμα έχει το «άθροισμα ← 0» **μέσα** στην επανάληψη, πριν από το «άθροισμα ← άθροισμα + i». Τι θα εμφανίσει στο τέλος;
   - Μόνο την τελευταία τιμή του i
   - Το σωστό άθροισμα
   - 0
   - Σφάλμα, γιατί η μεταβλητή ορίζεται δύο φορές
7. Ποια επανάληψη Python περνάει από τους αριθμούς 1 ως 10;
   - for i in range(1, 11):
   - for i in range(1, 10):
   - for i in range(10):
   - while i in range(1, 10):
8. Θέλεις στο Scratch την επανάληψη «Όσο σκορ < 50 επανάλαβε». Ποιο μπλοκ γράφεις;
   - επανάλαβε ώσπου σκορ > 49
   - επανάλαβε ώσπου σκορ < 50
   - επανάλαβε 50
   - για πάντα
9. σ ← 0 · Για i από 1 μέχρι 4 · σ ← σ + i * 2 · Τέλος_επανάληψης. Τι τιμή έχει το σ στο τέλος;
   - 20
   - 10
   - 8
   - 40
10. Ένα παιχνίδι ρωτάει «Μάντεψε τον αριθμό» ξανά και ξανά, μέχρι ο παίκτης να βρει τον σωστό. Ποια επανάληψη ταιριάζει;
   - Επανάληψη με συνθήκη, γιατί δεν ξέρουμε από πριν πόσες προσπάθειες θα χρειαστούν
   - Για i από 1 μέχρι 10, ώστε ο παίκτης να έχει δέκα προσπάθειες
   - Καμία, αρκεί ένα Αν που ελέγχει αν ο αριθμός είναι ο σωστός
   - Για i από 1 μέχρι 1, γιατί κάθε γύρος ρωτάει μία μόνο φορά

## Ασκήσεις

1. Πόσες φορές εκτελείται το σώμα της επανάληψης «Για i από 5 μέχρι 20»;
2. Ποιες τιμές εμφανίζει το «Για i από 20 μέχρι 5 με_βήμα -5 · Εμφάνισε i · Τέλος_επανάληψης»;
3. x ← 1 · πλήθος ← 0 · Όσο x < 100 επανάλαβε · x ← x * 3 · πλήθος ← πλήθος + 1 · Τέλος_επανάληψης. Ποιες είναι οι τελικές τιμές των x και πλήθος;
4. Θέλεις να υπολογίσεις το γινόμενο 1 · 2 · 3 · 4 · 5 με επανάληψη Για και μια μεταβλητή γ.
   α) Ποια αρχική τιμή παίρνει το γ πριν από την επανάληψη;
   β) Ποια εντολή μπαίνει στο σώμα της επανάληψης;
   γ) Τι τιμή έχει το γ στο τέλος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/loops
