# Πνευματικά δικαιώματα και προσωπικά δεδομένα

> Άδειες Creative Commons, ο GDPR και το ψηφιακό αποτύπωμα.

Πληροφορική, Β΄ Γυμνασίου. https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/copyright-privacy

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς ότι κάθε δημιουργία προστατεύεται αυτόματα από την πνευματική ιδιοκτησία και τι σημαίνει κοινό κτήμα.
- Να διαβάζεις μια άδεια Creative Commons (BY, SA, NC, ND) και να κρίνεις αν επιτρέπει αυτό που θέλεις να κάνεις.
- Να γράφεις σωστή αναφορά πηγής για ένα έργο με άδεια Creative Commons.
- Να αναγνωρίζεις προσωπικά δεδομένα, τα δικαιώματά σου κατά τον GDPR και το όριο ηλικίας για συγκατάθεση στην Ελλάδα.
- Να εξηγείς τι είναι το ψηφιακό αποτύπωμα και να παίρνεις αποφάσεις πριν δημοσιεύσεις κάτι.

## Ό,τι δημιουργείς είναι δικό σου

Τη στιγμή που τραβάς μια φωτογραφία, γράφεις ένα ποίημα ή φτιάχνεις ένα τραγούδι, γίνεσαι
ο **δημιουργός** του, και ο νόμος σού δίνει **πνευματική ιδιοκτησία** (copyright) πάνω του.
Δεν χρειάζεται να το δηλώσεις πουθενά ούτε να βάλεις το σύμβολο ©. Η προστασία
ξεκινά **αυτόματα**.

Η πνευματική ιδιοκτησία δίνει στον δημιουργό δύο ειδών δικαιώματα:

- **Περιουσιακά**: μόνο αυτός αποφασίζει ποιος θα αντιγράψει, θα μοιράσει, θα
  δημοσιεύσει ή θα αλλάξει το έργο του, και αν θα πληρωθεί γι' αυτό.
- **Ηθικά**: να αναφέρεται το όνομά του ως δημιουργού, και να μην παραμορφώνεται το έργο
  του με τρόπο που τον προσβάλλει.

Στην Ελλάδα και σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση η προστασία κρατά όσο ζει ο δημιουργός και
**70 χρόνια μετά τον θάνατό του**. Μετά το έργο γίνεται **κοινό κτήμα** (public domain) και
το χρησιμοποιεί ελεύθερα ο καθένας. Γι' αυτό μπορείς να ανεβάσεις ελεύθερα μια
φωτογραφία ενός πίνακα του Βαν Γκογκ, που πέθανε το 1890, αλλά όχι ένα τραγούδι που
κυκλοφόρησε πέρυσι.

> **Κλειδί**
>
> **«Το βρήκα στο διαδίκτυο» δεν σημαίνει «μπορώ να το χρησιμοποιήσω».**
>
> Ό,τι βλέπεις δημοσιευμένο, φωτογραφίες, κείμενα, μουσική, βίντεο, έχει δημιουργό και
> προστατεύεται, εκτός αν ο δημιουργός δήλωσε ότι επιτρέπει κάποιες χρήσεις ή αν το έργο
> είναι πια κοινό κτήμα. Η ερώτηση πριν από κάθε χρήση είναι: **ποια άδεια έχει;**

## Creative Commons: άδειες που δίνονται από πριν

Πολλοί δημιουργοί **θέλουν** να χρησιμοποιηθεί το έργο τους, αλλά με όρους. Οι άδειες
**Creative Commons** (CC) τους επιτρέπουν να πουν από πριν «μπορείς να το χρησιμοποιήσεις,
αρκεί…», χωρίς να χρειάζεται να τους ρωτάει ο καθένας.

Κάθε άδεια CC φτιάχνεται από τέσσερα «τουβλάκια»:

| Σήμα   | Όνομα                             | Τι σημαίνει                                                                                             |
| ------ | --------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **BY** | Αναφορά δημιουργού (Attribution)  | πρέπει να αναφέρεις τον δημιουργό, την πηγή και την άδεια. Υπάρχει σε **όλες** τις άδειες CC            |
| **SA** | Παρόμοια διανομή (ShareAlike)     | αν αλλάξεις το έργο, το νέο σου έργο πρέπει να το μοιραστείς με **την ίδια** άδεια                      |
| **NC** | Μη εμπορική χρήση (NonCommercial) | όχι για να βγάλεις χρήματα ή για εμπορικό όφελος                                                        |
| **ND** | Όχι παράγωγα έργα (NoDerivatives) | μπορείς να το μοιραστείς **όπως είναι**, αλλά όχι να το αλλάξεις και να μοιραστείς την αλλαγμένη εκδοχή |

Από τους συνδυασμούς βγαίνουν έξι άδειες, από την πιο ελεύθερη στην πιο αυστηρή:

| Άδεια       | Επιτρέπει εμπορική χρήση; | Επιτρέπει να μοιραστείς αλλαγμένη εκδοχή; |
| ----------- | ------------------------- | ----------------------------------------- |
| CC BY       | ναι                       | ναι                                       |
| CC BY-SA    | ναι                       | ναι, με την ίδια άδεια                    |
| CC BY-NC    | όχι                       | ναι                                       |
| CC BY-NC-SA | όχι                       | ναι, με την ίδια άδεια                    |
| CC BY-ND    | ναι                       | όχι                                       |
| CC BY-NC-ND | όχι                       | όχι                                       |

Το SA και το ND δεν συνδυάζονται ποτέ: το SA λέει πώς μοιράζεσαι τις αλλαγές, ενώ το ND
απαγορεύει να τις μοιραστείς. Στις άδειες της έκδοσης 4.0 μπορείς να αλλάξεις ένα έργο ND
για δική σου χρήση· δεν μπορείς να δημοσιεύσεις ή να μοιραστείς την αλλαγμένη εκδοχή.

Υπάρχει και το **CC0** («CC Zero»): ο δημιουργός παραιτείται από όσα δικαιώματα μπορεί,
και το έργο χρησιμοποιείται σχεδόν σαν κοινό κτήμα, χωρίς όρους. Ακόμα κι εκεί, το να
γράψεις από πού το πήρες είναι καλή πρακτική.

### Πώς γράφεται η αναφορά

Μια καλή αναφορά λέει τέσσερα πράγματα: **Τίτλο, Δημιουργό, Πηγή, Άδεια**.

«Ηλιοβασίλεμα στη Μονεμβασιά» – Ν. Παππάς, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Αν το άλλαξες, π.χ. το έκοψες ή έβαλες κείμενο πάνω του, το λες: «διασκευή από…».

### Μπορώ να το χρησιμοποιήσω;

*Διαδραστικό στη σελίδα: Μπορώ να το χρησιμοποιήσω;*

## Προσωπικά δεδομένα

**Προσωπικό δεδομένο** είναι κάθε πληροφορία που αφορά έναν άνθρωπο που μπορεί να
αναγνωριστεί: το όνομά σου, η φωτογραφία σου, η φωνή σου, η διεύθυνση και το τηλέφωνό σου,
η θέση σου στον χάρτη, οι βαθμοί σου, ακόμα κι ένα ψευδώνυμο αν μπορεί να συνδεθεί μαζί
σου. Κάποια είναι **ιδιαίτερα ευαίσθητα**, όπως τα δεδομένα υγείας ή οι θρησκευτικές
πεποιθήσεις, και προστατεύονται ακόμα πιο αυστηρά.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση τα προστατεύει ο **Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων**,
γνωστός ως **GDPR**, που εφαρμόζεται από το 2018. Στην Ελλάδα την εφαρμογή του επιβλέπει η
**Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα**.

Μερικά από τα δικαιώματα που σου δίνει:

- **Ενημέρωση και πρόσβαση**: να μάθεις ποια δεδομένα σου κρατάει μια εταιρεία και γιατί.
- **Διόρθωση**: να διορθωθούν αν είναι λάθος.
- **Διαγραφή** («δικαίωμα στη λήθη»): να σβηστούν, σε πολλές περιπτώσεις.
- **Ανάκληση της συγκατάθεσης**: αν συμφώνησες σε κάτι, μπορείς να αλλάξεις γνώμη, και
  αυτό πρέπει να είναι τόσο εύκολο όσο ήταν να συμφωνήσεις.

### Πόσο χρονών πρέπει να είσαι;

Όταν μια διαδικτυακή υπηρεσία, όπως ένα κοινωνικό δίκτυο ή μια εφαρμογή, επεξεργάζεται τα
δεδομένα σου **επειδή συμφώνησες**, ο GDPR αφήνει κάθε χώρα να ορίσει από ποια ηλικία
μπορεί ένα παιδί να συμφωνήσει μόνο του, από 13 ως 16. **Στην Ελλάδα το όριο είναι τα 15
χρόνια** (νόμος 4624/2019). Κάτω από τα 15, τη συγκατάθεση τη δίνει ή την εγκρίνει ο γονέας
ή ο κηδεμόνας.

Αυτό είναι άλλο από το ελάχιστο όριο ηλικίας που βάζει η ίδια η εφαρμογή στους όρους χρήσης
της (συχνά τα 13). Πρέπει να ισχύουν **και τα δύο**.

> **Πρόσεχε**
>
> **Η φωτογραφία ενός φίλου είναι και δικό του προσωπικό δεδομένο.** Πριν ανεβάσεις φωτογραφία
> όπου φαίνονται άλλοι, ρώτα τους. Το ότι τη **δική σου** φωτογραφία την τράβηξες εσύ δεν
> σου δίνει το δικαίωμα να δημοσιεύσεις το πρόσωπο κάποιου άλλου χωρίς να συμφωνεί.

## Το ψηφιακό αποτύπωμα

Ό,τι κάνεις στο διαδίκτυο αφήνει ίχνη. Όλα μαζί λέγονται **ψηφιακό αποτύπωμα** (digital
footprint):

- **ενεργό**: όσα δημοσιεύεις εσύ, αναρτήσεις, σχόλια, φωτογραφίες, «μου αρέσει»·
- **παθητικό**: όσα καταγράφονται χωρίς να το σκεφτείς, τι έψαξες, πού βρισκόσουν, πόση
  ώρα είδες ένα βίντεο.

Το αποτύπωμα είναι δύσκολο να σβηστεί. Μια ανάρτηση που διέγραψες μπορεί να έχει ήδη
αντιγραφεί ή να έχει τραβηχτεί στιγμιότυπο οθόνης. Πριν δημοσιεύσεις κάτι, αναρωτήσου:
«Θα με πείραζε να το δει ο καθηγητής μου; Η γιαγιά μου; Εγώ σε πέντε χρόνια;»

Πρακτικά:

- Κράτα τους λογαριασμούς σου **ιδιωτικούς** και έλεγξε ποιος βλέπει τι.
- Μη δημοσιεύεις τη διεύθυνσή σου, το σχολείο σου μαζί με το πρόγραμμά σου, ή τη θέση σου
  τη στιγμή που είσαι κάπου.
- Κλείσε την πρόσβαση στην τοποθεσία για εφαρμογές που δεν τη χρειάζονται.

> **Θυμήσου**
>
> - Κάθε δημιουργία προστατεύεται αυτόματα, όσο ζει ο δημιουργός και 70 χρόνια μετά.
> - CC: **BY** αναφορά, **SA** ίδια άδεια για τις αλλαγές, **NC** όχι εμπορικά, **ND** όχι αλλαγές.
> - Αναφορά: Τίτλος, Δημιουργός, Πηγή, Άδεια.
> - Προσωπικά δεδομένα: ό,τι αναγνωρίζει έναν άνθρωπο. Ο GDPR σου δίνει δικαίωμα πρόσβασης,
>   διόρθωσης και διαγραφής.
> - Στην Ελλάδα, συγκατάθεση για διαδικτυακές υπηρεσίες από τα 15. Πιο κάτω, με γονέα.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρήκες στο Wikimedia Commons τη φωτογραφία «Λιμάνι της Ύδρας» του χρήστη «A. Lemos», με άδεια CC BY-SA 4.0. Θέλεις να την κόψεις, να γράψεις πάνω της τον τίτλο της εργασίας σου και να τη βάλεις στο εξώφυλλο. Επιτρέπεται; Τι πρέπει να κάνεις;

1. **BY**: πρέπει να αναφέρεις τον δημιουργό, την πηγή και την άδεια.
2. Δεν έχει **ND**, οπότε οι αλλαγές επιτρέπονται. Δεν έχει **NC**, οπότε δεν υπάρχει ούτε
   περιορισμός για εμπορική χρήση.
3. **SA**: επειδή την άλλαξες, το εξώφυλλο που προκύπτει, αν το μοιραστείς, το μοιράζεσαι με την
   ίδια άδεια, CC BY-SA.
4. **Επιτρέπεται.** Η αναφορά γράφεται:

   Διασκευή από «Λιμάνι της Ύδρας» – A. Lemos, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

### Παράδειγμα 2: Ο Στέφανος είναι 14 ετών και θέλει να ανοίξει λογαριασμό σε μια εφαρμογή ανταλλαγής φωτογραφιών. Η εφαρμογή ζητά συγκατάθεση για να επεξεργαστεί τα δεδομένα του, και στους όρους της γράφει «ελάχιστη ηλικία 13». Μπορεί να συναινέσει μόνος του;

1. Το όριο της εφαρμογής, 13, το περνάει. Αυτό όμως είναι κανόνας της εφαρμογής.
2. Για συγκατάθεση σε διαδικτυακή υπηρεσία, στην Ελλάδα ισχύει το όριο των **15 ετών**
   (νόμος 4624/2019, κατ' εφαρμογή του GDPR).
3. **Όχι μόνος του.** Στα 14 χρειάζεται τη συγκατάθεση ή την έγκριση γονέα ή κηδεμόνα. Όταν
   κλείσει τα 15, θα μπορεί να συμφωνεί ο ίδιος, και σε κάθε ηλικία μπορεί να ανακαλέσει τη
   συγκατάθεση και να ζητήσει τη διαγραφή των δεδομένων του.

### Παράδειγμα 3: Μετά την εκδρομή η Ιωάννα θέλει να ανεβάσει δημόσια μια φωτογραφία με όλη την τάξη, με την τοποθεσία του ξενοδοχείου. Τι πρέπει να σκεφτεί;

1. **Τα πρόσωπα είναι προσωπικά δεδομένα** των συμμαθητών της. Πρέπει να ρωτήσει όσους
   φαίνονται, και αν κάποιος αρνηθεί, να διαλέξει άλλη φωτογραφία ή να κόψει το πρόσωπό του.
2. **Η τοποθεσία** λέει σε αγνώστους πού βρίσκεται μια ομάδα παιδιών **εκείνη τη στιγμή**. Καλύτερα
   να τη βγάλει, ή να ανεβάσει τη φωτογραφία αφού επιστρέψουν.
3. **Δημόσια ή ιδιωτικά;** Σε ιδιωτικό λογαριασμό ή σε κλειστή ομάδα της τάξης τη βλέπουν λιγότεροι.
4. **Η καλή λύση:** ρωτάει τους συμμαθητές της, βγάζει την τοποθεσία, και τη μοιράζεται στην ομάδα
   της τάξης. Το ψηφιακό αποτύπωμα δεν είναι μόνο δικό της: είναι και όλων όσων φαίνονται.

## Ερωτήσεις

1. Ζωγράφισες ένα σκίτσο και το ανέβασες στο διαδίκτυο χωρίς το σύμβολο ©. Προστατεύεται από την πνευματική ιδιοκτησία;
   - Ναι, αυτόματα, από τη στιγμή που το δημιούργησες
   - Όχι, γιατί δεν έβαλες το ©
   - Μόνο αν το δηλώσεις σε μια δημόσια υπηρεσία
   - Όχι, γιατί ό,τι ανεβαίνει στο διαδίκτυο είναι ελεύθερο
2. Ένας συνθέτης πέθανε πριν από 90 χρόνια. Τι ισχύει για τη μουσική του στην Ελλάδα;
   - Είναι κοινό κτήμα και τη χρησιμοποιεί ελεύθερα ο καθένας
   - Προστατεύεται για πάντα, όσο υπάρχουν κληρονόμοι του συνθέτη
   - Ανήκει στο ελληνικό κράτος, που δίνει άδειες για τη χρήση της
   - Χρειάζεται άδεια από τους απογόνους του, που την κληρονόμησαν
3. Τι σημαίνει το BY σε μια άδεια Creative Commons;
   - Πρέπει να αναφέρεις τον δημιουργό, την πηγή και την άδεια
   - Πρέπει να αγοράσεις (buy) το έργο από τον δημιουργό πριν το χρησιμοποιήσεις
   - Δεν επιτρέπεται να μοιραστείς αλλαγμένη εκδοχή του έργου
   - Επιτρέπεται μόνο σε σχολικές εργασίες και όχι αλλού
4. Μια εικόνα έχει άδεια CC BY-NC. Ποια χρήση **δεν** επιτρέπεται χωρίς άλλη άδεια;
   - Σε αφίσα διαφήμισης ενός καταστήματος
   - Σε σχολική εργασία, με αναφορά
   - Σε προσωπικό ιστολόγιο χωρίς διαφημίσεις, με αναφορά
   - Κομμένη, σε παρουσίαση στην τάξη, με αναφορά
5. Μια φωτογραφία έχει άδεια CC BY-ND. Θέλεις να τη μοιραστείς ασπρόμαυρη, αντί για έγχρωμη. Επιτρέπεται;
   - Όχι χωρίς άδεια, γιατί η αλλαγή των χρωμάτων είναι παράγωγο έργο
   - Ναι, αρκεί να αναφέρεις τον δημιουργό, την πηγή και την άδεια
   - Ναι, αν μοιραστείς την ασπρόμαυρη εκδοχή με την ίδια άδεια
   - Ναι, αφού δεν τη χρησιμοποιείς εμπορικά ούτε βγάζεις χρήματα
6. Διασκεύασες ένα κείμενο με άδεια CC BY-SA και θέλεις να δημοσιεύσεις τη διασκευή σου. Με ποια άδεια;
   - CC BY-SA, την ίδια
   - Όποια θέλεις, αφού είναι δική σου διασκευή
   - CC BY-NC-ND, για να την προστατέψεις
   - Δεν μπορείς να τη δημοσιεύσεις
7. Ποιο από τα παρακάτω **δεν** είναι προσωπικό δεδομένο;
   - Η μέση θερμοκρασία της Αθήνας τον Ιούλιο
   - Μια φωτογραφία όπου φαίνεται το πρόσωπό σου
   - Η τοποθεσία του κινητού σου
   - Οι βαθμοί σου στο τρίμηνο
8. Στην Ελλάδα, από ποια ηλικία μπορεί ένας ανήλικος να δώσει μόνος του συγκατάθεση σε μια διαδικτυακή υπηρεσία για τα δεδομένα του;
   - 15
   - 13
   - 16
   - 18
9. Έκλεισες τον λογαριασμό σου σε μια εφαρμογή και θέλεις να σβηστούν τα δεδομένα σου. Ποιο δικαίωμα του GDPR χρησιμοποιείς;
   - Το δικαίωμα διαγραφής («δικαίωμα στη λήθη»)
   - Το δικαίωμα διόρθωσης
   - Την πνευματική ιδιοκτησία
   - Κανένα, η εταιρεία αποφασίζει
10. Διέγραψες μια ανάρτηση λίγα λεπτά αφού την ανέβασες. Γιατί μπορεί να μην έχει χαθεί;
   - Κάποιος μπορεί να την έχει ήδη αντιγράψει ή να έχει τραβήξει στιγμιότυπο οθόνης
   - Γιατί οι εφαρμογές δεν επιτρέπουν να διαγράψεις μια ανάρτηση μόλις ανέβει
   - Δεν ισχύει, γιατί μια διαγραμμένη ανάρτηση χάνεται πάντα οριστικά
   - Γιατί μένει για πάντα αποθηκευμένη στη συλλογή του κινητού σου

## Ασκήσεις

1. Τι σημαίνει το NC σε μια άδεια Creative Commons;
2. Ποια από τις έξι άδειες Creative Commons είναι η πιο αυστηρή;
3. Ένας ποιητής πέθανε το 1960. Από ποια χρονιά τα ποιήματά του είναι κοινό κτήμα στην Ελλάδα; (Η προστασία λήγει στο τέλος του 70ού έτους μετά τον θάνατο.)
4. Μια φωτογραφία έχει άδεια CC BY-NC-SA 4.0.
   α) Μπορείς να τη βάλεις κομμένη σε σχολική εργασία;
   β) Με ποια άδεια μοιράζεσαι την κομμένη εκδοχή;
   γ) Μπορείς να την τυπώσεις σε κούπες για πώληση χωρίς άλλη άδεια;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/gym-b/informatics/copyright-privacy
